زمین‌شناسی

زمین‌شناسی دانشی است که ماهیت سیّارهٔ زمین و تاریخ آن و ساختمان پوستهٔ آن و اجزای درون آن و انواع سنگ‌ها و سنگواره‌ها را بررسی می‌کند. این علم دربارهٔ موادّ سازندهٔ زمین، نیروهای مؤثر بر مواد مزبور، برآیندهای آن نیروها، پراکندگی سنگ‌های پوستهٔ سیاره، سرگذشت آن و همچنین گیاهان و جانورانی که در دوره‌های گوناگون زمین‌شناسی وجود داشته‌اند گفتگو می‌کند. به عبارت دیگر، زمین شناسی  علم مطالعه  سیاره  زمین  است.

زمین شناسان ، افرادی هستند که چگونگی  تشکیل  زمین،  ویژگی ها،  رویدادهایی که  از  زمان  پیدایش  زمین بر آن  گذشته  است  ساختار،  ترکیب  سنگ ها  و  کانی ها  و  تاریخچه را،  مطالعه  می کند..[۱]

محتویات

    ۱ شاخه‌های زمین‌شناسی
    ۲ جستارهای وابسته
    ۳ منابع
    ۴ پیوند به بیرون

شاخه‌های زمین‌شناسی

زمین‌شناسی به شاخه‌های زیر تقسیم می‌شود:

    سنگ‌شناسی: که به مطالعه سنگ‌ها و منشأ آنها می‌پردازد
    چینه‌شناسی: مطالعه تاریخ کره زمین
    دیرین‌شناسی: مطالعه زندگی گذشته
    کانی‌شناسی: مطالعه کانی‌ها و منشأ آنها
    زمین‌شناسی فیزیکی: که فرایندهای بیرونی و درونی زمین واثرات آنها در ایجاد شکل‌ها و ساختمانهای زمین را مطالعه می‌کند.
    زمین شناسی اقتصادی: که منابع معدنی زمین را مورد مطالعه و بررسی قرار میدهد
    زمین شناسی ژئوفیزیکی: مطالعه زمین لرزه ها و منشاء و چگونگی پیدایش و رفتار آنها
    زمین شناسی زیست محیطی و زمین پزشکی: مطالعه محیط زیست و تاثیرات انواع آلودگی زمین زاد و انسانزاد بر آن

این شاخه‌ها خود نیز به زیرشاخه‌هایی تقسیم می‌شود.

علم پایه

علم پایه یا علم بنیادی (به انگلیسی: Fundamental science)، مجموعه علومی است که به بررسی بنیادین پدیده‌ها یا بررسی ماهیت، قوانین و روابط حاکم بین آنها می‌پردازد.

از بارزترین این علوم می‌توان به ریاضیات، شیمی، فیزیک، فلسفه، منطق، زیست‌شناسی، زبان‌شناسی و زمین شناسی اشاره نمود.

علوم پایه، زیربنای اصلی سایر دانش‌ها محسوب می‌شود و به همین دلیل در مواقعی به کل علم (به انگلیسی: Science) تعمیم داده می‌شوند.

علوم کاربردی

منظور از علوم کاربردی به کاربردن آگاهیهای علمی در یک محیط فیزیکی است.

رشته‌های مهندسی نزدیک‌ترین رابطه را با علوم کاربردی دارند. علوم کاربردی در پیشرفت فناوری نقش مهمی دارد. کاربرد آن در محیط‌های صنعتی معمولاً تحقیق و توسعه (R&D) خوانده می‌شود.

علوم کاربردی با علوم بنیادی فرق دارند از اینجهت که این علوم به توصیف پایه‌ای ترین اشیاء و نیروها می‌بردازند و تاکید کمی بر کاربرد عملی دارند.

علی بن موسی الرضا

ابوالحسن علی بن موسی الرضا (۱۴۸–۲۰۳ ه‍. ق)، ملقب به «رضا» امام هشتم شیعیان دوازده امامی که وی را با عنوان امام رضا یاد می‌کنند. پدر او ابوالحسن موسی الکاظم‌الصابر (امام کاظم) هفتمین امام شیعیان و مادرش طبق روایات مختلف نام‌ها، کنیه‌ها و لقب‌های «ام‌البنین، نجمه، سکن و تکتم» را دارد. زادگاه علی بن موسی شهر مدینه بود و در توس درگذشت. شیعیان مأمون خلیفهٔ عباسی را که او را ولیعهد حکومت عباسیان کرده بود را مسئول وفاتش می‌دانند. مقبرهٔ وی در شهر مشهد قرار دارد و سالانه مورد بازدید میلیون‌ها مسلمان شیعه و سنی[۳] از ایران، پاکستان، بحرین، عراق و دیگر کشورها قرار می‌گیرد.

محتویات

    ۱ القاب و کنیه‌ها
    ۲ دوران زندگی
    ۳ حدیث سلسلة الذهب
    ۴ تالیفات علی بن موسی رضا
    ۵ سال‌شمار امامت امامان دوازده‌گانه شیعه
    ۶ منابع
    ۷ پانوشت‌ها
    ۸ پیوند به بیرون

القاب و کنیه‌ها

کنیه‌ها: ابوالحسن و ابوعلی

لقب‌ها: رضا، صابر، زکی، ولی، وفی، صدیق، رضی، شمس الشموس، معین الضعفاء و الفقراء، غریب الغربا، سراج الله، نورالهدی، قرة عین المؤمنین، مکیدة الملحدین، کفو الملک، رب‌السریر، رئاب التدبیر، شمس توس، خورشید ولایت، ضامن آهو، عالم آل محمد، ثامن الحجج، امام الرئوف
دوران زندگی

علی بن موسی زادهٔ جمعه ۱۹ رمضان یا نیمه ماه رمضان یا پنج شنبه ۱۱ ذیقعده یا ۱۰ رجب سال ۱۴۸ هجری در شهر مدینه بود. او ۲۴ سال وچند ماه را با پدرش به سر برد؛ ولی مطابق آنچه گفته شد، عمر او در روز درگذشت پدرش ۳۵ سال یا ۲۹ سال و دو ماه بوده و پس از وفات پدرش چنانکه در مطالب السئول نیز آمده، ۲۵ سال زیسته‌است و مدت امامت او حدود ۲۰ سال طول کشید، که ۱۷ سال آن در مدینه و سه سال آخر آن در خراسان گذشت. رضا در مدینه، پس از وفات پدر، امامت برمردم را بر عهده گرفت، و به رسیدگی امور پرداخت، شاگردان پدر را به دور خودش جمع کرد، و به تدریس و تکمیل حوزه علمیه جدش، رییس مذهب شیعه جعفر صادق پرداخت. در طول این مدت، او در دنباله حکومت هارون الرشید را که ده سال و بیست و پنج روز بود زیست. سپس امین از سلطنت خلع شد و عمویش ابراهیم بن مهدی برای مدت بیست و چهار روز به سلطنت نشست. آنگاه دوباره امین علیه او شورش کرد و برای وی از مردم بیعت گرفته شد. یکسال و هفت ماه حکومت کرد ولی به دست طاهر بن حسین کشته شد. سپس عبد الله بن هارون، مامون، به خلافت تکیه زد و بیست سال حکومت کرد. در زمان حکومت مامون، آن گونه که در کتب معتبر شیعه آورده‌اند او که علاقه مردم ایران به امامان شیعه را می‌دید تصمیم گرفت رضا را مجبور کند تا از مدینه به خراسان بیاید و او را به عنوان ولیعهد و جانشین خود معرفی کند و چنان چه شیخ مفید در کتاب مسار الشیعه آورده‌است روز اول ماه رمضان روز بیعت به ولایت عهدی رضا توسط مامون است، تا با این روش بتواند در بین مردم محبوبیت قابل ملاحظه‌ای پیدا کند و درضمن تصمیم داشت تا رضا را نزد خود بیاورد و کارهای او را تحت نظارت کامل خود قرار دهد. سپس مامون اورا توسط زهرکشت[نیازمند منبع].
حدیث سلسلة الذهب
نوشتار اصلی: حدیث سلسلة الذهب

شیعیان حدیث‌های زیادی را منتسب به وی می‌دانند یکی از مشهورترین احادیثی قدسی منقول از وی حدیثی موسوم به سلسلة الذهب است که هنگام وداع وی با مردم شهر نیشابور در بین راه چنین گفته‌است که:[۴][۵]

    مرا پدرم موسی کاظم از پدرش جعفر صادق از پدرش محمد باقر از پدرش علی زین العابدین از پدرش حسین شهید کربلا از پدرش علی بن ابی طالب که گفت: عزیزم و نور چشمانم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: جبرئیل حدیث کرد مرا و گفت شنیدم پروردگار سبحانه و تعالی می‌فرماید: کلمهٔ لا اله الا الله دژ استوار من است، پس هر کس در این حصار وارد شد، از عذابم محفوظ است.

شیعه می‌گوید: او چند قدمی حرکت کرد و سپس برگشت و گفت:به شرط‌های آن و من از جمله شرط‌های آن هستم. مقصود علی بن موسی از شرط‌ها، اعتراف به این واقعیت است که او مانند پدرانش از سوی خدا امام و حجت است و اطاعتش بر همه واجب است.
تالیفات علی بن موسی رضا

از علی بن موسی رضا برخی تألیفات یاد شده که علمای شیعه از آنها به اجمال و تفصیل یاد کرده‌اند. اما مؤلفات وی، به تفضیل، عبارت‌اند از:

    آنچه به محمد بن سنان در پاسخ پرسش‌های وی درخصوص علل احکام شرعی نوشته‌است.
    عللی که فضل بن شاذان گوید آنها را از علی بن موسی رضا، یکی پس از دیگری، شنیده و جمع‌آوری کرده‌است و به علی بن محمد بن قتیبه نیشابوری اجازه روایت آن‌ها را از وی از علی بن موسی رضا داده‌است.
    سه رساله که برای مأمون عباسی درباره اسلام و دستورهای دینی نوشته‌است. این سه رساله را صدوق در عیون اخبار الرضا با اسناد متصل ذکر کرده‌است.
    الرسالة الذهبیة در طب.

شاه طهماسب یکم

شاه تهماسب یکم (زاده ۲۶ ذی الحجه ۹۱۹ (۳ اسفند ۸۹۲) شهاباد، اصفهان - درگذشته (۲۴ اردیبهشت ۹۵۵) قزوین) فرزند ارشد شاه اسماعیل یکم و دومین پادشاه از سلسله صفویه بود.

او پس از مرگ پدر با آشوب داخلی و حمله ازبکان و عثمانیان مواجه شد که با حسن تدبیر و شجاعت از پس این مشکلات به خوبی بر آمد و دوره‌ای طولانی از صلح و ثبات را برای ایران به ارمغان آورد. وی فردی معتقد به مذهب شیعه دوازده امامی بود.

محتویات

    ۱ نام تهماسب
    ۲ شاه جوان
    ۳ پادشاه هنرمند
    ۴ جنگ قدرت امراى قزلباش
    ۵ حملات ازبکان به خراسان و به قدرت رسیدن شاملوها
    ۶ هجوم عثمانیان برای تسخیر ایران
        ۶.۱ نخستین و دومین تهاجم
        ۶.۲ هجوم سوم
        ۶.۳ هجوم چهارم
    ۷ ازدواج شاه تهماسب
    ۸ علاقه به مال‌ اندوزی
    ۹ برخی از اقدامات شاه تهماسب
    ۱۰ مزگ و دعوای جانشینی
    ۱۱ پانویس
    ۱۲ منابع
    ۱۳ جستارهای وابسته

نام تهماسب

تَهم در واژه به معنی پیل تَن و توانا است و تهماسپ (تهم+اسپ) به معنی دارندة اسپ تواناست.
شاه جوان

تهماسب در روز چهارشنبه ۲۶ ذی‌الحجة الحرام سال ۹۱۹ هجری قمری (۳ اسفند ۸۹۲) در روستای شهاباد اصفهان متولد گردید. پس از مرگ شاه اسماعیل یکم صفوی شاه تهماسب یکم در سال ۹۲۹ ه. ق (۱۵۲۳ م) در سن ۱۰ سالگی به سلطنت رسید. روشن است که به علت کم بودن سن سال شاه جدید فرصتی برای کسب قدرت برای امرای قدرت طلب قزلباش فراهم شد. ۱۰ سال اول سلطنت شاه تهماسب در واقع عرصه رقابت امرا قزلباش برای کسب قدرت بود. شاه جوان به علت شجاعت و تدبیر، کم‌کم توانست خود را به عنوان شاهی مقتدر برای ایران مطرح کند و زمام قدرت را در دست گیرد. شاه تهماسب در دوره بلند حکومت خود توانست با وجود کمبود منابع به خوبی تهدیدات مکرر ازبکان و سپس عثمانیان را دفع کند و سپس دوره‌ای از صلح و ثبات را برای کشور به ارمغان آورد. دوره‌ای که تا مرگ وی در سال ۹۸۴ و به سلطنت رسیدن فرزند تندخوی خود شاه اسماعیل دوم ادامه داشت.
عمارت چهل ستون[۱] قزوین، محل استقرار دولت در زمان شاه تهماسب[۲] و شاه اسماعیل دوم صفوی
پادشاه هنرمند

شاه تهماسب صفوی پادشاهی صاحب کمال و شیفته هنر بود و در هنر خوشنویسی و نقاشی دست داشت. در نقاشی شاگرد استاد سلطان محمد مصور بوده‌است. هرچند قاضی احمد منشی در کتاب گلستان هنر از هنر تصویرسازی شاه تهماسب مفصل یاد کرده اما اثر چندان ممتازی از او دیده نشده‌است و تنها تصویر رقم دار بجا مانده از او مجلس بزمی است که در موزه توپ قاپو سرای ترکیه زینت بخش مرقع بهرام میرزا می‌باشد و رقم یا امضای آن چنین است <صوره تهماسب الحسینی> در زیر تصویر و بیرون از جدول کشی شاه تهماسب به خط خود نوشته <جهت برادر عزیزم بهرام میرزا ساخته شد. تم>[۳] شاه تهماسب از گسترش دهندگان ادبیات آذربایجانی بود و در این زمینه تلاش بسیاری کرد.[۴]
ایران در زمان صفویان
جنگ قدرت امراى قزلباش

پس از به سلطنت رسیدن تهماسب، کپک سلطان استاجلو امیر قبیله استاجلو که در تبریز(پایتخت) حاضر بود به وکالت (صدارت) شاه منصوب شد. در همین زمان دیوسلطان روملو که در بلخ حکومت می‌کرد وصیت نامه‌ای را از شاه اسماعیل در دست داشت که طبق آن شاه اسماعیل وی را به عنوان نایب السلطنه منصوب کرده بود. وی لقب آتابیک یا اتابک را پس از مدتها دوباره زنده کرد و خود را آتابیک شاه طهماسب نامید. دیو سلطان روملو از بلخ به سمت تبریز حرکت کرد اما زمانی که به تبریز رسید کپک سلطان خود را وکیل نامیده بود و پایتخت تحت قدرت استاجلوها بود. به این سبب و به بهانه دفع تهاجم ازبکان از تبریز به خراسان بازگشت و امرای قزلباش خراسان و عراق عجم را به همراهی خود برای دفع ازبکان فراخواند. امراى نامدار بسیاری به یاری او شتافتند، از جمله جوهه سلطان تکلو حاکم اصفهان، قراجه سلطان تکلو و علی سلطان حاکم شیراز. وی با بذل و بخشش و احسان امرا را به وکالت خود راضی نمود. در این زمان خبر رسید که ازبکان خراسان را ترک کرده‌اند. کپک سلطان از فرصت استفاده کرده و با لشکریان زیادی که از اطراف بر گرد او جمع شده بودند به سمت تبریز حرکت کرد.

پس از رسیدن دیوسلطان و سپاهیان به نزدیکی تبریز، دیو سلطان، کپک سلطان را به قبول وکالت خود فراخواند و کپک سلطان هم برای جلوگیری از جنگ با وی از تبریز خارج شده و به استقبال وی رفت. سپس هردو به نزد شاه تهماسب رفته و دیو سلطان حکم وکالت را از شاه دریافت کرد.
جنگ‌های شاه تهماسب یکم

→ جنگ‌های شاه اسماعیل یکم
      ۱۵۵۵–۱۵۳۲     با عثمانی
      ۱۵۴۷     جنگ با شروانشاهان
      ۱۵۴۸     نبرد قارص
      ۱۵۵۲     نبرد ارزروم
      ؟     جنگ صافی‌رود
      ؟     اتحاد ایران-هابسبورگ
      ؟     جنگ مرند

و • ب • ن

جنگ‌های شاه شاه اسماعیل دوم ←

دیو سلطان سپس برای تضعیف استاجلوها و کپک سلطان آنها را برای جنگ به سرحدات گرجستان فرستاد و خود و چوها سلطان در غیاب آنها تیولات (الکا) انها را میان دیگر قبایل تقسیم کردند. این امر موجب بازگشت کپک سلطان و نخستین جنگ داخلی قزلباشان شد. در نخستین جنگ استاجلوها شکست خورده و به گیلان گریختند مدتی بعد باز هم به یاری حاکم رشت برای جنگ بازگشتند ولی اینبار نیز به سختی شکست خوردند. در بار سوم سال بعد مجدداً کپک سلطان تدارک سپاه نموده بازگشت. اینبار استاجلوها به شدت مقاومت کردند و اگر کپک سلطان در میان جنگ کشته نمی‌شد قدرت مجدداً به وی بازمی گشت.

در زمان شاه تهماسب امرای استاجلو شوریدند. دوستعلی استاجلو در خوی و مظفر سلطان در گیلان شورش کردند.

دیو سلطان ۷۰۰۰ سرباز و ۲۵ توپ جنگی را به فرماندهی نظام الدین روملو مامور سرکوبی دوستعلی استاجلو کرد. نظام الدین موفق شد دوستعلی را شکست دهد. شورش مظفر سلطان نیز با ازدواج او با مادر شاه تهماسب، موقتاً فرو خوابید.

مدتی بعد دیو سلطان نیز به تحریک جوهه سلطان به حکم شاه تهماسب جوان که حدود ۱۵ سال داشت کشته شد. جوهه سطان به شاه اینطور الغا کرده بود که دیو سلطان موجب تفرقه در میان قزلباشان است. پس از این واقعه جوهه سلطان به منصب نایب سلطنگی رسید.
حملات ازبکان به خراسان و به قدرت رسیدن شاملوها

در مدتی که میان امراى قزلباش جنگ قدرت جریان داشت تا به قدرت رسیدن جوها سلطان، ازبکان به سرکردگی عبید خان، چهار بار برای تصرف خراسان و به ویژه هرات به ایران حمله کردند. بار اول با حمله متقابل شاملوها شکست خورده بازگشتند. بار دوم با وجود تصرف برخی از قلعه‌های خراسان با ایستادگی شاملوها، تصرف هرات برای ازبکان میسر نشده و بازگشتند. بار سوم شاه تهماسب شخصاً و با وجود جوانی (حدود ۱۶ سال سن) تدارک سپاه دیده به سمت خراسان حرکت کرد. میان دو سپاه در خسروجرد نبردی سخت رخ داد. این نبرد در عاشورای سال ۹۳۵ رخداد. در ابتدای نبرد جناح راست سپاه ایران (شامل تکلوها و شاملوها) به فرماندهی جوهه سلطان در هم شکست. اندکی بعد جناح چپ نیز از هم پاشیده و متفرق شد اما قلب سپاه به فرماندهی شاه طهماسب جوان شامل سه هزار نفر از جوانان شاملو و ذوالقدر همچنان بر جای مانده و مقاومت می‌کرد. ازبکان به تعقیب پراکنده شدگان سپاه ایران در دشت پراکنده شدند و در میان گرد و خاک و هیاهو شاه طهماسب خود را روبروی قلب سپاه ازبکان به فرماندهی عبید خان دید. وی با شجاعت به سربازان دستور حمله داد و خود نیز با آنان به قلب سپاه ازبکان هجوم برد. در این حمله غافلگیرانه و برق آسا قلب سپاه ازبکان از هم پاشد و عبید و خان و فرماندهان ازبک راه فرار پیش گرفتند. به این صورت با شجاعت و تهور شخص شاه تهماسب یک شکست مسلم به یک پیروزی تبدیل شد.
قلعه قدیمی شهر هرات

در حمله چهارم ازبکان به خراسان محاصرهٔ قلعه هرات مدت زیادی به درازا کشید و درخواستهای سلطان حسین‌خان شاملو برای کمک از طرف جوهه سلطان بی جواب ماند. کار بر محصوران بسیار سخت شد. سلطان حسین‌خان شاملو مجبور به تسلیم شهر شده، خود، سپاهیان داخل قلعه و شیعیان، قلعه را ترک کرده و آنرا به ازبکان تسلیم نمودند. سلطان حسین‌خان شاملو از هرات به سیستان رفته و سپس در نزدیکی اصفهان به اردو شاه تهماسب وارد شد. شاه از وی به گرمی پذیرایی کرد.جوهه سلطان که از قدرات گرفتن وی می‌ترسید اندیشه قتل وی را در سر می‌پروراند. سلطان حسین‌خان شاملو از قصد وی آگاه شد و شاملوها به خیمه وی در اردو شاهی حمله کرده وی را کشتند. تکلوها برای تلافی به اردوی شاهی حجوم آورده قصد ربودن شاه را داشتند اما این کار خشم شاه را برنگیخت و دستور قتل‌عام آنها را صادر کرد. سپاه شاهی بر آنان حمله کرده و بسیاری را کشت. سران تکلوها به بغداد گریختند. حاکم بغداد که تکلو بود سر انها را برای اثبات اطاعت برای شاه فرستاد. پس از این کشتار دیگر تکلوها نتوانستند نقش مهمی در حکومت صفوی به عهده بگیرند. پس از کشته شدن جوهه سلطان، سلطان حسین‌خان شاملو به صدارت رسید. الامه سلطان تکلو امیرالامرای آذربایجان از ترس اقدام سلطان حسین‌خان شاملو به عثمانی گریخت و مدتی بعد محرک سلطان سلیمان در حمله به ایران شد.

ازبکان به سرکردگی عبید خان دو بار دیگر به خراسان حمله کردند اما هر دو بار به دلیل مقابله سپاه ایران مجبور به بازگشت شدند تا اینکه عبید خان شاه خونریز ازبک به مرگ طبیعی مرد و خراسانیان چند صباحی از نحب و غارت ازبکان ایمن شدند.

پس از عبید خان مرز خراسان تا ۱۱ سال در آرامش به سر برد تا اینکه بار دیگر یکی از امرای ازبک به هرات حمله کرد و ناکام ماند از آن پس دیگر تا زمان مرگ شاه اسماعیل دوم ازبکان خیال فتح خراسان را از سر به در کردند.
هجوم عثمانیان برای تسخیر ایران
نخستین و دومین تهاجم
گرز گاوسر متعلق به شاه تهماسب صفوی

در هنگامی که شاه تهماسب پس از دفع پنجمین فتنه عبید خان ازبک در هرات به سر می‌برد و قصد فتح ماورا النهر را داشت خبر ورود سپاهیان عثمانی به آذربایجان به وی رسید. عامل تحریک سلطان عثمانی الامه سلطان تکلو بود. وی که آرزوی وکالت شاه را در سر داشت در پی مغضوب شدن تکلوها از رسیدن به آرزویش به کلی ناامید شد. الامه امیرالامرای آذربایجان بود و در هنگام غیبت شاه تهماسب سلطان سلیمان را تشویق کرد که تا از غیبت شاه استفاده کرده و آذربایجان و بخش‌های مرکزی ایران را به سادگی تصرف کند. شاه سلیمان ابراهیم پاشای وزیر را با ۸۰ هزار نیرو به سرعت روانه آذربایجان کرد. ابراهیم پاشا با همکاری الامه تقریباً تمام آذربایجان را تصرف نمود. در این هنگام خبر حمله به شاه تهماسب رسید. وی به سرعت از هرات به سمت قزوین حرکت کرد. سرعت حرکت وی به قدری زیاد بود که بیشتر سپاه وی دیگر قادر به ادامه راه نبودند. وی به ناچار بسیاری از آنها را برای استراحت آزاد گذاشت به طوریکه تنها ۷۰۰۰ سپاهی در قزوین (پایتخت) با وی ماندند، در حالی که در وفاداری برخی امرای باقیمانده نیز تردید وجود داشت. در پی خبر بازگشت شاه طهماسب، سلطان سلیمان نیز به سرعت با سپاهیان کمکی در تبریز به ابراهیم پاشا پیوست. پس از رسیدن این خبر به قزوین گروهی از امرای خیانتکار قزلباش از اردو گریخته و در تبریز به الامه پیوستند. سپاه بی شمار عثمانی برای وارد کردن ضربه نهایی و اشغال مرکز ایران از تبریز به سمت دشت سلطانیه حرکت کرد اما در دشت سلطانیه سرما و برف شدید آن‌ها را غافلگیر نموده و بسیاری از آن‌ها را کشت به طوری که سلطان سلیمان دستور عقب نشینی به سوی موصل را صادر کرد. شاعری در مورد این رخداد در دشت سلطانیه چنین سروده‌است که:
رفتم چو به سلطانیه آن طرفه چمن         دیدم دو هزار مرده بی گور و کفن
گفتم که بکشت این همه عثمانی را         باد سحر از میانه برخاست که من

سلطان سلیمان سپس پیکی به بغداد فرستاد و حاکم تکلوی بغداد، محمد خان شرف الدین اغلی فرستاد و وی را به اطاعت فرا خواند. محمد خان راضی به تسلیم شهر نبود اما بیشتر امرای تکلوی بغداد نظر دیگری داشتند. وی به‌ناچار به همراه نزدیکان و برخی قزلباشان شاهسون (شاهدوست) شهر را ترک کرده به شیراز رفت. به این صورت بغداد بار دیگر به دست عثمانیان افتاد. پس از خروج سلطان سلیمان از سلطانیه شاه تهماسب برای بازپسگیری مجدد تبریز به آن شهر لشکر کشید. الامه و دیگر امرای خیانتکار از تبریز به سمت قلعه وان گریختند و قلعه تسلیم سپاه ایران شد. شاه به دنبال آن‌ها حرکت کرد و قلعه وان را محاصره نمود. در هنگام محاصره مجدداً خبر حرکت قشون عثمانی از بغداد به سمت ایران به شاه تهماسب رسید. شاه به‌ناچار دست از محاصره کشید و به سمت تبریز بازگشت. میان پیش قراولان سپاه ایران و قراولان عثمانی در نزدیکی درجزین نبردی رخ داد که به شکست عثمانیان انجامید. در پی این شکست، سلطان سلیمان با بدنه اصلی قشون به خاک عثمانی عقب نشست و شاه تهماسب مجدداً قلعه وان را محاصره نمود. سلطان سلیمان والی دیار بکر را مامور یاری رساندن به قلعه وان نمود. شاه تهماسب به سرعت برای رویارویی با آنها حرکت کرد و با سپاهیان کمی که توانسته بودند با سرعت و همپای وی حرکت کنند با آنها روبرو شد و نیروهای کمکی را در هم شکست. شکست خوردگان به قلعه ارجیس گریخته و در آنجا متحصن شدند. سلطان سلیمان در تلاشی دیگر سنان پاشا را با نیروی کمکی به سمت ارجیس گسیل کرد. نیروهای سنان پاشا در راه به قزلباشان به فرماندهی بداق خان قاجار برخورده و باز هم از ایرانیان شکست خوردند و سنان پاشا نیز کشته شد. تلاش دیگر سلطان سلیمان برای ارسال نیرو به فرماندهی ابراهیم پاشا نیز با شکست مواجه شد و فرماندهان قلعه را واگذاشته همراه ابراهیم پاشا به خاک عثمانی گریختند. به این صورت دو حمله پیاپی عثمانیان به خیال تصرف ایران با تصرف قلعه ارجیس توسط قوای قزلباش به پایان رسیده و به شکست انجامید.
هجوم سوم

سومین حمله سلطان سلیمان عثمانی برای فتح ایران چند سال بعد در سال ۹۵۵ و به تحریک القاص میرزا برادر شاه تهماسب بود. القاص میرزا در ابتدا به حکمرانی شروان منسوب شد. پس از مدتی وی در شروان علم استقلال بر افراشت و به نام خود سکه زد. شاه سپاهی را به سرکوبی وی گسیل کرد. در چند جنگی که میان او و امرای قزلباش در گرفت وی شکست خورد اما قلعه‌های مهم شروان همچنان در دست القاص میرزا بود به این ترتیب شاه شخصاً به سمت شروان لشکر کشید. با نزدیک شدن سپاه شاه بسیاری از سپاهیان القاص میرزا به اردوی شاهی پیوستند و بسیاری پراکنده شدند. القاص میرزا خود را بی یاور یافت و به استانبول گریخت. پس از وی حکومت شروان به اسماعیل میرزا یا همان شاه اسماعیل دوم داده شد.

القاص میرزا در استانبول به سلطان سلیمان پناهنده شد و وی را تحریک به لشکر کشی به ایران نمود. در سال ۹۵۵ هجری قمری به سپاه بسیار بزرگ برای حمله به ایران تدارک دیده و از استانبول به سمت ایران حرکت کرد.

شاه تهماسب از تبریز که دران زمان پایتخت ایران بود به سمت بیرون شهر حرکت کرده و در محلی به نام شنب غازان اردو زد تا سپاهیان از نواحی مختلف به وی ملحق شوند. امرا گروه گروه با سپاهیان خود به اردو می‌رسیدند و اسماعیل میرزا نیز با سپاه شروان به شاه ملحق شد.

شاه برای جلوگیری از پیشروی سپاه عثمانی سیاست نابودی منابع را پیش گرفت و گروههایی از سپاهیان را به نواحی مرزی آذربایجان فرستاد تا همه مناطقی که در اطراف مسیر عبور سپاه عثمانی است را از آذوقه، غلات و آب خالی کنند. آنها هر چاه، چشمه و قناتی را که در راه یافتند کور کردند. این سیاست بارها در زمان شاه تهماسب و شاه عباس با موفقیت به اجرا در آمد و همواره سپاه مهاجم عثمانی در اثر کمبود منابع مجبور به بازگشت شد. شاه تهماسب همواره از نظر منابع نظامی (نفرات و ادوات) که در اختیار داشت نسبت به عثمانیان در موضع ضعیفتر بود و همواره با استفاده از این سیاست دفاعی عثمانیان را از ایران می‌راند.

سلطان سلیمان با رسیدن به سرحد گروهی را به فرماندهی الامه تکلو (قزلباش خیانتکاری که در آشوبهای ابتدای حکومت شاه تهماسب به عثمانی رفته بود و در گذشته شرح آن گذشت) به وان فرستاد و گروهی را نیز به فرماندهی القاص میرزا به مرند. در مرند القاص میرزا با گروه کوچکی از قزلباشان روبرو شدند و آنها را شکست داد اما به شهر داخل نشدند زیرا گمان کردند گروه بزرگ‌تری ممکن است در کمین آنها باشند. آنها بازگشته به سلطان سلیمان ملحق شدند. سلطان سلیمان بدون مانع به تبریز رسید و شهر را تصرف کرد. شمار نیرویی که شاه تهماسب توانسته بود گرد آوری کند بسیار کمتر از سپاه عثمانی بود بنا بر این شاه از رویارویی مستقیم با سلطان سلیمان پرهیز می‌کرد. اقامت سلطان سلیمان در شهر تنها چند روز به طول انجامید زیرا کمبود آذوقه آنها را به شدت تحت فشار قرار داده بود و تهیه آذوقه از اطراف نیز غیر ممکن بود. بسیاری از اسبهای عثمانیان در تبریز از گرسنگی مردند و چاره‌ای جز بازگشت برای آنها نماند. در هنگام بازگشت بسیاری از سپاهیان آنها نیز طعمه تیغ آبدار تبریزیان شدند. سپاه عثمانی در راه بازگشت نیز پیاپی گرفتار شبیخون و حملات پراکنده قزلباشان می‌شد. سلطان سلیمان به سمت قلعه وان عقب نشست و ساکنین قلعه با دیدن سپاه بی شمار عثمانی که هر ساعت به شمار آنها افزوده می‌شد، قلعه را تسلیم کردند. سلطان سلیمان برای در امان ماندن از حملات پیاپی سپاه ایران در مسیر بازگشت گروهی از سپاه عثمانی را به فرماندهی القاص میرزا روانه مرکز ایران کرد و خود راه بازگشت را پیش گرفت. القاص میرزا از نبود نیرو در مرکز کشور استفاده کرده و خود را به همدان و سپس به قم رساندقم و کاشان تسلیم وی شدند وری نیز توسط نیروهای وی غارت شد. وی سپس به سمت اصفهان حرکت کرد و این شهر را محاصره نمود. شاه طهماسب، بهرام میرزا و ابراهیم خان ذوالقدر حاکم شیراز را مامور دفع وی کرد و خود به قزوین بازگشت. القاص میرزا با اطلاع از آمدن نیروهای بهرام میرزا و ابراهیم خان، محاصره اصفهان را رها کرده و به سمت ایزدخواست رفت. وی مردم این شهر را قتل‌عام کرد و سپس راه بهبهان، شوشتر و دزفول را پیش گرفت و از دزفول را گروه کمی که با وی مانده بودند به بغداد گریخت.

بزرگان عثمانی که وی را مایه دردسر می‌دانستند سلطان سلیمان را تشویق به نابودی وی کردند. سلطان سلیمان سپاهی را برای دستگیری وی فرستاد اما القاص میرزا موفق به فرار شد و به مریوان گریخت و در آنجا توسط نیروهای شاه ایران دستگیر شد. شاه طهماسب وی و فرزندانش را به قلعه قهقهه فرستاد و القاص میرزا تا زمان مرگ در آنجا ماند. به این ترتیب سومین حمله عثمانیان برای اشغال ایران به صورت نسبی ناکام ماند.
هجوم چهارم

تا پنج سال پس از اتمام فتنه القاص میرزا غیر از درگیری‌های محلی بین امرای نواحی مرزی، در مرز بین ایران و عثمانی صلح برقرار بود. این بار هجوم عثمانیان به تحریک اسکندر پاشا بود. اسکندر پاشا در ابتدا حاکم وان بود. در مدتی حکومت وان وی هر از چند گاهی نواحی مرزی ایران را مورد تاخت و تاز قرار می‌داد و امرای مرزی ایران به علت اینکه دولت ایران در حال انجام مقدمات صلح بود و آمادگی یک نبرد کامل را نداشتند در پی پاسخ به وی بر نمی‌آمدند.اسکندر پاشا به دلیل این اقدامات مورد تشویق سلطان عثمانی قرار گرفته و به مقام بیگلربیگی ارزروم منصوب شد. عدم پاسخگویی امرای مرزی به وی باعث جسارت زیاد اسکندر پاشا شده بود و وی سلطان سلیمان را تشویق به حمله به ایران کرد. سلطان سلیمان در نامه‌ای که به شاه تهماسب فرستاد وی را تهدید به جنگ کرد و خود در خاک عثمانی شروع به تدارک سپاه نمود.

در پی این اقدام شاه تهماسب به امرای نواحی مرزی دستور داد مرز ایران و عثمانی در مسیر احتمالی عبور سپاهیان عثمانی از آذوقه خالی شود. در پی این فرمان تفلیس، وان، ماسیس و عادلجور و اطراف آن کاملاً از آذوقه خالی شد. شاه تهماسب سپاه ایران را آماده حرکت کرد و گروهی را به فرماندهی اسماعیل میرزا یا همان شاه اسماعیل دوم به عنوان پیشرو به جنگ با اسکندر پاشا فرستاد. اسکندر پاشا پس از مواجهه با وی شکست را پذیرا شده و به قلعه عقب نشست.

سلطان سلیمان به علت کمبود آذوقه در راه مجبور به اردو زدن در حلب شد. پس از گذشتن فصل سرما به سمت نخجوان حرکت کرد. سپاه عثمانی در مسیر حرکت به طور مداوم مورد شبیخون نیروهای ایران قرار می‌گرفت تا به نخجوان رسید. سلطان سلیمان پس از اقامت کوتاهی در نخجوان به علت نبود آذوقه مجدداً به سمت خاک عثمانی حرکت کرد و این دقیقاً زمانی بود که سپاه ایران به فرماندهی شاه تهماسب برای نبرد به اردوی وی نزدیک می‌شد. در هنگام یکی از درگیری‌هایی که میان قراولان عثمانی و ایران درگرفت سنان بیک که یکی از درباریان نزدیک به سلطان سلیمان بود به اسارت در آمد. عثمانیان که در اثر کمبود آذوقه در تنگنا قرار گرفته بودند آزادی سنان بیک را بهانه‌ای برای صلح قرار داده و به خاک خود عقب نشستند. مذاکرات صلح بین دو طرف به نتیجه رسید و قرار داد صلحی بین ایران و عثمانی منعقد شد که تا مرگ شاه اسماعیل دوم برقرار ماند.
ازدواج شاه تهماسب

شاه تهماسب وقتی که کمتر از شانزده سال سن داشت، با زهرا سلطان، دختر دیو سلطان روملو، ازدواج کرد.
علاقه به مال‌ اندوزی
نوشتار(های) وابسته: رویداد قلعه قهقهه (۱۵۷۱ میلادی)

شاه طهماسب به جمع‌آوری مال و ثروت علاقه خاصی داشت. خزاین او همیشه از مسکوکات، طلا، نقره، پارچه‌های نفیس، انواع سلاح‌های قیمتی انباشته بود. وی ۶۰۰ شمش طلا و ۶۰۰ شمش نقره در قلعه قهقهه ذخیره کرده بود.[۵]
برخی از اقدامات شاه تهماسب

شاه تهماسب دستور داد درختان تاک را از ریشه درآورند تا این که کسی در ایران شراب درست نکند. این کار مردم ایران را در زمستان برای تهیه غذا در مضیقه قرار داد.

شاه تهماسب دستور داد نخستین خیابان ایران بانام «خیابان» در قزوین ساخته شود که این نام الگویی بود برگرفته از منطقه‌ای چهار باغ مانند که شاه در ازبکستان امروزی دیده بود. این خیابان درزمان حکومت پهلوی به نام «سپه» و هم اکنون نیز بانام «سپه» و«شهدا» درقزوین معروف است. هم چنین درکنار رصدخانه سابق مراغه، رصد خانه جدیدی ساختند. به دستور شاه، میر محمد منجم مامور شد تا حرکات سیارات و ستارگان را بررسی کند. میر محمد توانست باران بهار سال ۹۳۴ هجری را پیش بینی کند. بدین ترتیب گندم زیادی به دست آمد. شاه دستور داد تا انبارهای گندم ساخته شوند و گندم مازاد نیاز از زارعان خریده و ذخیره گردد. سال بعد باران به موقع نبارید و این اقدام شاه موثر واقع شد.

شاه دستور داد تا تقویم رایگان در دسترس همه مردم گذاشته شود زیرا در آن زمان هر کس برای دانستن ساعت سعد و نحس مجبور بود بهای زیادی به کسانی که تقویم داشتند بپردازد.

شاه تهماسب به دور شهر تهران حصاری با یک صد و چهارده برج کشید.

پس از پایتخت شدن قزوین، شاه تهماسب جاده‌های قزوین – مشهد و قزوین – تبریز را وسیع و ارابه رو کرد.

شاه در آذربایجان قشون دایمی ایجاد کرد. بدین منظور چهل هزار سرباز را به رهبری نظام الدین روملو به شهرهای تبریز و مرند و دیگر شهرهای آذربایجان غربی فرستاد. هزینه این قشون دایمی حدود ۸ کرور تهماسبی بود.

او موسیقی را ممنوع کرد و موسیقیدانان را از دربار اخراج کرد.[۶]
مزگ و دعوای جانشینی
نوشتار اصلی: درگیری‌های جانشینی شاه طهماسب یکم

هنگامی که شاه طهماسب زنده بود اختلاف نظرهای موجود بین قزلباش پنهان بود اما هنگامی که وی بیمار گشت موضوع جانشینی مورد بحث درباریان شد. محمد خدابنده به علت ناراحتی چشمی دیگر مطرح نبود. تنها حیدر میرزا بود که قادر بود به رقابت با اسماعیل میرزا (شاه اسماعیل دوم) برخیزد زیرا وی بیش از دیگران مورد علاقه شاه طهماسب بود و درست به همین دلیل هم خطرناک ترین رقیب اسماعیل میرزا محسوب می‌شد. درگیری‌ها بر سر تصاحب جانشینی شاه طهماسب یکم، مجموعه کشمکش‌هایی بود که از ۱۵ صفر ۹۸۴ قمری (۱۴ مه ۱۵۷۶ میلادی)

تا ۱۷ ربیع‌الاول ۹۸۴ قمری (۱۴ ژوئن ۱۵۷۶ میلادی) و با هدف تصاحب جانشینی شاه و بین حیدر میرزا (فرزند چهارم شاه) و اسماعیل میرزا (شاه اسماعیل دوم، فرزند دوم شاه) و طرفدارانشان روی می‌دهد. در پایان نزاع‌های دربار قزوین (پایتخت)، حیدرمیرزا کشته می‌شود و اسماعیل میرزا در تاریخ چهارشنبه ۲۷ جمادی‌الاول ۹۸۴ (۲۲ اوت ۱۵۷۶) خود را شاه اسماعیل دوم خوانده، سومین پادشاه صفویان می‌گردد.[۷]

جسد شاه تهماسب به دلیل درگیری‌های جانشینی ابتدا در باغچه دفن شد. پس از مدت کوتاهی به صحن شاهزاده حسین (قزوین) منتقل شد. یکسال بعد جسد وی به حرم علی بن موسی الرضا در مشهد منتفل شد. دوازده سال بعد مشهد به تصرف ازبکان در آمد و آنها به قصد اهانت جسد را از قبر خارج کرده و به بخارا بردند. این عمل به دلیل احتمال اشتباه بر روی جسد دیگری هم تکرار شد. امروز برخی عقیده دارند که آنها هر دو بار اشتباه کرده‌اند و جسد در حرم محفوظ است و برخی دیگر نیز معتقدند با تطمیع ازبکان، جسد از آنها گرفته و به اصفهان منتقل و در امامزاده علی خاکسپاری شده است.

کاخ چهل‌ستون قزوین

عمارت چهل ستون قزوین[۱] معروف به عمارت کلاه فرنگی بنایی است در شهر قزوین. این بنا که تنها کوشک باقی مانده از مجموعه کاخ‌های سلطنتی روزگار شاه طهماسب میباشد، در مرکز شهر قزوین و در میدان آزادی ( سبزه میدان ) قرار دارد و در دوره صفویه و زمانی که قزوین پایتخت بود به کلاه فرنگی مشهور بود[۲]

محتویات

    ۱ پیشینه
    ۲ معماری
    ۳ تزیینات
    ۴ موزه خوشنویسی
    ۵ نگارخانه
    ۶ جستارهای وابسته
    ۷ منابع

پیشینه
نمایی از کاخ

شاه طهماسب صفوی درسال ‎۹۵۱ هجری قمری به دلیل تهدیدات ترکان عثمانی تصمیم به انتقال پایتخت از تبریز به قزوین گرفت و در همین سال بود که اراضی موسوم به زنگی‌آباد را از میرزا شرف جهان یکی از بزرگان و معتمدان شهر برای احداث بنای شاهی خریداری کرد.

شاه طهماسب به معماران برگزیده کشور دستور داد تا باغی به شکل مربع در آن بسازند و در میان آن عمارتهای عالی، تالار، ایوانها و حوض‌های زیبا بنا کنند. شاه طهماسب صفوی بنای آن را از روی نقشه یک معمار ترک با شیوه شطرنجی خیلی کوچک ساخته است که دارای پنجره‌های چوبی بسیار ظریف و زیبا میباشد. [۳]

"عمارت کلاه فرنگی" به همراه سردر عالی قاپو تنها بناهای باقی مانده از باغهای دوره صفویه در قزوین است.

این بنا در دوره قاجاریه توسط محمدباقر سعدالسلطنه فرماندار وقت قزوین بازسازی شد و چهلستون نام گرفت.
معماری

عمارت چهلستون ساختمانی هشت گوش و در دوطبقه به مساحت تقریبی ‎ ۵۰۰مترمربع بنا شده‌است.

رواقی با ستونهای آجری و قوسهای نیم دایره‌ای بنا را در برگرفته و بر بالای آن ایوانی با ستونهای چوبی استوار گردیده‌است.

نقشه بنا دارای طرحی با محورهای صلیبی و برون گرا و سقف طبقه همکف پوشیده از مقرنس با طرح‌های بدیع و سقف طبقه فوقانی خنچه پوش است.
تزیینات
موزه دائمی خوشنویسی، کاخ چهل ستون قزوین

نقاشی‌های دیواری طبقه اول نمونه‌ای از هنر نگارگری مکتب قزوین و دارای شهرت جهانی است. این دیوارهای مزین به نقاشی و دیوارنگاره‌ها در نوع خود منحصر به فرد بوده و وجود سه لایه دیوارنگاره حاکی از گذشت ادوار مختلف تاریخی بر آن است. تعداد نقاشی‌های دیواری این بنا مشخص نیست، اما طبق گفته‌های عبدالملک شیرازی و "قاضی احمد حقی"، این نقاشی‌های دیواری از آب طلا بوده‌اند. مکتب حاکم بر این نقاشی‌ها از تغییر و تحولات سیاسی نیز تاثیر گرفته، به نحوی که ظهور نادرشاه و مکتب افشاریه در چهل ستون دیده می‌شود. همچنین ظهور قاجار نیز در سومین لایه نقاشی‌های کاخ چهل ستون دیده می‌شد که به مرور زمان از میان رفته‌است. برخی معتقدند بنای هشت بهشت اصفهان با گرته برداری از این اثر ساخته شده‌است. با اینکه عبدی بیگ شیرازی شاعر و مورخ دوره شاه طهماسب در اشعار خود عمارتهای شاهی را به دقت توصیف نموده ولی نامی از هنرمندان نقاش و معمار بنا نمی‌برد، اما بیگ نقاشی‌های دیواری برون و درونی کاخ چهل‌ستون قزوین را اثر میرزا علی نقاش، مظفرعلی نقاش، علی‌اصغر کاشی، عبدالجبار استرآبادی و رضا عباسی که از ماهرترین استادان زمان خود بوده‌اند دانسته‌است. عمارت چهلستون در بهمن ماه سال ‎ ۱۳۳۴به شماره ‎ ۳۸۹در فهرست آثار تاریخی ایران ثبت شد.
موزه خوشنویسی

این کاخ در سال ۱۳۳۷ به عنوان گنجینه اشیای تاریخی و باستانی مورد استفاده قرار گرفت و هم اکنون به موزه خوشنویسی قزوین تبدیل شده‌است.

استان قزوین

استان قزوین یکی از ۳۱ استان ایران است[۲] و در بخش شمال غربی این کشور واقع شده‌است.[۳] این استان با دارا بودن تنها ۱ درصد از مساحت کشور نزدیک به ۵ درصد در اقتصاد و تولیدات ایران نقش دارد.[۴] مساحت این استان حدود ۱۵٬۸۲۰ کیلومتر مربع است و با استان‌های مازندران، گیلان، همدان، زنجان، مرکزی و البرز همسایه‌است. این استان از استان‌های لرزه‌خیز ایران است.
جمعیت استان قزوین بر پایه آمار سال ۱۳۸۵ برابر ۱٫۱ میلیون نفر است که از این شمار ۳۵۰٬۰۰۰ نفر ساکن شهر قزوین هستند.
این استان از استان‌های تاریخی ایران بوده و آثار باستانی زیادی را در خود جای داده‌است به طوری که ۱۱ درصد از آثار تاریخی ملی ثبت شده کشور در استان قزوین قرار دارد و از این نظر رتبه نخست را در ایران دارد.[۵] منطقه تاریخی رودبار الموت و شهرستان رودبار که تا سال ۱۳۷۳ با عنوان رودبار و الموت معروف بود، در قزوین واقع است.
استان قزوین یکی از مناطق عمده تولید فندق، پسته، زغال‌اخته (درخت)، انگور و کشمش در ایران است.

محتویات

    ۱ پیشینه نام قزوین
    ۲ پیشینه
        ۲.۱ پیش از اسلام
            ۲.۱.۱ اقوام کاسپین
            ۲.۱.۲ دوره ساسانی
        ۲.۲ پس از اسلام
            ۲.۲.۱ دوره اسماعیلیه
            ۲.۲.۲ دوره صفوی
            ۲.۲.۳ دوره افشاریه
            ۲.۲.۴ دوره معاصر
    ۳ جغرافیا
        ۳.۱ جغرافیای طبیعی
            ۳.۱.۱ دشت قزوین
        ۳.۲ ناهمواری‌ها
            ۳.۲.۱ دریاچه‌ها
            ۳.۲.۲ کوه‌ها
            ۳.۲.۳ غارها
            ۳.۲.۴ رودخانه‌ها
            ۳.۲.۵ چشمه‌ها
            ۳.۲.۶ ایوان سنگی نیاق
        ۳.۳ استانداری قزوین
        ۳.۴ جغرافیای سیاسی
            ۳.۴.۱ تقسیمات کشوری
        ۳.۵ شهرهای باستانی
        ۳.۶ آب و هوا
            ۳.۶.۱ بارش
            ۳.۶.۲ دما
            ۳.۶.۳ باد
    ۴ منابع طبیعی
        ۴.۱ منابع آب
        ۴.۲ خاک
            ۴.۲.۱ مشکلات خاک در استان
    ۵ پوشش گیاهی و گونه‌های جانوری
        ۵.۱ پوشش گیاهی
        ۵.۲ باغ‌های انگور
        ۵.۳ باغستان‌های سنتی
        ۵.۴ محصولات کشاورزی
        ۵.۵ گونه‌های جانوری
        ۵.۶ مناطق حفاظت شده
    ۶ مردم
        ۶.۱ جمعیت
        ۶.۲ زبان
            ۶.۲.۱ لهجه قزوینی
        ۶.۳ نامداران
        ۶.۴ فرهنگ و هنر
        ۶.۵ خوراک‌ها
            ۶.۵.۱ غذاهای سنتی قزوین
            ۶.۵.۲ شیرینی‌های سنتی قزوین
            ۶.۵.۳ نان سنتی قزوین
    ۷ اقتصاد
        ۷.۱ دامداری
        ۷.۲ صنایع و محصولات
        ۷.۳ ایستگاه تقویت فشار و پالایشگاه
        ۷.۴ شهرک‌های صنعتی
        ۷.۵ بورس
        ۷.۶ موقعیت اقتصادی و اجتماعی
    ۸ انرژی و منابع آن
        ۸.۱ نیروگاه ۲۰۰۰ مگاواتی شهید رجایی
        ۸.۲ سدها
        ۸.۳ نیروگاه بادی جرندق
            ۸.۳.۱ اهداف ایجاد نیروگاه
            ۸.۳.۲ شرح پروژه ایجاد
            ۸.۳.۳ خلاصه اقدامات نجامی تاکنون
    ۹ منابع معدنی
        ۹.۱ معدن سنگ آهن
    ۱۰ سامانه حمل و نقل و ترابری
        ۱۰.۱ فرودگاه
        ۱۰.۲ راه آهن
        ۱۰.۳ آزاد راه‌ها و بزرگراه‌ها
    ۱۱ رسانه‌ها
        ۱۱.۱ نشریات
        ۱۱.۲ صدا و سیما
    ۱۲ مناطق نمونه گردشگری
    ۱۳ صنایع دستی
        ۱۳.۱ قالی بافی
        ۱۳.۲ گلیم بافی
        ۱۳.۳ موج بافی
        ۱۳.۴ نگارگری مکتب قزوین
        ۱۳.۵ خوشنویسی
        ۱۳.۶ سوغات قزوین
    ۱۴ آموزش
        ۱۴.۱ دانشگاه‌ها
    ۱۵ ورزش
        ۱۵.۱ ورزشگاه‌ها
        ۱۵.۲ ورزش‌های هوایی
        ۱۵.۳ ورزش‌های زمستانی
    ۱۶ جستارهای وابسته
    ۱۷ پانویس
    ۱۸ منابع

پیشینه نام قزوین
نقشه محدوده قزوین در نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه.
در این نقشه شهر قزوین به انگلیسی: Kaswin ذکر شده‌است.

نوشته‌های باستانی یونان قزوین را با نام "راژیا" معرفی می‌کند و پس از آن در نوشته‌های اروپایی این شهر با نام شهر باستانی "آرساس" و یا "آرساسیا" شناخته می شده‌است.[۶] اشکانیان قزوین را به نام موسس آن "اردپا" می‌خواندند. و ساسانیان نام این شهر را "کشوین" (یعنی سرزمینی که نباید از آن غافل شد) نهاده بودند. در برخی متون نام این شهر "قسوین" (یعنی شهری که مردمی پر صلابت و استوار دارد) ذکر شده‌ است. به هر روی مورخان و باستان شناسان عصر حاضر قزوین را عربی شده "کاسپین" می دانند. و بر این باورند که قوم کاسپی‌ها که در سواحل دریای خزر می‌زیستند به مرور کوچ کردند و شهر قزوین را بنا نهادند.[۷] و به همین دلیل است که در متون کهن عثمانی و عربی نام دریای خزر "بحرالقزوین" ذکر شده‌است.
پیشینه
پیش از اسلام
اقوام کاسپین
دوره ساسانی
پس از اسلام
دوره اسماعیلیه
بقایای قلعه الموت

دولت اسماعیلیه در سال ۴۸۳ (هجری قمری) با تسخیر قلعه الموت در قزوین پایه گذاری شد؛ و دوره فرمانروایی آن تا ۶۵۴ (هجری قمری) ادامه یافت. مرکز فرمان دهی اسماعیلیان شهر قزوین، و عمده فعالیت آن‌ها مبازه با خلفای بنی عباس و قبایل مغول بود. حسن صباح به عنوان شاخص ترین فرمانروای اسماعیلیان با انجام تبلیغات وسیع در بین کشاورزان و بینوایان توانست حوضه قدرت خود را تا سوریه کنونی گسترش دهد. سرانجام دولت اسماعیلیه پس از ۲۰۰ سال حکومت در قزوین با حمله هلاکو خان مغول از بین رفت.[۸]
دوره صفوی
شاه تهماسب اول، قزوین را به عنوان پایتخت برگزید.

شاه تهماسب صفوی به سال ۹۵۳ ه. ق به علت نزدیکی تبریز به مرزهای عثمانی و آسیب پذیر بودن این شهر و نیز دور بودن از خراسان و هجوم مداوم ازبکان به این شهر پایتخت را به قزوین انتقال داد. که این پایتختی تا سال ۱۰۰۶ ه. ق (به مدت نیم قرن) ادامه داشت.[۹]
دوره افشاریه
دوره معاصر
جغرافیا
جغرافیای طبیعی
دشت قزوین
نوشتار اصلی: دشت قزوین

دشت قزوین از نظر پیشینه تاریخی، محصولات کشاورزی و گونه‌های جانوری، اهمیت اقتصادی و تاریخی بسیار مهمی در میان دشت‌های ایران دارد. به گونه‌ای که بسیاری از باستان شناسان ایرانی بر این باورند تمدن کشاورزی از دشت قزوین آغاز و سپس به شرق و قلب فلات ایران گسترش یافته‌است.[۱۰] به همین علت، این منطقه اولین دشت ایران است که دارای ردیف بودجه در کشور می‌باشد.[۱۱]
ناهمواری‌ها
باراجین ، شمال قزوین

اطلاعات و شواهد زمین شناسی نشان می‌دهد محدودهٔ استان قزوین در طی دوران پالئوزوئیک و مزوزوئیک دچار تغییرات فراوانی شده است، اما حرکات کوهزایی اواخر دورهٔ ترشیاری شکل فعلی ارتفاعات، چاله‌ها و دشت قزوین را تثبیت نموده است (کوهزائی آلپی)، سپس در دورهٔ کواترنر عوامل بیرونی چهرهٔ ناهمواری‌ها و چاله‌های استان را متحول کرده است.

با توجه به نقشهٔ زمین شناسی استان قزوین، سازند دوران سوم زمین شناسی (سازندکرج) بیشترین پراکندگی را دارد. این زمین‌ها به طورعمده از لاوا و توفهای آتشفشانی سبز رنگ تشکیل شده است.

بعد از تشکیل اسکلت اصلی ناهمواری‌ها و چاله‌های استان، فرسایش ارتفاعات و رسوب گذاری در نواحی پست به تدریج سبب تحول این چاله‌ها و مناطق پست به خصوص دشت قزوین شده است.

عملکرد گسل‌های فراوان در شمال و جنوب استان سبب شد که دشت قزوین به عنوان یک چالهٔ ساختمانی نسبت به اطراف فرونشسته (گرابن) و با تغییرات آب و هوا و تبخیر آب دریاچه موجود در آن به تدریج رسوبات تبخیری در این دشت باقی بماند.(مناطق مرکزی)[۱۲]
دریاچه‌ها
دریاچه اوان در الموت شرقی

دریاچه اوان به عنوان شاخص ترین و بزرگ ترین دریاچه در استان قزوین شناخته می‌شود. طول این دریاچه در حدود ۳۲۵ و عرض آن در حدود ۲۷۵ متر بوده و عمق آن بین ۱ الی ۵ متر در نوسان است؛ آب دریاچه را چشمه‌های موجود در کف آن و نیز بارش باران و برف تامین می‌کند؛ در تابستان این دریاچه یکی از تفرجگاه‌های زیبای قزوین بوده و امکانات قایقرانی، و ماهیگیری در پیرامون آن فراهم می‌شود؛ ضمنا این دریاچه در فصول سرد سال محلی برای مهاجرت پرندگانی همچون قو، غاز و مرغابی محسوب می‌شود.[۱۳] از دیگر دریاچه‌های استان قزوین می‌توان به دریاچه شاه سفید کوه[۱۴] اشاره کرد که در ارتفاعات خشچال قرار دارد.
کوه‌ها
کوه سرکه در هیر، الموت غربی

استان قزوین به علت قرار گیری در دامنه‌های سر سبز رشته کوه البرز دارای قلل مرتفع بسیاری است که از میان آن‌ها سه قله به نام‌های خشچال،[۱۵] به ارتفاع ۴۱۸۰ متر[۱۶] سیالان[۱۷] به ارتفاع ۴۳۵۰ متر[۱۸]و نگین قله‌های البرز شاه البرز به ارتفاع ۴۳۰۰ متر[۱۹] از معروف ترین، مرتفع ترین و پر صعودتر ترین قلل استان قزوین می‌باشند.
غارها

استان قزوین دارای غارهای متعددی است که متعلق به دوره‌های مختلف زمین شناسی هستند؛ هریک از این غارها ویژگی‌های خاص خود را دارند که از میان آن‌ها می‌توان به غار قلعه کرد با چهل میلیون سال قدمت (متعلق به دوره سوم زمین شناسی) از توابع بخش آبگرم،[۲۰] غار ولی گشنه رود متعلق به اواخر دوره زمین شناسی در بخش رودبار الموت،[۲۱] غار سفیدآب دارای چکیده و چکنده‌هایی با قدمت ۲۵۰ تا ۲۹۰ میلیون سال (از نوع گل کلمی) در روستای سفیدآب،[۲۲] غار حاجت خانه آکوجان از زیارتگاه‌های مردم منطقه،[۲۳] غار یخی اِنگول در ۴۰ کیلومتری شمال غرب قزوین در روستای دینک[۲۴] و غارهای عباس آباد (از زیستگاه‌های انسان‌های اولیه)[۲۵] اشاره کرد.
رودخانه‌ها

به طور کلی رودخانه‌های موجود در استان قزوین بنا بر حوزه آبریز به دو دسته تقسیم می‌شوند. در شمال قزوین دو رودخانهٔ طالقان رود و الموت رود پس از پیوستن به هم، رودخانه شاهرود را تشکیل می‌دهند که این رودخانه ۹۹۰ کیلومتر را در قزوین پیموده و نهایتا به رودخانه قزل اوزن ملحق می‌شود. و در جنوب هم سه رودخانه خررود، ابهر رود و رودخانه حاجی عرب پس از آبیاری دشت قزوین به رودخانه کردان ملحق می‌شوند. علاوه بر رودخانه‌های ذکر شده، استان قزوین دارای رودخانه‌های کوچکی هم هست که همگی در دشت قزوین امحاء شده و سرانجام به رود شور تغذیه می‌شوند.[۲۶]
چشمه‌ها

    چشمه‌های آب معدنی

چشمه وگل چشمه‌ای جوشان و قدیمی با آبی بی نظیر و سبک است که از کوه‌های الموت غربی سرچشمه می‌گیرد و در جوار روستای هیر قرار دارد.[۲۷]
چشمه آب معدنی باراجین

    چشمه‌های آب گرم

چشمه آب گرم یله گنبد در بخش کوهین و در ۱۰ کیلومتری آزاد راه قزوین-رشت قرار دارد؛ آب این چشمه از دسته بیکربناته کلسیک آهن بوده و بسیار گرم است. استحمام در آن موجب بهبود بیماری‌های عصبی، مفصلی و رماتیسم می‌شود و نوشیدن آب آن برای بیماری‌های کبدی و گوارشی موثر است.[۲۸]
چشمه آب گرم خرقان
چشمه آب گرم ارشیا
ایوان سنگی نیاق
نوشتار اصلی: ایوان سنگی نیاق

در روستای نیاق از توابع شهر قزوین صخره‌ای نسبتا مرتفع قرار دارد که در دل این صخره حفره‌های بزرگ توسط عوامل طبیعی ایجاد شده‌است. در داخل برخی از این حفره‌ها حوضچه‌هایی مستطیلی شکل توسط ساکنان احتمالی حفر شده‌است. این حوضچه‌ها به هنگام بارندگی از آب باران پر می‌شود.[۲۹] ساکنان محلی بر این باورند که محمد حنیفه در بالای این ایوان قصری ساخته بوده‌است؛ که امروزه از این قصر به جز تکه‌هایی سفالی چیزی باقی نیست.[۳۰]
استانداری قزوین
نوشتار اصلی: فهرست استانداران قزوین

استانداری استان قزوین از سه حوزه معاونت برنامه ریزی اداری و مالی، امور عمرانی و امور سیاسی و امنیتی که در جهت کنترل، نظارت، هماهنگی و رفع اختلافات ارگانهای دولتی ایفای نقش می‌کنند، تشکیل شده‌است. همچنین استانداری به عنوان یک نهاد نظارتی سطح بالا وظیفه رسیدگی به شکایات و نیز پاسخگویی به مردم در زمینه تخلفات واحدهای ذیربط را برعهده دارد. این نهاد به عنوان نماینده وزارت کشور نقش بسیار مهمی در زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی و به عنوان نماینده دولت نقش مهمی در زمینه اقتصادی و عمرانی را در استان بر عهده دارد. هم اکنون مرتضی روزبه استاندار این استان است.[۳۱]
جغرافیای سیاسی
تقسیمات کشوری
قزوین
البرز
تاکستان
بویین زهرا
آبیک
آوج

این استان، بر پایه واپسین تقسیمات کشوری، دارای ۶ شهرستان، ۱۹ بخش، ۲۵ شهر، ۴۶ دهستان و ۱۵۴۷ روستا است.[۲] شهرستان‌های قزوین، تاکستان، بوئین زهرا، آبیک، شهرستان البرز و شهرستان آوج[۳۲] شهرستانهای این استان هستند.

بر اساس پیشنهاد وزارت کشور و مصوبه هیات دولت در سال ۱۳۸۱ روستاهای کوهین از توابع شهرستان قزوین و بیدستان از توابع دهستان شریف آباد در بخش البرز به شهر ارتقاء یافتند. به گزارش روابط عمومی استانداری قزوین، ۱۳ روستا، مزرعه و مکان از دهستان دشتابی شرقی از بخش دشتابی بویین زهرا جدا و به دهستان زهرای بالا از توابع بخش مرکزی این شهرستان پیوست شد. همچنین روستای ولدآباد به دهستان زهرای بالا و روستای مهدی آباد بزرگ به دهستان اقبال غربی و روستاهای سحن آباد و محمود آباد به دهستان زین آباد پیوست شدند. بر پایهٔ همین گزارش روستای فروزان از دهستان زرین آباد به دهستان اک از توابع بخش اسفرورین، روستاهای سوته کش، شفیع آباد، کشاباد علیا و سفلی به دهستان اقبال غربی و روستای کوچار به دهستان پیر یوسفیان پیوست شدند.[۳۳]
IranQazvin.png     استان مازندران     استان گیلان     استان زنجان     IranQazvin.png
استان البرز     شمال     استان زنجان
شرق   استان قزوین    غرب
جنوب
استان مرکزی     مرکزی و همدان     استان همدان
شهرهای باستانی
آب و هوا

عوامل مؤثر در آب و هوای استان به دو دستهٔ محلی و بیرونی تقسیم بندی می‌شوند.

    عوامل محلی: این عوامل شامل عرض جغرافیایی، ارتفاع و جهت چین خوردگی‌ها و غیره است. به دلیل گسترش کم استان از نظر عرض جغرافیایی، زاویهٔ تابش خورشید در شمالی ترین و جنوبی ترین مناطق استان قزوین تفاوت کمی را نشان می‌دهد.

بنابراین، مناطق مختلف استان از نظر عرض جغرافیایی و اثر آن بر اقلیم تفاوت چندانی ندارند. با افزایش ارتفاع، دما کاهش می‌یابد، در نتیجه هوای روی کوه‌ها و مناطق مرتفع استان نسبت به دشت‌ها و دره‌های پست کوهستانی سردتر می‌باشد.

مهم ترین عوامل بیرونی که آب و هوای استان قزوین را تحت تأثیر قرار می‌دهند، توده‌های هوایی است که از مناطق مختلف و در فصول مختلف سال وارد استان شده و با توجه به ویژگی‌های خود اثرات متفاوتی را برجای می‌گذارند. عمده ترین این توده‌های هوا عبارت اند از:

    تودهٔ هوای مرطوب غربی
    تودهٔ هوای سرد و خشک شمالی
    تودهٔ هوای گرم و خشک جنوبی.

    تودهٔ هوای مرطوب غربی: بیشترین بارندگی استان در شش ماههٔ سرد سال با اثر گذاری توده‌های هوای مرطوب غربی تأمین می‌شود.

این توده‌های مرطوب در قالب بادهای غربی در فصل سرد سال رطوبت دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس را وارد استان می‌کند و سبب بارش برف و باران می‌شود. در نتیجه عمده ترین منبع تأمین رطوبت و بارندگی دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس می‌باشد.

    تودهٔ هوای سرد و خشک: منشأَ این توده هوا نواحی سرد سیبری است و به دلیل سرمای زیاد رطوبت چندانی ندارد و سبب کاهش درجهٔ حرارت می‌شود.
    تودهٔ هوای گرم وخشک جنوبی: منشأَ این تودهٔ هوا بیابان‌های مرکزی ایران و عربستان است. این تودهٔ هوا بسیار گرم و خشک بوده، بیشتر در فصول گرم سال هوای استان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. ورود این توده هوا به طور معمول با وزش باد راز همراه بوده و سبب افزایش درجه حرارت و تبخیر می‌شود.[۳۴]

بارش

بر اساس نقشهٔ هم بارش میانگین بارش سالانهٔ استان از ۲۱۰ میلی متر در مناطق شرقی تا بیش از ۵۵۰ میلی متر در ارتفاعات شمال شرقی متغیر است. حداکثر بارش استان در دامنه‌های شمال شرقی الموت و با بارش بیش از ۵۵۰ میلی متر است. همچنین ارتفاعات آوج (جنوب غرب استان) بیش از ۴۵۰ میلی متر بارندگی دارد. کمینهٔ میزان بارش استان قزوین در مناطق اطراف بوئین زهرا تا بخش‌های جنوبی شهرستان تاکستان با ۲۱۰ تا ۲۳۰ میلی متر و نواحی اطراف سدّ منجیل در بخش طارم سفلی با ۲۱۰ میلی متر بارندگی می‌باشند.[۳۵]
دما

براساس نقشهٔ هم دمای سالانه، ارتفاعات شمال شرقی و شمالی استان و ارتفاعات آوج در جنوب غرب استان دارای کمینهٔ درجه حرارت و مناطق مرکزی دشت قزوین و اطراف دریاچهٔ سدّ منجیل دارای بیشینهٔ درجه حرارت است. میانگین درجهٔ حرارت سالیانه ایستگاه‌های هواشناسی از دشت به سمت کوهپایه و مناطق کوهستانی به تدریج کاهش می‌یابد (به استثنای درهٔ شاهرود که یک ۲۴ درجه در تیرماه و کمینهٔ آن / اقلیم محلی محسوب می‌شود). بیشینهٔ درجه حرارت ثبت شده در ایستگاه قزوین طی دورهٔ سی ساله ۱۹/۴ درجه در دی ماه بوده است.[۳۶]
باد

بادهای عمدهٔ استان قزوین عبارت اند از: باد مه و باد راز.

    باد مه:

شکل گیری این باد، نتیجهٔ اختلاف فشار بین کوه‌های شمال غرب استان و گیلان از یک سو (پرفشار) و دشت قزوین (کم فشار) از سوی دیگر است. باد مه بیشتر در فصل بهار و تابستان وارد استان شده و سبب کاهش درجه حرارت و افزایش رطوبت هوا می‌گردد. شکل گیری مه به صورت متناوب در بخش‌هایی از دره شاهرود از نظر اقلیمی با وزش این باد توجیه می‌شود.

۲ باد راز (شره):این باد از سمت جنوب و جنوب شرقی وارد استان قزوین می‌شود. با توجه به فصل و جهت وزش آن که بیشتر در بهار و تابستان صورت می‌گیرد، بسیار گرم و خشک بوده، وزش آن سبب افزایش ناگهانی درجه حرارت خواهد شد. همزمان با وزش این باد معمولاً بیشینهٔ درجه حرارت در ایستگاه‌های هواشناسی (خصوصاً دشت قزوین) به ثبت می‌رسد. وزش این باد از مناطق بیابانی داخلی کشور جا به جایی ذرات گرد و غبار و افزایش آلودگی هوا را به دنبال خواهد داشت. وزش باد راز در فصل سرد سال منجر به گرمی و صعود هوا شده، شرایط را برای بارش فراهم می‌کند.
منابع طبیعی
منابع آب

با توجه به شرایط توپوگرافی و میزان بارش، استان قزوین به دو حوضهٔ جداگانه تقسیم می‌شود.

    حوضهٔ آبریز رودخانهٔ شاهرود

این حوضهٔ (الموت) در شمال استان واقع شده و منطقه‌ای کاملاً کوهستانی را شامل می‌شود. شیب دامنه‌ها در حوضهٔ رود شاهرود بسیار تند بوده و به علت کوهستانی بودن منطقه و بارش فراوان آن پرآب ترین حوضهٔ آبگیر استان را تشکیل می‌دهد. شاهرود از دو شاخهٔ اصلی طالقان رود و الموت رود تشکیل می‌شود. این دو شاخه در غرب روستای شیرکوه (دوآب) به یکدیگر ۴۸۲ میلیون / متصل شده و با نام شاهرود، موازی ارتفاعات البرز به سمت غرب جریان می‌یابد. میزان آب دهی شاهرود در رجایی دشت ۵ مترمکعب برآورد شده است (سال آبی ۸۵ ۸۴) این رودخانه پس از طی ۱۶۰ کیلومتر در لوشان وارد دریاچهٔ سدّ منجیل می‌شود.

    حوضهٔ آبگیر رودشور

حوضهٔ آبگیر رود شور؛ وسیع ترین حوضهٔ آبریز استان است که تمامی دشت قزوین و بخش زیادی از نواحی کوهستانی جنوبی استان را در بر می‌گیرد. مهم ترین رودهای این حوضه، ابهر رود، حاجی عرب، کلنجین رود و خر رود (خرّه رود) می‌باشد. علی رغم اینکه حوضهٔ رود شور ۷۰ درصد مساحت استان را شامل می‌شود، درصد بسیار کمی از آب‌های سطحی استان را به خود اختصاص داده است. میزان آب دهی خر رود در پل شاه عباسی حدود ۱۲ میلیون مترمکعب در سال برآورد شده است (سال آبی ۸۵ ۸۴) این رقم ۲ درصد آب دهی شاهرود در رجایی دشت است. بنابراین، حوضهٔ رود شور علی رغم وسعت بسیار زیاد از نظر منابع آب بسیار / تنها ۵فقیر است. کمبود منابع آب ناشی از بارش کم، تبخیر شدید و فراوانی رسوبات تبخیری دوران سوم نظیر نمک، سبب شده که استفاده از آب‌های سطحی و زیرزمینی در این حوضه با مشکلات فراوانی همراه باشد. رودهای فوق پس از اتصال با نام رود شور به دریاچه مَسیلهٔ قم منتهی می‌شود. رشد سریع صنعت در دشت قزوین به همراه تمرکز زیاد جمعیت در نواحی کوهپایه‌ای و کمبود منابع آب مورد نیازکشاورزی سبب شد تا در دههٔ ۱۳۴۰ بخشی از آب‌های حوضهٔ شاهرود از طریق رودخانهٔ طالقان به دشت قزوین منتقل شود. برای انجام این طرح مهم مراحل زیر اجرا شده است:

    احداث تونل انحراف آب به طول ۹/۱ کیلومتر در شمال آبیک
    ساخت سدّ انحرافی سنگ بن بر روی رودخانه طالقان و سدّ زیاران در ابتدای دشت قزوین
    احداث شبکهٔ کانال‌های آبرسانی به طول ۱۲۰۰ کیلومتر در دشت قزوین.

با بهره برداری از این طرح در سال ۱۳۵۶ و انتقال حداکثر ۳۰ مترمکعب در ثانیه آب به دشت قزوین، بیش از ۷۰۰۰۰ هکتار از اراضی، زیر کشت رفت که منجر به تحول بسیار مهم در کشاورزی استان قزوین شد. پس از احداث و بهره برداری از سدّ مخزنی طالقان در سال ۱۳۸۵ و ساخت تأسیسات تصفیه و انتقال آب به سمت تهران به مقدار پنج مترمکعب در ثانیه آب انتقالی به دشت قزوین به ۲۵ مترمکعب در ثانیه کاهش یافت. رشد سریع جمعیت استان طی دهه‌های اخیر و کمبود آب‌های سطحی به خصوص در دشت قزوین سبب برداشت بی رویه از آب‌های زیرزمینی و افت سطح این آب‌ها شده است.[۳۷]
خاک

با توجه به موقعیت جغرافیایی و شرایط طبیعی و نوع سازند زمین شناسی انواعی از خاک‌ها وجود دارد که برخی از آنها برای زراعت، باغداری و نیز مراتع و برخی دیگر به علت اهمیت کم زیستی برای احداث واحدهای صنعتی و نیز به عنوان مواد اولیهٔ صنایع مناسب اند. انواع خاک‌های استان را به صورت زیر می‌توان طبقه بندی کرد:

    خاک‌های ناحیهٔ کوهستانی: این خاک‌ها در اراضی دامنهٔ کوه‌ها با شیب نسبتاً زیاد پراکنده شده‌اند و از سنگ‌های آهکی و آذرین بیرونی و دگرگونی با عمق کم تشکیل شده‌اند. و بیشتر در نواحی شمال، غرب و جنوب استان گسترش یافته‌اند.
    خاک‌های ناحیهٔ کوهپایه‌ای: این نوع خاک‌ها از مواد آهکی و سنگریزه به وجود آمده و نسبتاً عمیق اند و در حاشیهٔ شمال و غرب دشت قزوین دیده می‌شوند.
    خاک‌های نواحی همواردشت: این خاک از آبرفت‌های ریزدانه با رسوب گذاری رودهای شمالی دشت قزوین و خر رود به وجود آمده است. این نوع خاک عمیق با بافت ریز، از مستعدترین اراضی کشاورزی استان محسوب می‌شود و با نام دشت سیلتی قزوین به صورت نعلی شکل، دشت را در بر گرفته‌اند.
    خاک‌های شور و قلیایی: این نوع خاک‌های عمیق دارای بافت سنگین است و شوری و درجهٔ قلیایی بالایی دارد و در اراضی کم شیب و به طور عمده در انتهای حوضهٔ سفلی رودخانهٔ خر رود و در جنوب شرق استان در محدوده‌ای به نام باتلاق نمکزار مشاهده می‌شود.[۳۸]

مشکلات خاک در استان

در حال حاضر عوامل مختلفی بر خاک‌های استان تأثیر نامطلوب و مخرّب دارد که باعث آلودگی و فرسایش می‌شود. برخی از این عوامل طبیعی است (مانند بارندگی‌های شدید، ساختار زمین، شیب و …) و برخی دیگر غیرطبیعی است و در شکل گیری و تشدید آن انسان دخالت مستقیم و غیرمستقیم دارد که عبارت اند از:

    رشد فزایندهٔ جمعیت و تبدیل اراضی مستعد کشاورزی به ساخت و سازهای شهری
    برداشت خاک توسط کوره‌های آجرپزی
    دستکاری توپوگرافیکی و مرفولوژیکی از طریق احداث راه‌های ارتباطی
    بهره برداری از معادن بدون رعایت ملاحظات زیست محیطی
    استفادهٔ غیراصولی در بهره برداری از منابع آب‌های سطحی
    بهره برداری بی رویه از مراتع
    دیم کاری‌های غیرمجاز در زمین‌های مرتعی
    مصرف انواع کود و سموم دفع آفات نباتی
    تخلیهٔ پسماندهای صنعتی و انباشت فلزات سنگین در خاک
    زباله و پسماندهای شهری و خانگی.

کلیهٔ عوامل بالا سبب شده است سالانه به طور متوسط فرسایش خاک در استان حدود ۲۵ تن در هر هکتار باشد.[۳۹]
پوشش گیاهی و گونه‌های جانوری
پوشش گیاهی

به طور کلی پوشش گیاهی در استان قزوین به دو دسته جنگلی و مراتع تقسیم بندی می‌شود. منطقه رودبار و الموت عمده پوشش جنگلی استان را تشکیل می‌دهند و دشت قزوین نیز مهم ترین مرتع در سطح استان است. پوشش درختان در استان قزوین عبارت است از: درختان ارس، تنگس، زرشک، پلاخور، پسته وحشی (بنه) گردو، بلوط، زالزالک، سیاهتلو، بادام کوهی، اسور، یمیشان و اشکه. به غیر از موارد ذکر شده گیاهانی با مصارف دارویی و صنعتی نیز در استان وجود دارد که به شرح زیر است: گراس‌های یک ساله و چند ساله گون، گل گندم، مرغه، اسپند، ورک، تلخه بیان، شیرین بیان، خارشتر، انواع شکر تیغال، کنگر، کاسنی، شاه تره، درمنه، انواع آستر، گالوس (گون‌ها)، اکروپیروف‌ها، پوآکاکوتی، آویشن، گل گاوزبان، آرتمیز، گیاه شور، گز، جارو قزوینی، چمن، جغجغه، کلاه میر حسین، یونجه یک ساله، ریش بزی و علف باغی.[۴۰]
باغ‌های انگور
باغستان‌های سنتی
باغستان‌های سنتی گِل‌کِند، الموت غربی

باغستان‌های سنتی در شهر قزوین و همچنین به طور پراکنده در کل استان به ویژه الموت و تاکستان دیده می‌شوند.
محصولات کشاورزی
گونه‌های جانوری
مناطق حفاظت شده
مردم
جمعیت
نمودار جمعیت استان قزوین بر حسب مناطق شهری و روستایی[۴۱]
جمعیت             درصد    
شهری    
  
    ۶۴٫۱۶٪
روستایی    
  
    ۳۰٫۱۲٪
غیر ساکن    
  
    ۵٫۷۲٪

برپایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰، جمعیت استان قزوین ۱٬۲۰۱٬۵۶۵ نفر (۵۹۱٬۷۶۱ زن و ۶۰۹٬۸۰۴ مرد) بود.[۴۲]

در سرشماری سال ۱۳۸۵، جمعیت این استان بالغ بر ۱٬۱۴۳٬۲۰۰ نفر (۵۸۳٬۸۷۰ مرد و ۵۵۹٬۳۳۰ زن) بود که ۱٫۶۲٪ از جمعیت کل ایران می‌شد.[۴۳]

در سرشماری سال ۱۳۹۰ خورشیدی، شهرستان قزوین با جمعیتی بالغ بر ۵۶۶۷۷۳ نفر، پرجمعیت‌ترین و شهرستان آبیک با جمعیتی بالغ بر ۹۳۸۴۴ نفر، کم‌جمعیت‌ترین شهرستان استان قزوین بوده‌است.[۴۴]
هرم جمعیتی استان قزوین در سال ۱۳۸۵[۴۵] مردان     سن     زنان
۱۰٬۰۹۱      بیشتر از ۷۰      ۸٬۶۱۹
۹٬۵۰۹      ۶۵–۶۹      ۹٬۳۱۸
۱۲٬۲۸۵      ۶۰–۶۴      ۱۲٬۴۷۹
۱۳٬۹۲۳      ۵۵–۵۹      ۱۴٬۹۸۳
۲۰٬۱۱۶      ۵۰–۵۴      ۲۰٬۳۴۸
۲۷٬۵۴۸      ۴۵–۴۹      ۲۶٬۲۹۷
۳۳٬۷۳۵      ۴۰–۴۴      ۳۲٬۱۰۹
۴۱٬۲۵۵      ۳۵–۳۹      ۳۸٬۸۶۳
۵۱٬۴۴۵      ۳۰–۳۴      ۴۶٬۷۵۵
۶۳٬۴۰۱      ۲۵–۲۹      ۵۸٬۱۸۷
۷۳٬۶۸۵      ۲۰–۲۴      ۷۴٬۸۵۳
۷۳٬۳۲۶      ۱۵–۱۹      ۷۱٬۴۰۴
۵۵٬۴۱۱      ۱۰–۱۴      ۵۲٬۸۸۴
۴۲٬۵۷۲      ۵–۹      ۴۰٬۴۹۵
۴۴٬۶۷۱      ۰–۴      ۴۱٬۹۴۷
زبان

ژان شاردن که در مجموع یازده سال در دوره صفویان (۷۰ ـ ۱۶۶۴ و ۷۷ ـ ۱۶۷۱ میلادی) در ایران بوده می‌نویسد:[۴۶]

    از این شهرک (ابهر) سخن گفتن مردمان به زبان پارسی آغاز می‌شود. چه ساکنان آبادیها و شهرهای پیش از آن به ترکی سخن می‌گویند؛ اما ترکی گفتن آنان با زبان ترکان عثمانی اندکی تفاوت دارد. تکرار می‌کنم از ابهر تا هندوستان همهٔ مردمان به زبان پارسی سخن می‌گویند، امّا تکلم مردمان ابهر و آبادیهای مجاورش باصلابت و مردمان دیه‌ها و شهرهایی که بر سر راه شیرازند به نسبت نزدیک بودنشان به این شهر بزرگ، لطیف‌تر و خوش‌آهنگ‌تر سخن می‌گویند. زیرا شیراز زادگاه زبان شیرین پارسی‌است، و مردمانش با لطافت و ظرافت و ملاحت هر چه بیشتر تکلّم می‌کنند.

امروزه اکثریت مردم استان قزوین در مرکز و نواحی شرقی این استان به زبان فارسی[۴۷][۴۸] سخن می‌گویند.[۴۹][۵۰]افزون بر فارسی زبان‌های دیگری چون ترکی آذربایجانی، تاتی، مراغی، کردی، لری، و رمانلویی نیز گویشورانی در استان دارند به گونه‌ای که زبان تاتی در تاکستان و بخش‌هایی از الموت، زبان مراغی در روستاهای مراغی‌نشین استان، زبان کردی در طارم، قاقزان، دودانگه، رودبار الموت، بشاریات و پشگلدره، زبان ترکی آذربایجانی در رامند، بوئین زهرا، خرقان، افشاریه و مناطق غربی و جنوبی استان و زبان رمانلویی در روستاهای کولینشین استان رایج است.[۴۷] در این بین به جز زبان مراغی که در همه روستاهای مراغی نشین این استان به یک شکل گویش می‌شود، سایر زبانها بسته به شرایط اقلیمی و نیز تحت تأثیر زبانهای همسایه دارای گویشهای متفاوت هستند.[۴۸]
لهجه قزوینی
نوشتار اصلی: لهجه قزوینی

لهجه قزوینی یکی از لهجه‌های زبان فارسی است که توسط مردم شهر قزوین بدان تکلم می‌شود.[۵۱] لهجه قزوینی از معدود لهجه‌هایی است که دستور زبان مختص خود را دارد. همچنین این لهجه شباهت زیادی به گویش‌های شمال شرقی ایران دارد.


نامداران
نوشتار(های) وابسته: فهرست افراد اهل قزوین
علامه علی اکبر دهخدا
علامه محمد قزوینی

خطه قزوین تا کنون مهد پرورش بزرگان علم و ادب و خوشنویسی بسیار بوده که با خلق آثار و اقدامات ارزشمند خود گام موثری در پیشبرد فرهنگ ایران داشته‌اند. بزرگانی همچون علامه علی‌اکبر دهخدا،عارف قزوینی،عبید زاکانی،حمدالله مستوفی،میرعماد حسنی قزوینی،نسیم شمال،محمد قزوینی،عمادالکتاب، عبدالمجید طالقانی، شهید عباس بابایی،محمدعلی رجایی،زکریای قزوینی،غلامحسین لطفی، منوچهر نوذری، قمرالملوک وزیری،ابوالحسن اقبال‌آذر و بسیاری دیگر که با اقدامات خود فرهنگ ایران را تعالی بخشیدند.[۵۲]
فرهنگ و هنر
خوراک‌ها
غذاهای سنتی قزوین

استان قزوین نیز مانند سایر استان‌های کشور دارای انواع غذاهای سنتی است که برخی از آنها در مناسبت‌های ویژه و تعداد بسیاری نیز به شکل عادی در طی سال تهیه می‌شود. برخی از انواع غذاهای سنتی قزوین عبارتند از:قیمه نثار، شیرین پلو و کوکوی شیرین، آش دوغ، آش دندان کشه، یتیمچه، ماش پیازو، اشکنه و دیماج نام برد.
شیرینی‌های سنتی قزوین
نان چایی؛ یکی از انواع شیرینی‌های سنتی قزوین

متداول ترین شیرینی‌های استان عبارتند از:

نان برنجی، نان نخودی، نان قندی، نان بادامی، نان گردویی، پادرازی، نان نازک، نان چرخی، نان چایی، اتابکی،ولیعهدی، حاج کریمی، باقلوای پیچ، باقلوای لوزی.
نان سنتی قزوین

در قزوین انواع اقسام نان پخت می‌شود که شهرت بسیاری دارد؛ در بین نان‌های قزوین، نان لواش تنوری که به صورت گرد و بزرگ طبخ می‌شود دارای کیفیت و طعم مطبوعی می‌باشد که موجب شهرت آن شده‌است. قاق یکی دیگر از نان‌های سنتی قزوین است که خشک و شیرین بوده و با چای صرف می‌شود.[۵۳] از دیگر نان‌های سنتی قزوین می‌توان به شیرمال و زنجبیلی اشاره کرد، که کم شیرین بوده و همراه با عصرانه و چای خورده می‌شود.
اقتصاد

استان قزوین به علت نزدیکی به پایتخت و دارا بودن بیش از ۳۴۰۰ واحد تولیدی و صادرات غیر نفتی معادل ۴۰۰ میلیون دلار، قدرت تنظیم بازار ۳۲ میلیون نفر یعنی ۴۰ درصد از جمعیت ایران را داراست.[۵۴] بیش از ۱۳۰ هزار نفر در بخش صنعت این استان مشغول به کار هستند.[۵] این استان هم چنین چهارمین استان صنعتی ایران در سال ۱۳۸۸ بوده و رتبه نخست تعداد جمعیت شاغل به کل جمعیتش را در کشور داراست.[۵۵]
دامداری

افزایش سریع جمعیت و نیاز روزافزون به فرآورده‌های لبنی، سبب تغییر دامداری‌های سنتی به صنعتی طی دهه‌های اخیر در استان شده است. موقعیت بسیار مطلوب دشت از لحاظ طبیعی و خطوط ارتباطی در کنار بازار فروش بسیار بزرگ (جمعیت میلیونی شهرهای اطراف ونزدیکی به تهران) رشد سریع واحدهای دامداری صنعتی را در دشت قزوین توجیه می‌نماید. این موضوع سبب شده که استان قزوین امروزه به عنوان یکی از قطب‌های دامداری در کشور مطرح باشد.[۵۶]
صنایع و محصولات
ایستگاه تقویت فشار و پالایشگاه
شهرک‌های صنعتی

سابقه فعالیت اولین واحدهای صنعتی در قزوین به عصر صفوی باز می‌گردد؛ در دوره معاصر نیز با ساخته شدن اولین شهر صنعتی کشور (البرز) در سال ۱۳۴۶، قزوین جایگاه ویژه‌ای در بخش صنعتی کشور پیدا کرد.[۵۷] در حال حاضر استان قزوین با دارا بودن ۸ شهرک صنعتی به نام‌های البرز، لیا، کاسپین، آبیک، حیدریه، آراسنج، خرمدشت، حکیمیه،[۵۸] و دو شهرک در حال احداث به نام‌های قزوین۲ و شال و نیز ۳ ناحیه صنعتی به نام‌های نیکوییه، الموت و بویین زهرا،[۵۹] ضمن فعالیت بیش از ۸۰۰ شرکت صنعتی،[۶۰] این استان از قطب‌های اقتصادی کشور محسوب می‌شود.
از جمله شاخص ترین واحدهای صنعتی در سطح قزوین می‌توان به تولی پرس، مهرام، سپهر الکتریک، کاچیران،[۶۱] لوازم خانگی پارس، شیشه لیا، آبگینه، آپادانا سرام، سرامیک البرز، کاشی پارس، واحدهای صنعتی هفت الماس، فولاد البرز، فولاد قزوین، فولاد تاکستان و شیشه قزوین اشاره کرد.[۶۲]
بورس

بورس منطقه‌ای استان قزوین از سال ۱۳۸۴ فعالیت خود را آغاز کرده و هم اکنون دارای ۱۶ کارگزاری فعال می‌باشد.[۶۳] حجم معاملات انجام شده در بورس منطقه ای قزوین از زمان تاسیس تا مرداد ماه سال ۹۲ چیزی معادل ۵ میلیارد و۸۴۹ میلیون سهم به ارزش بیش از ۱۸ هزارو ۸۵۵ میلیارد ریال بوده است.همچنین بورس قزوین کار خود را در سال ۸۴ با ۷ کارگزاری آغاز کرد که این تعداد در پایان مردادماه سال ۹۲ به ۱۸ کارگزاری افزایش یافته است. از دیگر فعالیت های بورس منطقه ای قزوین می توان به چاپ بیش از ۵۰ مقاله در زمینه‌های مختلف اقتصادی و بازار سرمایه در ماهنامههای بورس و جراید داخلی و نیز برگزاری کارگاه های آموزشی برای ۹ هزاو ۳۳۶ نفر عنوان کرد.[۶۴][۶۵]همچنین بورس قزوین از نظر ارزش معاملاتی جایگاهی بین هفتم الی دوازدهم را در کشور دارا می‌باشد.[۶۶]
موقعیت اقتصادی و اجتماعی

این استان به لحاظ اجتماعی ترکیب قومی گوناگونی دارد که شامل اقوام فارس، ترک، تات، و غیره‌است. و اصلی‌ترین منطقهٔ تاتنشین ایران است و بیشتر تات‌ها در شهرستان تاکستان زندگی می‌کنند. و به لحاظ صنعتی یکی از مراکز مهم صنعتی کشور محسوب می‌گردد. استقرار این استان در نزدیکی تهران و عامل ممنوعیت احداث صنایع در محدوده ۱۲۰ کیلومتری تهران، متقاضیان ساخت واحدهای صنعتی را به سرمایه‌گذاری در این استان ترغیب کرده‌است. این استان در زمینه دامپروری و پرورش طیور نیز از موقعیت با اهمیت و ممتازی برخوردار می‌باشد.
روستای هیر، تولیدکننده مرغوب ترین زغال اخته ایران
انرژی و منابع آن
نیروگاه ۲۰۰۰ مگاواتی شهید رجایی
نوشتار اصلی: نیروگاه شهید رجایی

این نیروگاه در آزادراه تهران به قزوین ساخته شده‌است. نیروگاه برق شهید رجایی دارای دو سیکل مجزای بخار و ترکیبی می‌باشد که مجموعا ۲۰۴۰ مگاوات تولید برق دارد؛ که این میزان، ۸ درصد برق مصرفی در کشور می‌باشد. سوخت مورد استفاده در این نیروگاه مازوت و گاز طبیعی است.[۶۷]
سدها

استان قزوین به علت دارا بودن رودخانههای متعدد، وجود دشت حاصلخیز قزوین در منطقه، وجود بیش از ۱۱ شهرک صنعتی و روند رو به رشد شهر نشینی و نیاز به آب شرب دارای پروژه‌های سد سازی متعددی می‌باشد. در حال حاضر استان قزوین دارای ۲ سد خاکی-مخزنی به نام‌های سد مرتضی آباد (کوثر) در غرب شهرستان قزوین و سد پرسبانج در شهرستان آوج[۶۸][۶۹][۷۰] و یک سد بتنی در منطقه زیاران، سد انحرافی زیاران[۷۱] می‌باشد. همچنین سدهای در دست ساخت استان عبارتند از: سد بالاخانلو در شهرستان بویین زهرا.،[۷۲][۷۳] سد نهب در شهرستان تاکستان،[۷۴] سد بورمانک در شهرستان قزوین بخش طارم سفلی،[۷۵] سد بهجت آباد در شهرستان آبیک،[۷۶] سد استلج در شهرستان آوج و در توابع شهر آبگرم[۷۷] و سد چنگوره در شهرستان بویین زهرا[۷۸]
نیروگاه بادی جرندق
نوشتار اصلی: نیروگاه بادی جرندق

نیروگاه بادی جرندق نام نیروگاهی در دست ساخت در استان قزوین می‌باشد که با تبدیل انرژی جنبشی باد به الکتریکی، برق تولید خواهد کرد.
اهداف ایجاد نیروگاه

از جمله اهداف برای ایجاد نیروگاه بادی جرندق عبارتند از:

    ایجاد ظرفیت جدید در کشور جهت کسب و انتقال دانش فنی طراحی و ساخت توربین‌های سایز بزرگ (بزرگتر از ۵/۱ مگاوات) (به دلیل اقتصادی بودن این نوع توربین‌ها در مقایسه با ظرفیت‌های کمتر)
    تامین تولید برق توسط انرژیهای تجدیدپذیر به عنوان تامین بخشی ازمیزان ۱% ظرفیت تولید برق کشور[۷۹]

شرح پروژه ایجاد

این پروژه متشکل از انتخاب مشاور، انجام مطالعات تکمیلی و لازم توسط آن نظیر تکنولوژی توربین، تعیین روش اجرا و تهیه اسناد مناقصه و... سپس انتخاب پیمانکار واجد شرایط و نظارت بر حسن اجرای طرح می‌باشد. تا پایان سال ۱۳۸۴ مطالعات امکان سنجی مربوط به این طرح و تهیه گزارش توجیه فنی و اقتصادی آن جهت ارائه به سازمان مدیریت و برنامه ریزی به اتمام رسید و در صورت تصویب گزارش‌ها و تامین اعتبار طرح، عملیات اجرائی آن شروع خواهد شد.[۸۰]
خلاصه اقدامات نجامی تاکنون

    مکاتبه با شرکت‌های سازنده توربین در جهان
    مکاتبه با شرکتهای مشاور توانمند انرژی باد در جهان
    تکمیل و ادامه مطالعات مربوطه به توربین‌های ظرفیت بالا[۸۱]

منابع معدنی
معدن سنگ آهن
سامانه حمل و نقل و ترابری
نوشتارهای اصلی: شبکه حمل و نقل قزوین و فرودگاه قزوین


فرودگاه

شهر قزوین دارای یک فرودگاه مخصوص هواپیماهای سبک و سمپاشی می‌باشد. در ۹/۰۳/۱۳۹۱ وزارت راه و شهرسازی با توسعه فرودگاه قزوین موافقت کردو کمک‌های فنی و تجهیزاتی خود را برای فرود هواپیمای فوکر ۱۰۰ در فرودگاه سمپاشی قزوین ارایه داد.[۸۲]
راه آهن
ایستگاه راه آهن قزوین

با توجه به قرار گرفتن قزوین در شاهراه مبادلاتی کشوراین استان در مسیر راه آهن تهران به شمال غرب کشور قرار گرفته‌است و در شهرهای قزوین، تاکستان و آبیک دارای ایستگاه راه آهن می‌باشد. همچنین راه آهن قزوین-رشت-آستارا نیز در دست احداث است که این خط آهن ایران را به کشورهای نواحی قفقاز و روسیه متصل می‌گرداند.[۸۳][۸۴]
آزاد راه‌ها و بزرگراه‌ها

استان قزوین با دارا بودن بیش از ۲۱۶ کیلومتر آزادراه در مسیرهای، تهران-قزوین، قزوین-زنجان و قزوین-رشت، ۲۲۱ کیلومتر بزرگراه، ۷۰ کیلومتر راه اصلی و ۲۲۶ کیلومتر جاده بین شهری، یکی از شاهراه‌های ارتباطی کشور محسوب می‌شود.[۸۵][۸۶] استان قزوین ۸ استان کشور را به طور مستقیم پیوند می‌دهد و ۱۱ استان نیز ارتباطشان از این استان انجام می‌شود.[۸۷]
[نمایش]

    ن
    ب
    و

شبکه حمل و نقل قزوین
رسانه‌ها
نشریات
صدا و سیما
مناطق نمونه گردشگری
صنایع دستی
نوشتار اصلی: صنایع دستی قزوین
قالی بافی
نوشتار اصلی: قالی قزوین
فرش اصیل قزوین - بافته شده در کارخانه اعتماد - سال بافته شدن قبل از 1305 هجری قمری
گلیم بافی
موج بافی
نگارگری مکتب قزوین
ملکه صبا، نمونه‌ای از نگارگری مکتب قزوین
نوشتار اصلی: مکتب قزوین

مکتب قزوین از مکاتب دیگر نگارگری جدا بوده و سبک و سیاق مختص خود را دارد، از ویژگی‌های این مکتب می‌توان به ترسیم اندام ظریف جوانان، درویشان و کشاورزان و نیز ترسیم چهره‌ها به صورت سه رخ اشاره کرد؛ به گونه‌ای که ترسیم چهره‌ها به صورت تمام رخ ابداً در کار نقاشان سبک قزوین دیده نمی‌شود و نیز هیچ انسانی از پشت سر تصویر نشده‌است. سوژه‌ها بیشتر از میان افراد عادی برگزیده شده و لباس‌های فاخر در نگارگری‌ها دیده نمی‌شود و جامه زنان و مردان چندان تفاوتی در نگاره‌ها ندارد.
از آثار فاخر این مکتب می‌توان به معراج رسول (۹۶۵ ه. ق)، هفت اورنگ جامی و شاهنامه قوام ابن محمد شیرازی اشاره کرد. و نیز از جمله مشاهیر نگارگری در قزوین باید، استاد محمد قزوینی، صادق بیگ افشار، مولانا میرمصور، مولانا شیخ محمد، کاوس نقاش، عبدالحمید نقاش و رضا طالقانی ملقب به ضیع همایون را نام برد.[۸۸]
خوشنویسی
نمونه‌ای از خط میرعماد بزرگترین نستعلیق نویس همه اعصار

قزوین از دیرباز مهد پرورش بزرگان خوشنویسی کشور بوده‌است. اساتیدی همچون میرعماد حسنی (استاد بزرگ خط نستعلیق)، میرزا محمد حسین عماد الکتاب قزوینی،میرزا محمد علی خیارجی قزوینی (اولین خوشنویسی که بسم الله را به صورت مرغ طغرا ترسیم کرد)، عبدالمجید طالقانی و ملک محمد قزوینی. از دیگر خوشنویسان به نام قزوین می‌توان به گوهرشاد حسنی سیفی، میرابراهیم قزوینی، میرمحمد امین حسنی سیفی قزوینی و یحیی قزوینی اشاره کرد.[۸۹]

به این سبب شهر قزوین از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شوای عالی فرهنگ به عنوان پایتخت خوشنویسی ایران لقب داده شده‌است. و به غیر از موزه دائمی خوشنویسی قزوین که در محل کاخ چهل‌ستون قزوین برقرار است، هر ساله رویدادهای بزرگ خوشنویسی مانند: برگزاری دوسالانه خوشنویسی ایران (با حضور اساتیدی از سراسر جهان)، برگزای جشنواره خوشنویسی آیات قرآنی، جشنواره خوشنویسی غدیر و... در این شهر به وقوع می‌پیوندد.[۹۰]
سوغات قزوین
آموزش
دانشگاه‌ها

بیش از یکصد و ۴۰ هزار دانشجو در دانشگاه‌های استان قزوین مشغول تحصیل می‌باشند.[۵]

    شهرک دانشگاهی اندیشه آبیک

ورزش‌های هوایی

سایت پروازی آسمان آبی قزوین که بین جاده شفیع آباد و پارک فدک (باراجین) قرار دارد با مجوز فدراسیون انجمن‌های ورزشی پذیرای علاقه مندان به ورزش‌های هوایی مانند پاراگلایدر، پاراموتور، سقوط آزاد، کایت، هواپیماهای مدل و چتربازی است. شایان ذکر است قزوین از معدود استان‌های کشور است که ورزش‌های هوایی در آن فعال می‌باشد.[۹۱]
ورزش‌های زمستانی

مجتمع ورزش‌های زمستانی کامان و زرشک در ۲۵ کیلومتری شهر قزوین قرار دارد. این مجموعه که آخرین مراحل ساخت خود را طی می‌کند دارای یکی از بزرگ ترین " تله سی یژ "های کشور به طول ۱۸۰۰ متر می‌باشند که اسکی بازان در این پیست قادرند در محدوده‌ای بین چهار تا پنج کیلومتر ورزش کنند. این مجموعه دارای تاییدیه فدراسیون جهانی در بخش مارپیچ بزرگ و کوچک می‌باشد و به همین سبب برای برگزاری مسابقات بین المللی در نظر گرفته شده‌است.

داوود محمدی

داوود محمدی نمایندهٔ دورهٔ نهم مجلس شورای اسلامی و نایب رئیس اول کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی از حوزهٔ انتخابیهٔ قزوین، آبیک و البرز در استان قزوین است.

کمیسیون اصل نود قانون اساسی مجلس شورای اسلامی

کمیسیون اصل نود یکی از کمیسیون‌های تخصصی مجلس شورای اسلامی است که وظیفه محول شده به مجلس در اصل نودم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران را انجام می‌دهد.

محتویات

    ۱ اصل نود قانون اساسی
    ۲ وظائف و اختیارات قانونی کمیسیون اصل نودم (۹۰) قانون اساسی
    ۳ فلسفهٔ وجودی
    ۴ کمیسیون اصل نود در رسانه‌ها
    ۵ کمیته‌های فرعی
    ۶ اعضا
    ۷ منابع

اصل نود قانون اساسی

در اصل نود قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده‌است:

«هرکس شکایتی از طرز کار مجلس یا قوه مجریه یا قوه قضائیه داشته باشد، می‌تواند شکایت خود را کتباً به مجلس شورای اسلامی عرضه کند. مجلس موظف است به این شکایات رسیدگی کند و پاسخ کافی دهد و در مواردی که شکایت به قوه مجریه و یا قضائیه مربوط است رسیدگی و پاسخ کافی از آنها بخواهد و در مدت متناسب نتیجه را اعلام نماید و در موردی که مربوط به عموم باشد به اطلاع عامه برساند.»
وظائف و اختیارات قانونی کمیسیون اصل نودم (۹۰) قانون اساسی

با توجه به اصل ۹۰ قانون اساسی و سایر قوانین مربوط، وظایف و اختیارات قانونی این کمیسیون عبارت است از:

    سامان دادن و کارآمدسازی مجلس و نمایندگان
    بررسی طرزکار قوای مجریه و قضائیه و مجلس براساس برنامه‌های مدون سالانه و مصوب کمیسیون
    رسیدگی به شکایت‌های مربوط به طرز کار مجلس، قوه مجریه و قوه قضائی
    مطالبه پاسخ کافی از مجلس، قوه مجریه و قوه قضائیه
    ارائه و اعلام نتیجه رسیدگی کمیسیون به اشخاص ذی‌نفع
    اعلام نتیجه رسیدگی کمیسیون به عموم در مواردی که مربوطه به عموم باشد
    ارائه و اعلام نتیجه رسیدگی‌کمیسیون به‌مجلس در موردگزارش‌های قرائت شده‌کمیسیونهای تخصصی ازتریبون مجلس‌حسب تقاضای‌آن کمیسیون
    مکاتبه با قوای سه‌گانه، وزارتخانه‌ها، ادارات، بنیادها، نهادهای انقلابی، شرکتهای دولتی و مؤسساتی که به نحوی از انحاء به یکی از قوای فوق‌الذکر مرتبط می‌باشند و نیز مراجعه به آنها
    اعلام تخلف مسئولین دستگاهها (در عدم پاسخگوئی به کمیسیون یا عدم پاسخ صحیح به آن یا عدم اجابت دعوتهای مربوطه) به مراجع صالحه قضائی جهت پیگیری و اعمال مجازات‌های قانونی
    اعزام بازرس یا بازرسان جهت انجام تحقیق و بررسی شکایات
    اعلام تخلف عملی دستگاهها به مراجع صالحه قضائی برای رسیدگی خارج از نوبت
    اقدام قانونی نسبت به گزارش نهایی تحقیق و تفحص‌ها
    ارائه گزارشهائی که مربوط به عموم باشد به هیأت رئیسه مجلس و قرائت آن در جلسه علنی مجلس
    تقاضای انجام بازرسی فوق‌العاده از سازمان بازرسی کل کشور
    عضویت دو نفر از اعضاء کمیسیون در هیأت مرکزی نظارت بر امر انتخابات شوراهای اسلامی کشوری (به انتخاب مجلس شورای اسلامی)

فلسفهٔ وجودی

از آنجا که شکایت از عملکردِ ارگان‌های وابسته به دولت در دیوان عدالت اداری ممکن است و شکایت از نهادهای قضایی نیز با رجوع به مراجع بالاتر قوهٔ قضائیه قابل پیگیریست. فلسفهٔ وجودی این اصل مربوط به زمانیست که شکایات افراد نتیجه‌بخش و یا ممکن نبوده و شخص به کلیتِ رفتاری یک قوه معترض باشد. در واقع این اصل به عنوان آخرین راه تظلم‌خواهیِ شکایت از طرز کار قوای سه‌گانه را در بر می‌گیرد و شکایت از نهادهای وابسته به دولت یا قوهٔ قضائیه بایستی در دستگاه‌های پیش‌بینی‌شده در قانون صورت گیرد.
کمیسیون اصل نود در رسانه‌ها

مطرح شدن این کمیسیون در کشور به دوران حضور اصلاح طلبان در مجلس ششم باز می‌گردد. از آنجا که قوه قضائیه در آن هنگام در اختیار مخالفان جناح حاکم بر مجلس قرار داشت، خانواده‌های بسیاری از زندانیان سیاسی آخرین راهکار خود را توسل به کمیسیون اصل نود می‌دانستند. حسین انصاری راد در دوران چهارساله مجلس ششم ریاست این کمیسیون را برعهده داشت.
کمیته‌های فرعی

کمیسیون اصل ۹۰ برای انجام وظایف خود، پنج کمیتهٔ کاری تصویب کرده‌است:

    کمیتهٔ امور محرمانه
    کمیتهٔ قضایی
    کمیتهٔ سیاسی- نظامی
    کمیتهٔ اقتصادی- فنی- عمرانی
    کمیتهٔ فرهنگی- رفاهی- اجتماعی

در مجلس هفتم نیز سه کارگروه در داخل کمیسیون تعریف شده بود:

    کارگروه مبازه با مفاسد اقتصادی
    کارگروه نفت و انرژی
    کارگروه دیوان داوری لاهه[۱]

اعضا

بر اساس آخرین انتخابات انجام‌شده برای تعیین اعضای این کمیسیون که در شهریور ۱۳۹۳ انجام شد، اعضای هیئت رئیسه این کمیسیون عبارتند از: محمدعلی پورمختار به عنوان رئیس، فاطمه رهبر و حمید رسایی به عنوان نواب رئیس، حسین آذین به عنوان سخنگو، مصطفی افضلی فرد و داوود محمدی به عنوان دبیران این کمیسیون انتخاب شدند.

سازمان اوقاف و امور خیریه

سازمان اوقاف و امور خیریه نهاد اداره‌کننده موقوفات در ایران است. قلمرو فعالیت این سازمان شامل «موقوفات عام فاقد متولی یا مجهول التولیه و موقوفات خاصه و اماکن مذهبی اسلامی و همچنین اثلاث باقیه و بقعه‌های متبرکه، محبوسات، نذور، صدقات و هر مال دیگری که به غیر از عنوان وقف برای امور عام‌المنفعه و خیریه اختصاص یافته و مؤسسات و انجمن‌های خیریه‌ای که از طرف دولت یا سایر مراجع ذی‌صلاح به سازمان محول شده باشد.» است.

رئیس این سازمان از طرف ولی فقیه تعیین می‌شود. رئیس کنونی این سازمان حجت‌الاسلام علی محمدی است که از آبان ماه سال ۱۳۸۸، این مقام را بر عهده دارد و جانشین حیدر مصلحی شد.[۱]
یکی از اداره‌های سازمان اوقاف در نیشابور

محتویات

    ۱ نهادهای وابسته
        ۱.۱ موسسه فرهنگی اطلاع رسانی راسخون
        ۱.۲ دانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم
        ۱.۳ مرکز ترجمهٔ قرآن مجید به زبان‌های خارجی
        ۱.۴ شرکت چاپ و انتشارات اسوه
        ۱.۵ فصلنامهٔ وقف، میراث جاویدان
        ۱.۶ ماهنامهٔ باران
        ۱.۷ بنیاد توسعه و عمران موقوفات کشور
        ۱.۸ شرکت اطهر آب فارس
        ۱.۹ شرکت کشاورزی و دامپروری سوران
        ۱.۱۰ شرکت کاشی سنتی گوهرشاد
    ۲ روسای سازمان اوقاف و امور خیریه
    ۳ زمین‌خواری و تخلفات دیگر
    ۴ منابع
    ۵ پیوند به بیرون

نهادهای وابسته
موسسه فرهنگی اطلاع رسانی راسخون

موسسه فرهنگی اطلاع رسانی راسخون از موسسات فرهنگی وابسته به سازمان اوقاف و امور خیریه است.
دانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم

دانشکده‌های علوم قرآنی از مراکز آموزشی وابسته به سازمان اوقاف و امور خیریه است که در سال ۱۳۶۸ در تهران و از سال ۱۳۷۳ در ۲۱ شهر دیگر (مشهد، قم، مراغه، کرمانشاه، شاهرود، شیراز، ملایر، میبد، زاهدان، آمل، خوی، خمین، ایلام، سبزوار، اصفهان، دامغان، زابل، بجنورد) تأسیس گردیده‌است. این دانشکده‌ها در سال ۱۳۸۷ به دانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم تبدیل گردید.
مرکز ترجمهٔ قرآن مجید به زبان‌های خارجی

مرکز ترجمهٔ قرآن مجید به زبان‌های خارجی در سال ۱۳۷۳ به وسیلهٔ سازمان اوقاف و امور خیریه و با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تأسیس گردید. این مرکز تاکنون ترجمهٔ قرآن به زبان ترکی آذری و ترجمهٔ بخشی از قرآن به زبان فرانسه را منتشر کرده‌است و مجله‌ای تخصصی پیرامون مباحث نظری ترجمه‌های قرآن با عنوان «ترجمان وحی» منتشر می‌کند.
شرکت چاپ و انتشارات اسوه

شرکت چاپ و انتشارات اسوه برای چاپ کتب دینی و مذهبی و قرآن در سال ۱۳۷۰ با سرمایهٔ موقوفات کشور تأسیس و تاکنون گذشته از چاپ قرآن مجید ده‌ها عنوان کتاب چاپ و منتشر نموده است.

ساختمان این چاپخانه که بزرگ‌ترین چاپخانهٔ قرآن کریم در خاورمیانه است در زمینی به مساحت ۵۰ هزار متر مربع و با زیربنای ۱۱ هزار متر مربع در قم احداث شده‌است.
فصلنامهٔ وقف، میراث جاویدان

فصلنامهٔ «وقف میراث جاویدان» در سال ۱۳۷۲ تأسیس گردید. این فصلنامه شامل مباحث فرهنگی، ادبی و اجتماعی بوده و هر سه ماه یک بار توسط موسسه فرهنگی اطلاع رسانی راسخون با مطالب تحقیقی، قرآنی و وقفی منتشر می‌گردد.
ماهنامهٔ باران

این ماهنامهٔ قرآنی که ویژه نوجوانان است که هر ماه در ۵۲ صفحه با مطالب متنوع قرآنی، هنری، ادبی و اجتماعی منتشر می‌شود و تاکنون ۱۵۶ شمارهٔ آن در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته‌است.
بنیاد توسعه و عمران موقوفات کشور

بنیاد توسعه و عمران موقوفات کشور در تاریخ ۱۳۶۴/۸/۸ با شماره ثبت ۲۹۸۳ به نام مؤسسه صندوق عمران موقوفات کشور، با هدف آبادانی، احیاء، عمران، بازسازی و مرمت موقوفات واماکن مذهبی تاسیس و به ثبت رسید که در تاریخ ۱۳۸۹/۸/۱۹ به نام بنیاد توسعه و عمران موقوفات کشور با اهداف و استراتژی جدید تغییر نام دادکه در همه استانهای کشور دارای شعبه می‌باشد. در حال حاضر سردار عاید ریاست این بنیاد را به عهده دارد.
شرکت اطهر آب فارس

شرکت اطهر آب شیراز یک شرکت سهامی خاص است که در سال ۱۳۷۹ به ثبت رسید. هدف از ایجاد این شرکت نصب و راه‌اندازی کارخانجات تولید و بسته بندی آب معدنی دوغ، شیر و مشتقات آن، عرقیات، نوشابه و آب میوه می‌باشد.
شرکت کشاورزی و دامپروری سوران

مؤسسه کشاورزی و دامپروری سوران در سال ۱۳۶۶ در شهرستان مشهد تأسیس شد. این شرکت دارای ۹ دستگاه سالن به مساحت ۱۵۰۰۰ متر مربع، بیمارستان، زایشگاه، شیردوشی، سردخانه و کادر فنی متخصص می‌باشد و تولید روزانه شیر این واحد در حال حاضر ۱۵ تن می‌باشد.
شرکت کاشی سنتی گوهرشاد

شرکت کاشی سنتی گوهرشاد وابسته به اداره کل اوقاف و امور خیریه استان خراسان (سهامی خاص) می‌باشد. فعالیتهای این شرکت تولید انواع کاشی معرق، مقرنس، معقلی، هفت رنگی، مینیاتور و نره است.
روسای سازمان اوقاف و امور خیریه

    حجت‌الاسلام والمسلمین محمد علی نظام‌زاده
    حجت‌الاسلام والمسلمین حیدر مصلحی- از ۱۳۸۵/۰۳/۲۸ تا ۱۳۸۸/۰۸/۰۲
    حجت‌الاسلام والمسلمین علی محمدی- از ۱۳۸۸/۰۸/۰۲ تا کنون.[۲][۳][۴]

زمین‌خواری و تخلفات دیگر

در شهریور ۱۳۹۰ محمدعلی پورمختار، رئیس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی، اظهار داشت که سازمان اوقاف و امور خیریه به یک زمین‌خوار بزرگ تبدیل شده و این موضوع را یک فاجعه بزرگ خواند. او گفته است «اوقاف اداعای موقوفه بودن زمین‌های منابع طبیعی را می‌کند و برخی از آن‌ها اجاره داده و مجوز ساخت و ساز صادر کرده است.» «در حالی که اوقاف اجازه صدور مجوز ساخت و ساز را ندارد و تنها از نام ولایت سوء استفاده کرده است و نباید این اتفاقا روی بدهد.»[۵]

معاون سازمان اوقاف در واکنش به این ادعاها گفته است «برخی سواد وقف و انفال و مدیریت اوقاف با نگاه شرعی را ندارند، باید بروند یاد بگیرند و بعد سخن بگویند.» که خود با واکنش غلامعلی جعفرزاده ایمن‌آبادی — مسئول بازرسی سازمان اوقاف در کمیسیون اصل نود — رو به رو شد که ضمن دعوت از مسئولین سازمان اوقاف برای مناظره به برخی از تخلفات صورت گرفته از جمله واگذاری برخی معادن موقوفه بدون مزایده به شرکت‌های پیمانکاری، پرداخت برخی حق نظارت‌ها به رئیس سازمان وقت تا آینده دور، واگذاری برخی موقوفات به بستگان در لواسانات، عمل کردن بر خلاف نیات واقفان، برداشت‌های غیر قانونی از عواید موقوفات به نام برنامه‌های مدیریتی (برای نمونه برداشت از محل موقوفات برای خرید و ساخت ساختمان مرکزی سازمان اوقاف و پرداخت‌های غیر قانونی به برخی روزنامه‌ها که گاه منتسب به خودشان بوده است) اشاره کرد.

حیدر مصلحی

حیدر مصلحی (۱۳۳۶، شهرضا) رئیس سازمان نشر آثار و ارزش های مشارکت روحانیت در دفاع مقدس، و وزیر اطلاعات سابق ایران در دولت دهم محمود احمدی‌نژاد است. او در ۲۸ فروردین ۱۳۹۰ از این سمت استعفا داد و این استعفا مورد پذیرش احمدی‌نژاد قرار گرفت. اما به دلیل مخالفت سیدعلی خامنه‌ای با این استعفا او تا پایان کار دولت دهم در سمت خود ماند.[۱][۲]

وی دارای مدرک کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی از مؤسسه آموزشی امام خمینی قم است. وی همچنین تحصیلات حوزوی را تا سطح خارج فقه و اصول در حوزه‌های علمیه قم و تهران گذرانده‌است. او از طرف محمود احمدی‌نژاد، به‌عنوان دهمین وزیر اطلاعات ایران به مجلس معرفی و در روز ۱۲ شهریور همان سال با کسب اکثریت آرا به وزارت انتخاب شد.

در خرداد ۱۳۹۰، حیدر مصلحی از ترکیب اعضای شورای پول و اعتبار حذف شد.[۳]

به گزارش عصرایران،[۴] نام "حیدر مصلحی" به عنوان یکی از پنج شخصیت ایرانی که در لیست ۵۰۰ نفره قدرتمند ترین افراد جهان که از سوی نشریه آمریکایی " فارن پالیسی" منتشر شده است، دیده می‌شود. گفتنی ست نام‌های ایرانی آمده در این لیست عبارتند از: " آیت الله خامنه‌ای"، "رستم قاسمی" وزیر نفت، "محمد علی جعفری" فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی "حیدر مصلحی" وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی ایران "یوسف امیری" "محسن فخری زاده " استاد فیزیک هسته‌ای دانشگاه امام حسین (ع).

وی در مورد هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی گفته است: "کسی که خود را پیشگوی حوادث ۸۸ عنوان می‌کند و می‌گوید 'من گفتم، من بیانیه دادم' در حقیقت پیشگویی نکرده است، ما اطلاعات دقیقی داریم که این آقا در فتنه دست داشته است.

اشاره او به اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس تشخیص مصلحت نظام است که چند روز پیش کلیک گفته بود که پیش از انتخابات دوره قبل نسبت به شرایط کشور و آینده آن که با "مشکل" رو به رو می‌شود "هشدار داده بود".

آقای مصلحی درباره آقای هاشمی گفت: "زمانی که رهبری در نماز جمعه آن خطبه‌ها را بیان فرمودند چه کسی بود که نامه بدون سلام علیکم داد."

آقای مصلحی همچنین در بخشی دیگر از سخنانش گفت: "کسی که جزو سران فتنه بوده و انقلاب و نظام به دلیل یک سری ملاحظات او را مانند آن دو تن دیگر چندان محصور نکرده و به او آزادی عمل داده است امروز امر بر او مشتبه نشود که انقلاب یادش رفته این آقا در فتنه چه نقشی ایفا کرده است."[۵][۶]
اتهام نقش داشتن در رد صلاحیت هاشمی

وی متهم به نقش داشتن در رد صلاحیت هاشمی رفسنجانی در انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۹۲) شد.[۷]
سوابق اجرایی

    مسئول عقیدتی، سیاسی کمیته انقلاب اسلامی در تهران
    مسئول سیاسی - بخش خارجی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
    مسئول سیاسی نمایندگی روح‌الله خمینی در قرارگاه کربلای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مناطق عملیاتی جنوب و غرب کشور
    نمایندگی روح‌الله خمینی در قرارگاه کربلا سپاه، مناطق عملیاتی جنوب و غرب کشور
    نمایندگی روح‌الله خمینی در قرارگاه خاتم سپاه در مناطق عملیاتی جنوب و غرب کشور
    نماینده ولی فقیه در نیروی زمینی سپاه در تهران
    نماینده ولی فقیه در نیروی مقاومت بسیج در تهران
    نماینده ولی فقیه در نیروی هوایی سپاه در تهران
    عضو شورای نمایندگان ولی فقیه در مناطق اهل سنت
    رئیس شورای برنامه ریزی مدارس علمیه اهل سنت
    عضویت در گروه ۶+۵اصولگرایان
    عضو هیئت مرکزی نظارت شورای نگهبان در استان و شهر تهران
    نماینده ولی فقیه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه
    وزیر اطلاعات ایران