بسیج دانشجویی

بسیج دانشجویی تشکلی دانشجویی است که با فرمان روح‌الله خمینی تشکیل شد.این تشکل در دانشگاه‌ها زیر نظر ناحیه بسیج دانشجوئی که از زیر مجموعه‌های سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است فعالیت می کند.

در واپسین روزهای زندگی روح الله خمینی ، او در پیامی که بخشی از آن اختصاص به تأسیس بسیج دانشجو و طلبه داشت همه جوانان را به آن‌چه جهاد علمی و مبارزه خستگی ناپذیر در سنگر علم و عمل نامیده بود، فرا خواند و بسیج دانشجوئی با هسته مرکزی دانشجو شکل گرفت[۱]. اهداف و وظایف و شرایط عضویت در بسیج دانشجویی طبق آیین نامه اجرایی صادر شده از شورای عالی انقلاب فرهنگی معین می‌شود.[۲]

در حال حاضر دکتر محمد ودود حیدری، مسئول سازمان بسیج دانشجوئی است .

دانشگاه علامه طباطبایی

دانشگاه علامه طباطبایی یکی از دانشگاه‌های شهر تهران و بزرگترین دانشگاه ایران در زمینه علوم انسانی، علوم اجتماعی و مدیریت است که با دارا بودن نزدیک به ۱۷ هزار دانشجو و ۵۰۰ عضو هیئت علمی تمام وقت و ۱۴ دانشکده در حال فعالیت می‌باشد.[۱]

محتویات

    ۱ تاریخچه
    ۲ رئیسان
    ۳ اهداف
    ۴ دانشکده‌ها
        ۴.۱ دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی
        ۴.۲ دانشکده اقتصاد
        ۴.۳ دانشکده مدیریت
        ۴.۴ دانشکده حقوق و علوم سیاسی
        ۴.۵ دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی
    ۵ تفکیک جنسیتی
    ۶ گروه‌ها و نشریات دانشجویی
    ۷ برنامه دانشگاه علامه برای همکاری با دانشگاههای جهان اسلام
    ۸ پانویس
    ۹ پیوند به بیرون

تاریخچه

در سال ۱۳۵۸ با ادغام بیست و هفت دانشکده، آموزشگاه و موسسه آموزش عالی در تهران دو مجتمع آموزشی بزرگ به نام‌های مجتمع دانشگاهی ادبیات و علوم انسانی و مجتمع دانشگاهی علوم اداری و بازرگانی تاسیس شد. پس از پنج سال در سال ۱۳۶۳ این دو مجتمع ادغام شده و تحت عنوان دانشگاه علامه طباطبایی به حیات خود ادامه دادند. در بدو امر این دانشگاه دارای مراکز آموزشی شهرستان و همچنین دارای رشته‌هایی غیر از علوم انسانی نیز بود؛ اما در سال ۱۳۶۶ با جدا شدن مراکز آموزشی شهرستان، دانشکده بهداشت و علوم پایه و کتابخانه مرکزی از دانشگاه علامه طباطبایی، دانشگاه پیام نور تاسیس شد.[۲]
رئیسان

رؤسای دانشگاه علامه طباطبایی به ترتیب تاریخی عبارند از:

    علی شیخ الاسلامی
    محسن خلیجی اسکویی
    نجفقلی حبیبی
    صدرالدین شریعتی
    حسین سلیمی

اهداف

اهداف دانشگاه علامه طباطبایی:

    ارتقای سطح علوم انسانی و اجتماعی در نظام علمی و آموزشی کشور
    بهبود کمی و کیفی آموزش و پژوهش در رشته‌های علوم انسانی و علوم اجتماعی
    مشارکت در بهبود نظام برنامه‌ریزی و مدیریت در حوزه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کشور
    تربیت نیروی انسانی متخصص و کاردان در حوزه علوم انسانی و اجتماعی کشور[۳]

دانشکده‌ها

در حال حاضر دانشگاه علامه طباطبایی دارای سیزده دانشکده و مؤسسه آموزش عالی است. این دانشکده‌ها در مرکز و شمال تهران گسترده شده‌اند و فعلاً دارای مرکزیت نیستند. از اواسط دههٔ ۱۳۸۰ با انتقال دانشکده حقوق و علوم سیاسی و دانشکدهٔ روان‌شناسی و علوم تربیتی به محلهٔ دهکدهٔ المپیک، پروژهٔ متمرکز کردن دانشگاه علامه طباطبایی شروع شد. با این حال بعد از انتقال این دو دانشکده هنوز برنامه مدونی برای انتقال دیگر دانشکده‌ها مطرح نشده است.

دانشکده‌های دانشگاه علامه طباطبایی عبارتند از:

۱- دانشکدهٔ زبان و ادبیات فارسی

۲- دانشکدهٔ علوم اجتماعی

۳- دانشکدهٔ علوم ارتباطات

۴- دانشکدهٔ اقتصاد

۵- دانشکدهٔ مدیریت

۶- دانشکدهٔ روان‌شناسی و علوم تربیتی

۷- دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی

۸- موسسه آموزش عالی بیمه اکو

۹- پردیس تحصیلات تکمیلی خودگردان

۱۰- دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی

۱۱- دانشکدهٔ تربیت بدنی

۱۲- دانشکدهٔ زبان‌های خارجی

۱۳- دانشکدهٔ حسابداری و علوم مالی

۱۴- دانشکدهٔ ریاضی و علوم رایانه
دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی

این دانشکده که پیش از انقلاب ایران (۱۳۵۷) به مدرسه عالی ترجمه معروف بود، در سال ۱۳۶۲ فعالیت آموزشی خود را تحت عنوان «دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی» آغاز کرد. امروزه این دانشکده دارای رشته‌های: زبانشناسی، زبان و ادبیات فارسی، فلسفه، زبان و ادبیات عربی، ادبیات انگلیسی، مترجمی زبان انگلیسی، مترجمی زبان فرانسه، مترجمی زبان اسپانیایی، ادبیات ترکی استانبولی و علوم حدیث می‌باشد. این دانشکده در محلهٔ سعادت آباد (تهران)، خیابان علامه طباطبایی جنوبی واقع است. گروه‌های آموزشی عبارتند از:

    زبان و ادبیات انگلیسی به مدیریت محمد خطیب
    مترجمی زبان انگلیسی به مدیریت حسین ملانظر
    فلسفه به مدیریت محمدرضا اسدی
    زبان‌شناسی به مدیریت محمد دبیرمقدم
    علوم قرآن و حدیث
    زبان و ادبیات روسی
    زبان و ادبیات ترکی استانبولی به مدیریت سهراب رضائی
    معارف اسلامی
    مترجمی زبان فرانسه
    زبان و ادبیات اسپانیایی
    زبان و ادبیات فارسی
    زبان و ادبیات عرب
    زبان چینی

دانشکده اقتصاد

از ادغام سه دانشکده مرتبط با علوم بازرگانی و اقتصاد در سال ۱۳۶۲، دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی تأسیس شد. این دانشکده از سوی وزارت علوم به عنوان قطب رشتهٔ اقتصاد در ایران معرفی شد. دانشکده اقتصاد دارای پنج رشتهٔ تحصیلی در دوره کارشناسی است: اقتصاد نظری، اقتصاد صنعتی، اقتصاد کشاورزی، اقتصاد بازرگانی و آمار. در دوره کارشناسی ارشد رشته‌های علوم اقتصادی، توسعه اقتصادی و برنامه ریزی، اقتصاد محیط زیست، آمار اقتصادی و اجتماعی، آمار ریاضی و ریاضیات مالی و در دوره دکتری رشته‌های اقتصاد نفت و گاز و علوم اقتصادی ارائه می‌شود. این دانشکده دارای ۵۰ عضو هیأت علمی و حدود ۲۰۰۰ دانشجو است و در خیابان احمد قصیر (بخارست) تهران واقع می‌باشد. لازم است ذکر شود که رشتهٔ اقتصاد نفت و گاز گرایش بازارها و مالیه نفت و گاز در مقطع دکتری اولین رشته تخصصی اقتصاد نفت و گاز در خاورمیانه می‌باشد.
دانشکده مدیریت

دانشکده مدیریت و حسابداری از اولین دانشکده‌های تاسیس شده تحت عنوان دانشگاه علامه طباطبایی است. اخیرا دانشکده حسابداری و علوم مالی از آن انتزاع شده است. این دانشکده دارای رشته‌های مدیریت (در گرایش‌های جهانگردی، تکنولوژی، دولتی، بازرگانی، صنعتی، بیمه، فناوری اطلاعات، کارآفرینی، مدیریت شهری) است. این دانشکده در خیابان توانیر تهران واقع است. بسیاری از اساتید مجرب و پیشکسوت مدیریت همچون دکتر مهدی الوانی، سید محمد اعرابی، محمود ضیائی، حمیدرضا ضرغام، افجه، حسین رحمان سرشت، مظلومی، فقیهی، زاهدی، کزازی، حنفی زاده، امیری، صدقیانی، ثقفی، باباجانی، محمود محمدیان و... از اعضا هیات علمی این دانشکده هستند.http://www.atu.ac.ir/faculties/maf.htm
دانشکده حقوق و علوم سیاسی

با وجود این که گروه علمی حقوق و علوم سیاسی از سال ۱۳۶۳ در دانشگاه علامه طباطبایی ایجاد شد اما این گروه تا مدت‌ها گروه تدریس نبود. گروه حقوق و علوم سیاسی گروهی بود برای تنظیم دروس حقوقی و سیاسی دانشکده اقتصاد. در سال ۱۳۷۶ دانشکده حقوق و علوم سیاسی رسماً تأسیس شد. در این دانشکده تنها دو رشته تدریس می‌شود: حقوق و علوم سیاسی. این دانشکده در دهکده المپیک، تهران واقع است و بناست بقیهٔ دانشکده‌ها نیز به این محل منتقل شوند.

در این دانشکده گرایشهای زیر در مقطع کارشناسی ارشد حقوق دایر می‌باشند:

۱. حقوق خصوصی ۲. حقوق عمومی ۳. حقوق بین‌الملل ۴. حقوق جزا ۵. حقوق بشر ۶. حقوق ارتباطات ۷. حقوق تجارت بین‌الملل ۸. حقوق مالکیت فکری ۹. حقوق اقتصادی در سال ۱۳۸۱ اولین دوره دکتری در این دانشکده در رشته حقوق بین‌الملل راه‌اندازی شد
دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی

از معتبرترین گروه‌های آموزشی روان‌شناسی در ایران است. از جمله اساتید این دانشکده می‌توان به حسن احدی، علی‌اکبر سیف، سوسن سیف نراقی، محمود گلزاری، ابوالفضل کرمی، نورعلی فرخی، علی دلاور، داریوش نوروزی، محمدرضا فلسفی‌ن‍‍ژاد، و حسن ملکی اشاره کرد. این دانشکده دارای گرایش‌های زیر است:

    مقطع دکتری روانشناسی: ۱. روان‌شناسی ۲. روانشناسی تربیتی ۳. روانشناسی استثنایی ۴. روانسنجی ۵. مشاوره
    مقطع کارشناسی ارشد روانشناسی: ۱. روانشناسی عمومی ۲. روانسنجی ۳. روان‌شناسی تربیتی ۴. روانشناسی بالینی ۵. روانشناسی استثنایی ۶. مشاوره خانواده ۷. مشاوره شغلی ۸. مشاوره تحصیلی ۹. مشاوره توانبخشی
    مقطع کارشناسی روانشناسی: ۱. روانشناسی بالینی ۲. روانشناسی استثنایی ۳. مشاوره و راهنمایی ۴. علوم تربیتی

تفکیک جنسیتی

در سال ۱۳۹۱ و پس از توزیع دفترچه انتخاب رشته کنکور سراسری مشخص گردید، این دانشگاه پذیرش در رشته‌های علوم تربیتی، علوم سیاسی، کتابداری و اطلاع‌رسانی را تنها به زنان و رشته‌های مددکاری اجتماعی، حسابداری، مدیریت صنعتی و مدیریت هتلداری را تنها به مردان اختصاص داده‌است.[۴]
این اقدام سبب تفکیک جنسیتی در ۹ رشته از ۱۹ رشته ارائه شده توسط دانشگاه علامه طباطبایی در سال ۱۳۹۱ گردید.
گروه‌ها و نشریات دانشجویی

تشکل‌های اسلامی

    انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه علامه طباطبائی
    بسیج دانشجویی

برنامه دانشگاه علامه برای همکاری با دانشگاههای جهان اسلام

در راستای سیاست توسعه مناسبات علمی بین‌المللی دانشگاه علامه طباطبایی و اهداف مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی تفاهم نامه همکاری مشترک به امضای آیت الله اراکی دبیر کل مجمع تقریب مذاهب اسلامی و دکتر سلیمی رئیس دانشگاه علامه طباطبایی رسید.

غلامحسین الهام

غلامحسین الهام (۱۳۳۸ در اندیمشک[۱]) حقوقدان، مدرس دانشگاه و سیاستمدار اهل ایران است. او معاون توسعه مدیریت و سرمایه انسانی ریاست‌جمهوری در دوران محمود احمدی‌نژاد بود.[۲] وی حقوقدان شورای نگهبان، سخنگوی دولت محمود احمدی نژاد، وزیر دادگستری و رئیس ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز بود. او، عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران است و پیش از آن سخنگوی شورای نگهبان و مدتی نیز سخنگوی قوه قضائیه بوده‌است.

الهام دارای مدرک کارشناسی حقوق قضایی از دانشگاه تهران، کارشناسی ارشد و دکترای حقوق جزا و جرم‌شناسی از دانشگاه تربیت مدرس است.[۳] الهام در مرداد ۱۳۸۹ توسط محمود احمدی نژاد به عنوان مشاور حقوقی رییس جمهور منصوب شد. وی در ۱۰ آبانماه سال ۹۱ مجدداً بعنوان سخنگوی دولت انتخاب گردید. همسر او فاطمه رجبی از منتقدان اصلاح‌طلبان ایران است.
سوابق اجرایی

    دادیار و قائم مقام دادستان انقلاب اسلامی سپاه پاسداران ۱۳۶۳-۱۳۵۹
    دفتر نظارت و دفتر سیاسی دادستانی کل کشور ۱۳۶۵-۱۳۶۳
    دبیرکمیته حقوقی دادستانی کل کشور ۱۳۶۵-۱۳۶۳
    عضو هیات بازرسی شورای عالی قضایی در دادگاههای کیفری ۱۳۶۸
    مشاور سیاسی دادستان عمومی تهران ۱۳۷۰-۱۳۶۸
    عضو هیات علمی مدعو دانشکده علوم قضایی ۱۳۷۱-۱۳۸۴
    سخنگوی قوه قضائیه ۱۳۸۳-۱۳۸۱
    عضو کمیته منصوب شورایعالی قضایی در تاسیس سازمان‌های قضایی نیروهای مسلح
    عضو کمیته تدوین لوایح قضایی نیروهای مسلح
    مشاور وزارت دادگستری در تدوین لوایح حقوقی ۱۳۷۰-۱۳۶۸
    رئیس مرکز تحقیقات شورای نگهبان ۱۳۸۴-۱۳۷۹
    عضو حقوقدان شورای نگهبان از ۱۳۸۳
    معاونت دانشکده حقوق دانشگاه تهران ۱۳۷۳-۱۳۷۱
    معاونت دانشگاه تهران ۱۳۷۳
    معاونت تحقیقات سازمان تبلیغات اسلامی ۱۳۷۹-۱۳۷۸
    قائم مقام نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها ۱۳۷۸-۱۳۷۳
    عضو هیات علمی مدعو دانشگاه‌های علوم انتظامی، مجتمع قضایی قم (وابسته به دانشگاه تهران)، موسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره)، دانشکده مدیریت وزارت آموزش و پرورش، مراکز تربیت معلم تهران و... از سال ۱۳۶۵ به بعد
    رئیس دفتر رئیس جمهوری اسلامی ایران جناب آقای دکتر محمود احمدی‌نژاد ۱۳۸۴
    سخنگوی دولت جمهوری اسلامی ایران ۱۳۸۴
    عضو هیات امنای دانشگاه‌های شهید چمران و علامه طباطبایی

قانون انتخابات

قانون انتخابات قانونی است که چارچوب انتخابات و برگزاری آن را تعریف کرده و سازمان می‌دهد. این قانون نکات زیر را در بر دارد:

    حق رای: چه کسانی می‌توانند انتخاب کنند و شرایط انتخاب‌کنندگان چیست
    حق انتخاب: چه کسانی می‌توانند نامزد انتخابات شوند
    مبارزات انتخاباتی: چارچوب و محدودیت‌های مبارزه‌های انتخاباتی چیست
    حوزه‌های انتخاباتی: چگونه حوزه‌های انتخاب تقسیم بندی می‌شوند و پراکندگی نامزدها در حوزه‌ها چگونه است.
    رای‌گیری: روش و فرآیند رای دادن چیست، از جمله ریختن رای به صندوق‌ها، یا انتخابات الکترونیکی یا پستی
    چگونگی شمارش آرا و اعلام نتایج

محتویات

    ۱ اظهارات محمد یزدی درباره قانون انتخابات
    ۲ پانویس
    ۳ منابع
    ۴ جستارهای وابسته

اظهارات محمد یزدی درباره قانون انتخابات

رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم گفت: قانون انتخابات بسیار قانون بدی است چرا که هر کس پول دارد تبلیغ می‌کند و جلو می‌آید.امروزه باید از دستگاه‌های الکترونیکی در قانون انتخابات بهره گرفت. الآن مردد هستم که درخواست اصلاح قانون انتخابات را از مجلس یا کمیسیون حقوقی وابسته به شورای نگهبان که آقای غلامحسین الهام هستند پی‌گیری کنم.

انتخابات زودهنگام

انتخابات زود هنگام همه پرسی برای تعیین سرنوشت یک کابینه و یا دولت که هم اکنون در راس قدرت است اما بهر دلیلی (مثلاً انسداد سیاسی) و یا فساد مالی مورد اعتراض مردم واقع شده‌است همانند کابینه فواد سنیوره در بحران اخیر لبنان.
عواملی که باعث برگزاری یک انتخابات زود هنگام می‌شود

    تسلیم کابینه در برابر فشار افکار عمومی بین‌المللی و یا مردمی و صدور فرمان انتخابات زود هنگام توسط نخست وزیر و یا پذیرش فرمان انتخابات زودهنگام که توسط پارلمان و یا رئیس جمهور صادر شده‌است
    انحلال کابینه به فرمان رییس جمهور و صدور فرمان انتخابات زودهنگام

تذکر

البته این عوامل در کشور‌های مختلف دنیا با یکدیگر تفاوت دارد چراکه شیوه اجرای دموکراسی در کشورهای مختلف با یکدیگر متفاوت است

همه‌پرسی

هَمه‌پُرسی یا رفراندوم رای گیری مستقیم از همهٔ اعضای تشکیل دهندهٔ یک سازمان یا جامعه است برای رد یا تصویب سیاستی که رهبران یا نمایندگان پیشنهاد کرده‌اند. هدف همه پرسی پرهیز از قانون گذاری به زیان اکثریت جامعه‌است. در نظام‌های نمایندگی و پارلمانی جدید از همه پرسی تنها برای تصویب قانون اساسی یا تغییر اساسی درحکومت بهره می‌گیرند؛ ولی در برخی جامعه‌های کوچک برای همهٔ امور رأی همگان پرسیده می‌شود.

محتویات

    ۱ انواع همه پرسی
    ۲ تاریخچه
    ۳ جستارهای وابسته
    ۴ منبع
    ۵ پانویس

انواع همه پرسی

دو نوع همه پرسی وجود دارد: اختیاری و اجباری. همه پرسی اجباری معمولاً برای تصویب قانون اساسی یا متمم آن است. در همه پرسی اختیاری نمایندگان مجلس ممکن است با اکثریت قاطع مسئله‌ای را به رأی عمومی واگذارند و یا دولت، در غیاب مجلس و یا به رغم آن، موضوعی را به رای عمومی بگذارد. امکان دیگر همه پرسی با درخواست همگانی است. بدین صورت که اگر مجلس قانون گذاری به میل خود موضوعی را به همه پرسی نگذارد، کسانی از مردم که صلاحیت رأی دادن دارند، ممکن است درخواستی را امضا کنند که موضوع به رأی عمومی گذاشته شود. شمار لازم برای این درخواست، بر حسب قوانین کشورها، از ۵ تا ۱۵ درصد مجموع رأی دهندگان در آخرین انتخابات است.


تاریخچه

وقتی انسان های پیش از تاریخ به شکار و جمع آوری میوه مشغول بودند، وجود دولت و یا فرمانروایانی برای کنترل جامعه ضرورت نداشت.

ولی با رشد جمعیت و به وجود آمدن دولت -شهرها، لازم بود تا عده ای از مردم به عنوان فرمانروا و یا حاکم برای سازماندهی امور جامعه، قدرت را به دست بگیرند و یا از طرف مردم به این مقام برگزیده شوند.

یافته های باستان شناسی و مدارک به دست آمده از گذشتگان نشان می دهد که در بخش هایی از بین النهرین هندوستان و در بخش هایی از ایران، مجالسی وجود داشت که منتخبین و بزرگان شهر در آن جمع می شدند و پیرامون مسائل مهم و بیش تر از همه در مورد جنگ تصمیم می گرفتند.

البته هیچ گونه کنترل کامل و دقیقی بر رفتار این حاکمان اعمال نمی شد و رفتار و خواسته های حاکمان خوبه خود به عنوان قانون تلقی می گردید.

اما پس از مدتی نظام حکومتی جدیدی شکل گرفت که نقش مردم در آن پررنگ بود: در سال 508 پیش از میلاد مسیح، نظام حکومتی جدیدی به نام حکومت مردم بر مردم در دولت شهرهای یونان شکل گرفت. این نظام "دموکراسیا" نامیده می شد که متشکل از دو کلمه "دموس" به معنی مردم و "کراسیا" به معنی فرمانروایی و در نهایت به معنی مشارکت مستقیم مردم و شهروندان در اداره جامعه بود.

مردم در نشست هایی گرد هم می آمدند و در مورد موضوعات و مسائل مهم، مذاکره و مشورت و سپس بین خود رای گیری می کردند و تصمیم نهایی را می گرفتند.

پس از یونان، روم هم شیوه حکومتی جمهوری را برای اداره کشور انتخاب کرد: رومی های باستان در سال 509 پیش از میلاد، حکومت پادشاهی را برانداختند و نظام جمهوری برقرار کردند.

برای اولین بار حکومت موروثی از بین رفت و رومی ها به این نتیجه رسیدند که مردم نمایندگان مجلس را انتخاب کنند و امپراتور توسط نمایندگان مردم به قدرت برسد و توسط همان مجلس تحت کنترل و نظارت باشد. در واقع معنی "جمهوری" به معنی "حکومت مردم" است" البته این شیوه حکومتی هم در روند شکل گیری و پیشرفت خود تغییرات زیادی داشت.

پاتریستن ها که اشراف زاده و از طبقات مرفه جامعه بودند، خود را وارثان مادام العمر سنا دانسته و به عوام اجازه ورود به مجلس و شرکت در تصمیم گیری ها را نمی دادند.

اما مردم عادی خواهان شرکت هرچه بیش تر در روند اداره کشور بودند. در اثر اعتراضات مردم، مجلس دیگری به نام عوام تشکیل شد. این مجلس حق قانون گذاری نداشت اما می توانست با ارسال نمایندگانی به جلسات سنا، در تصویب قوانین نظارت عموم مردم را اعمال و یا از تصویب قوانینی علیه منافع مردم جلوگیری کند. البته این تغییرات در شیوه حکومت به همین جا ختم نشده و در سراسر جهان همواره بحث های زیادی بر سر شیوه حکومت شده است. گاه حتی مردم برای اجرای حق خود در انتخاب شیوه اداره امور کشور شان انقلاب کرده اند مانند انقلاب فرانسه.

مسجد

مسجد نیایشگاه و محل گردهمایی مسلمانان است. کعبه طبق آیه قران اولین مسجد روی زمین است. مسجد النبی با ورود محمد، پیامبر اسلام به مدینه در عربستان سعودی پایه‌گذاری شد.

محتویات

    ۱ مسجد در قرآن
    ۲ مسجد جامع
    ۳ معماری مسجد
        ۳.۱ نورگیر مسجد
        ۳.۲ سیالیت
    ۴ مسجد در معماری ایران
        ۴.۱ تاریخچه مسجد در ایران
        ۴.۲ ساختار مسجد در معماری ایران
    ۵ محدودیت‌ها
    ۶ نگارخانه
    ۷ جستارهای وابسته
    ۸ منابع
    ۹ پیوند به بیرون

مسجد در قرآن

در قرآن، مسجد به معنای اعم نیایشگاه خداوند به کار رفته است. مسجد الاقصی، که معبد یهودیان یا کنیسه بوده است و در زمان نزول قرآن کاربردی غیر از آن نداشته است، دو بار در قرآن از آن به عنوان مسجد نام برده شده است.[۱][۲] همچنین در داستان اصحاب کهف نیز قرآن می‌گوید بر مزار آنان مسجدی بنا کردند.[۳] این مسجد بر اساس قول غالب مورخین با توجه به دین مرسوم آن روز کلیسا بوده ست. البته ممکن است کنیسه نیز بوده باشد. ولی با توجه به قبل تر بودن از اسلام نمی‌تواند به معنی مسجد مخصوص مسلمانان بوده باشد.
مسجد جامع

تفاوتهای موجود بین مسجد و مسجد جامع با ویژگی‌های هرکدام به خوبی مشخص است شاخصه‌هایی پایدار که در سراسر جهان اسلامی و در طول زمانی حدوداً هزار سال همچنان باقی‌مانده است. مسجد مکانی بوده صرفاً به جهت عبادت اما از آنجایی که در گذشته استفاده‌های دیگری هم از آن می‌شد نظیر قضاوت، نگهداری بیت المال، برپایی اجتماعات بزرگ، بزودی نماد قدرتمند اسلام شد و هم عرصه‌های دینی و هم قلمروهای دنیوی را در برگرفت، اما نتوانست پاسخگوی نیازهای مذکور باشد، ساخت مسجد جامع بعلت حفظ این دو جنبه بود. فقدان نهادها و بناهای رسمی عمومی نظیر تالار شهر و یا محاکم اسلامی، به نقش دووجهی مسجد جامع اهمیت بیشتری بخشید. این تمایز کارکردی، تفاوتی را در منزلت و مقصود مساجد منعکس ساخت و در دو واژه کاملاً مجزا رسمیت یافت، یعنی مسجد و جامع. علی‌رغم تمایز آشکار کارکردی بین مسجد و جامع، از لحاظ طرح تفاوتی بین این دو وجود ندارد. در واقع "جامع" عملاً ابعاد بزرگتر و تزئینات بیشتری را دارا می‌باشد.[۴]
معماری مسجد

مساجد در ابتدا بسیار ساده ساخته میشدندو معمولاً سقف حصیری داشتند. هنگامیکه اسلام در ایران استحکام یافت مساجد با گنبد ساخته شد گنبد بیشتر در معماری ایرانی نمود پیدا کرده است. قدیمی ترین نمونه مساجد با گنبد چارطاقی مربوط به مسجد الاقصی است که قبل از اسلام ساخته شده است. در ایران ساسانی بیشتر آتشکده‌ها بصورت چارطاقی و گنبد دار مدور بودند و همین سبک در ساخت مساجد ایران بکار گرفته شد و سپس مناره بر آن افزوده شد. بر اساس کتاب نقش پارسی بر احجار هند معماری چارطاقی و گنبد دار در حوزه تمدنی ایران شکل گرفته است. کاخ اردشیر فیروز آباد یکی از نمونه‌های این گونه معماری است [۵] در کشورهای شمال آفریقا مساجد فاقد گنبد است و بصورت یک مناره‌ای ساخته می‌شود. مساجد قدیم تر در جهان عرب فاقد مناره هستند. مساجد در معماری ایران از سیر طراحی تکاملی برخوردارند.کاشی کاری سنتی از مهمترین عناصر تزئینی مساجد ایرانی است.

اما بخش‌هایی هستند که در بیشتر مساجد وجود دارند. هر چند ممکن است در مساجد مهمی مانند مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان وجود نداشته باشند. بخش‌های زیر در مساجد دیده می‌شوند:[۶]

    سردر
    آستانه
    گنبد
    بارو
    گلدسته
    صحن یا میانسرا
    حرم
    محراب
    رواق
    بارگاه
    چله‌خانه
    حجره
    شبستان
    کتیبه
    ستون
    سرستون
    طاق
    خواجه‌نشین
    آرامگاه
    سنگ قبر

نورگیر مسجد

اطراف گنبدخانه‌های بناهای اسلامی و یا در ساقهٔ آن‌ها نورگیرهای زیبایی وجود دارد که به علت شدت و ضعف نور، طرح‌های بدیعی را به وجود آورده. این پنجره‌ها که معمولاً در بغل ایوان‌ها نیز به وجود آمده‌اند و اصطلاحاً به آن‌ها پاچنگ می‌گویند، در اکثر مساجد قدیمی جزو عناصر همراه مساجد هستند. نورگیرها از مصالح کاشی معرق، سنگ، آجر، کاشی و چوب ساخته می‌شوند و دارای نقوش اسلیمی (خطوط برگرفته از پیچک‌های گیاهی) یا هندسی هستند. جنس پنجره‌های نورگیر در کشورهای هند و پاکستان از سنگ مرمر است.

در بعضی از مساجد قدیمی ایران نورگیرها از خشت خام هم دیده شده‌اند که دارای نقوش اسلیمی هستند و به علت وجود چند نور در آن‌ها، توجه همگان به آن معطوف می‌گردد. یکی از زیبا ترین پنجره‌های نورگیر، پنجره‌های مشبک چوبی مسجد جامع اصفهان است که با طرح‌های متنوع گره سازی، عملکردی در پنجره‌ها و درهای ارسی دارند.امروزه بسیاری از ضریح‌های امامزاده‌های ایران به صورت شبکه‌های چوبی و یا منبت کاری در آمده‌اند از آثار جالب مراکز مذهبی اند.[۷]

در مسجد شیخ الطف الله نور کیفیتی ورای ماده پیدا نموده تا آن جا که نور از جداره شمال شرقی به جداره جنوب غربی تابیده و به محراب نقشی ورای ماده می‌دهد.همچنین نور از جداره‌های طوقه گنبد عبور کرده و پیچ و تاب شبکه‌ها را بر روی گنبد خانه انداخته و مانند این است که این نقوش با سبک بالی در حال رقصند.[۸]
سیالیت

سیالیت همان احساس تعلیق است که در معماری دوره اصفهانی به خوبی می‌توان دید. از آنجا که سیال بودن باعث می‌شود بنا سبک تر به نظر رسد و به بیننده کمک می‌کند تا از عالم مادی به عالم معنوی رود. همانند گنبد خانه‌های مساجد که در گذر زمان کالبد سبک تری پیدا نموده‌اند تا آنجا که علاوه بر کاهش جرز، بازشوهایی در بدنه و طوقه گنبد ایجاد شده و نور را به داخل فضا می‌کشاند و حس سیال بودن گنبد را به مخاطب ارمغان می‌دهد چرا که گنبد در زیر امواج‌های نور قرار گرفته و حس تعلیق را به وجود می‌آورد، همانا که مصالح با پیوند نور آسمانی می‌شوند.[۹]
مسجد در معماری ایران
میدان نقش جهان که در آن دو مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد شاه قرار دارد.
مسجد نصیرالملک در شیراز

مساجد مهم ترین بناهای معماری ایران پس از اسلام هستند. شاخص ترین و پیشرفته ترین بناهای هر دوره معماری ایران پس از ورود اسلام را می‌توان در مساجد پیدا نمود. اهمیت مسجد در ایران نشانه‌ای از پذیرش و اقبال مردم ایران نسبته به دین اسلام است. چرا که در دورافتاده ترین نقاط ایران نیز مساجد مهم ترین بناهای بافت اطراف خود بوده‌اند که با هزینه مردم بنا می‌شدند.

ویژگی‌های ساختاری هر مسجد شامل انعطاف ذاتی، بی تفاوتی نسبت به نماهای خارجی، تاکید متقابل بر فضای داخلی، و گرایش طبیعی به تزئینات کاربردی است. زمانی که از مسجد "جامع" سخن می رانیم در واقع همان مسجد است با ویژگی‌هایی مضاف و فراتر از مسجد و وام گرفته شده از معماری دوره بیزانس با ریشه‌های کلاسیک. به اعتقاد پیرنیا (۱۳۸۳)[۱۰]، ایرانیان کهن و هنرمندان آنها باور به تقلید درست داشته‌اند و آنرا بهتر از نوآوری بد می‌دانستند. تقلید یا برداشتی که منطق داشته باشد و با شرایط زندگی سازگار باشد. از این وجوه خاص که جامع را از مسجد متمایز می‌کند، می‌توان به محراب، منبر یا سکوی وعظ، مقصوره یا محصوره، ناو یا راهروی بالا آمده میانه شبستان و گنبد اشاره کرد. ذکر این نکته حائز اهمیت است همه این عناصر در یک بنا با درجه اهمیت برابر باقی نماندند و با همه آنها به یک نحو برخورد نمی‌شد (براند، ۱۳۸۳)[۱۱].
تاریخچه مسجد در ایران

پس از فروافتادن ساسانیان، ساخت مساجد در ایران آغاز شد. در سه قرن نخستین حکومت اسلامی در ایران، مساجد به شیوه‌ای بسیار ساده و به پیروی از معماری ساسانی ساخته می‌شد. زادگاه اولین نمونه‌های معماری اسلامی ایران را در خراسان دانسته‌اند، لذا طریق ساخت بناهای این دوران (شامل امویان، عباسیان، طاهریان) به شیوه خراسانی معروف است. در این شیوه که نقشه عمومی بناهای آن از مساجد صدر اسلام اقتباس شده، مساجد بصورت "شبستانی" یا "چهل ستونی" ساخته شده‌اند (ذکرگو، ۴۶:۱۳۸۰)[۱۲] با پدیدار شدن اسلام و پذیرش آن از سوی ایرانیانی که زیر بیدادگری و ستم بودند دگرگونی‌هایی در ساختمان سازی رخ داد:

    پس از اسلام، با الگو گرفتن از باورهای اسلامی ساختمانها "مردم وار"تر شدند. گرچه در شیوه پارتی نیز مردم واری و پرهیز از بیهودگی نمایان بود ولی پس از اسلام این ارزش‌ها بیشتر نمودار شدند.
    در شیوه‌های پیشین بنابر شرایط، ساختمان سازی کیفیت ویژه‌ای یافت. برای نمونه در شیوه پارتی در روزگار اشکانیان، ساختمان‌ها با سبک پاکتراش و با ریزه کاری بیشتری ساخته می‌شدند، اما در دوره دوم زمان ساسانیان چون به ساختمانهای بیشتری نیاز داشتند ساختمان را با سنگ لاشه می‌ساختند، بدین گونه کیفیت: ساختمان سازی نیز افت می‌کرد (پیرنیا، ۱۳۴:۱۳۸۳)[۱۳] این امر به روی نحوه ساخت مساجد در دوره‌های مختلف تاثیر گذاشت. بطور مثال ”در دوره سلجوقی آجر کاری و در دوره ایلخانی گچ بری و در دوره تیموری و صفویه کاشیکاری رایج بوده است. نقشه ساختمانی مساجد نیز تفاوت‌های آشکاری در هر دوره دارد. در ایران اسلامی با مساجد شبستانی، یک ایوانی، دو ایوانی، چهار ایوانی و ترکیب گنبد خانه با ایوان اصلی روبرو هستیم“(ابوذری ۱۳۸۰: ۱۱۷)[۱۴]

ساختار مسجد در معماری ایران

در معماری ایرانی هرگاه چند طاق پوش در کنار هم جای می‌گیرند، دهانه کوچه میانی یا میان وار بیش از کوچه‌های دیگر است و از دهانه بر وارها با کوچه‌های دیگر کم‌کم کاسته می‌شود و کوچه کناری که طاق آن روی دیوار پرت (دیواری که پشت آن آزاد است) می‌نشیند کمترین دهانه را دارد تا از رانش طاق کم‌کم کاسته شود و دیوار پرت را نیندازد؛ ناگزیر نمای میانوار که به روی سرای سرگشاده باز می‌شود پردهانه تر و بلندتر می‌شود و از مردم واری آن می‌کاهد. معمار هنرمند مسجد فهرج برای پیشگیری از این کاستی در کنار دو جرز میانوار، پیلکهای نغزی افزوده تا دهانه یکسان نماید (این نغزکاری یکصد سال پیش از آن در تاریخچه دامغان به کار رفته است). کار بهره‌گیری ازساختمایه‌های بوم آور در این مسجد بدانجا کشیده است که به جای کاه در کاهگل (که شاید در فهرج کمیاب بوده)،ژاژ (خارشتر-آدور) آسیا شده به کار برده‌اند و همین کار اندودها را ازآسیب موریانه بر کنا داشته است.[۱۵]
محدودیت‌ها

در ایران، ساخت‌وساز مسجد توسط اهل سنت در شهرهای بزرگ با محدودیت زیاد و طبق مقررات می‌باشد. به نقل شبکه خبری بی‌بی‌سی، حکومت جمهوری اسلامی به اعضای اقلیت اهل سنت ایران، اجازه داشتن مساجد در «شهرهای بزرگ»، برای انجام مراسم مذهبی و نمازهای جمعه و اعیاد مذهبی را نمی‌دهد.[۱۶] هم‌چنین در عربستان سعودی ساخت هرگونه عبادت‌گاهی به غیر از مسجد ممنوع است.[۱۷]

در تاریخ ۲۹ نوامبر ۲۰۰۹ میلادی، اکثریت مردم سوئیس با شرکت در یک همه‌پرسی عمومی، به «ممنوعیت احداث مناره در سوئیس»، رای مثبت دادند.

محراب مسجد

مِحراب یا نمازگاه پیشوا طاقنمایی است که جهت نمازگذاری را در مسجد نشان می‌دهد که پیشوای دینی یا پیش‌نماز در اثنای نماز گزاردن در آن می‌ایستد. در مسجدها محراب در وسط قبله مسجد قرار دارد. به طوریکه با ایستادن امام یا پیش نماز رویش به سمت قبله باشد و نماز بگزارد. طرز قرار گرفتن محراب، جهت قبله را در داخل مسجد مشخص می‌کند.[۱] در واقع مذبح کلیسای مسیحی شکل کوچک شده محراب است. وجود محراب در همه مساجد لازم نیست. در مسجدی که بطور صحیح جهت یافته دیوار قبله بعنوان شاخصی هدایتگر، محراب را غیر ضروری می‌کند[۲]
محراب مسجد امیرچقماق یزد

محتویات

    ۱ گودی محراب
    ۲ ریشه کلمه
    ۳ نقشه محراب
    ۴ جستارهای وابسته
    ۵ منابع
    ۶ پانویس

گودی محراب

دلیل اینکه در بعضی از مساجد محراب کمی گودتر از کف بقیه جای های دیگر مسجد است این است که امام جماعت باید پایین تر از مردم نماز بخواند. در واقع محراب باید یا گودتر باشد یا حداقل مساوی دیگر قسمت های زمین نماز گذاران باشد. گودی محراب مانند سنگر جنگ در راه خودا بوده و امام جماعت نیز به عنوان جنگجویی در راه خدا در جنگ حق علیه باطل است. و امام جماعت وظبفه ی سنگینی در برابر اسلام دارد که باید به نحو احسن از ارزش های اسلام دفاع کند. گودی محراب به امام جماعت با قرار گرفتن در محراب کمک می کند که این وظیفه ای که بر دوشش است را از یاد نبرد. همچنین است که برخی بر این عقیده اند که امام جماعت به دلیل اینکه نمادی از اسلام است در هنگام نماز در محراب مسجد باید پایین تر باشد تا عظمت خدا را از یاد نبرد، مغرور نشود و احساس برتری نسبت به مردم را نداشته باشد.
ریشه کلمه

برخی بر این باورند که ریشهٔ محراب از فعل حرب (به معنی «جنگیدن»، از ریشهٔ ح ر ب) است و بنابراین محراب هم به معنی «میدان جنگ» است و اشاره به «محل جنگیدن با شیطان» دارد و این را به حدیثی نبوی هم ارتباط می‌دهند. برخی دیگر این توضیح را برای ارتباط این واژه و فعل کافی نمی‌دانند و محراب را وام‌واژه می‌دانند و به دنبال ریشهٔ آن در زبان‌های دیگر هستند؛ مثلاً واژهٔ اتیوپیایی mekwerab، یا واژهٔ عبری ḥorḇôt (به معنی «خرابه»، «قصر»، و معانی دیگر). البته همکنون این تئوری نامحتمل دانسته می‌شود. گفته می‌شود این واژه پیش از اسلام برای اشاره به نوعی بنا به کار می‌رفته‌است.[۳] همچنین به پرستشگاه‌های آیین مهرپرستی که در ایران و بین‌النهرین رواج داشته‌است مهرابه گفته می‌شده‌است.[۴][نیازمند صفحه]
نقشه محراب

نقشه‌های محرابی ریشه در آیین مهر دارد، معنی و ریشه درست قانع کننده‌ای در زبان عربی ندارد. می‌گویند یعنی محل جنگ (حرب) اما محراب جای جنگ نیست. ریشه این واژه را دکتر محمد مقدم استاد دانشگاه ادبیات روشن کرد. آب، آو و آوه به معنی ساختمان، خانه و امثال آن است. سردابه یعنی خانه سرد. گرمابه یعنی خانه گرم، محراب یعنی خانه مهر. نخستین محراب‌ها هم متعلق به آیین مهر است. محراب‌ها به شکل گنبد ساخته می‌شدند و در دو طرف آن نمادهای طلوع و غروب وجود داشت.

نقشه محرابی در ایران به شکل‌های مختلف بافته شد. اطراف و درون آن را به صدها طریق آراسته‌اند، اما حاشیه‌های آن، اگر هراتی یا دوستکامی باشد، با محراب و آیین مهر ارتباط دارد. در تعداد زیادی از محرابی‌ها از خط (دعاها، نام‌های خدا و سوره‌های قرآن) استفاده می‌شود. حتی نمونه‌های دوره صفوی در این مورد جذاب نیست. نه خط زیباست نه طرح متناسب، به طوری که اگر بناست بافت آن‌ها تجدید یا شبیه آن نقشه‌ها طراحی شود، تجدید نظر اساسی لازم دارد.

قبله

قبله یا نمازسوی در اصطلاح اسلامی، به سمتی گفته می‌شود که مسلمانان رو به آن نماز می‌گزارند. این جهت نه فقط در احکام نماز بلکه در بسیاری از دیگر احکام اسلامی همچون ذبح حیوانات و دفن مردگان اهمیت دارد. جهت قبله در ابتدای اسلام به‌سوی مسجدالاقصی بود که در سال دوم هجرت به سمت کعبه تغییر یافت. آیات ۱۴۲ تا ۱۴۴ سورهٔ بقره در این باره نازل شدند.[۱]

همچنین مردگان را در قبر به شکلی روی دست راست می‌خوابانند که بدنشان رو به قبله باشد. بسیاری از کارهای مسلمانان (مانند خوابیدن، دعا کردن، غذا خوردن، نشستن و...) مستحب است رو به قبله باشد. قبلهٔ مسلمانان ابتدا به طرف بیت‌المقدس بود، که بعدها در هنگام اقامت محمد در مدینه به سوی کعبه (درون مسجدالحرام) تغییر کرد. عرض جغرافیایی کعبه ۲۱ درجه و ۲۵ دقیقه و ۲۱ ثانیه شمالی و طول جغرافیایی آن ۳۹ درجه و ۴۹ دقیقه و ۳۴٫۲۵ ثانیه شرقی است.

محتویات

    ۱ روش یافتن قبله
    ۲ جستارهای وابسته
    ۳ پانوشت‌ها
    ۴ پیوند به بیرون

روش یافتن قبله

قبله یا نمازسوی را از راه‌های گوناگونی می‌توان یافت:

    قبله‌نما: دقیق‌ترین روش تعیین قبله، به‌وسیله قبله‌نماست، که آن هم با یک قطب‌نما انجام می‌گیرد.
    قطب‌نما: هرگاه با قطب‌نما جهت شمال را مشخص کردیم، و با نقشه اختلاف زاویهٔ جهت قبله با قطب را اندازه‌گیری نمودیم -مطابق شکل- می‌توانیم جهت قبله را به صورت تقریبی بیابیم. این روش به دلیل در نظر نگرفتن انحنای زمین می‌تواند بسیار نادقیق باشد. مثلاً در آمریکای شمالی جهت قبله به سمت شمال یا شمال شرقی است، در صورتی که این روش جهت جنوب شرقی را نشان خواهد داد.
    سایه روزانه شاخص: در هر نقطه کره زمین هر روز زمان خاصی سایه شاخص به سمت قبله امتداد پیدا می کند که گاه توام با جدول تعیین اوقات شرعی محاسبه می‌شود.

    سایه شاخص در دو روز خاص که خورشید دقیقاً بالای کعبه قرار می‌گیرد در زمان یکنواختی در تمام کره زمین به طرف قبله می باشد، یعنی اگر رو به خورشید بایستید، رو به قبله ایستاده‌اید. این دو زمان عبارت‌اند از: روز ۷ خرداد ساعت ۱۳ و ۴۸ دقیقه به وقت تابستانی ایران (۹:۱۸ گرینویچ)؛ و روز ۲۵ تیرماه ساعت ۱۳ و ۵۷ دقیقه به وقت تابستانی ایران (۹:۲۷ گرینویچ)؛ که ایندو تاریخ در بعضی سالها بندرت یکروز جلوتر را نشان می دهد، البته برای قبله نمایی در مقیاس معمولی تفاوت چشمگیری در روز قبل یا بعد این دو تاریخ وجود ندارد و روزهای همجوار تنها یک دقیقه تفاوت زمانی نشان میدهد. این دو روز معمولا سالانه در پایگاه اینترنتی مرکز تقویم ایران ذکر می‌شود.[۲]

    محراب مسجد: محراب مساجد به طرف قبله‌است. در نمازخانه‌ها هم معمولاً جهت قبله با پیکانی مشخص شده‌است.
    قبرستان: مرده را در قبر روی دست راست، به سمت قبله می‌خوابانند. پس اگر شما طوری ایستاده باشید که نوشته‌های سنگ قبر را به درستی می‌خوانید، سمت چپ‌تان قبله‌است.
    دستشویی: از آن‌جا که قضای حاجت رو به قبله نباید باشد، معمولاً مستراح‌ها را عمود بر قبله می‌سازند. این هم -در جایی که اصول اسلامی ساخت رعایت شده- می‌تواند کمک‌کار باشد.

قبله‌نما

قبله‌نما دستگاهی است که جهت قبله را نشان می‌دهد. معمولاً قبله‌نما بر اساس قطب‌نما ساخته می‌شود.

مسلمان‌ها برای خواندن نمازهای روزانهٔ خود، نیازمند یافتن قبله‌اند. خانهٔ کعبه، در شهر مکه و در کشور عربستان است به همین دلیل مسلمان‌های تمام کشورهای دنیا می‌بایست جهت قبله را بیابند. روش‌های مختلفی برای یافتن این جهت وجود دارد؛ مثل استفاده از نور آفتاب و قبله نما. قبله‌نما دستگاهی است که جهت قبله را نشان می‌دهد. معمولاً قبله‌نما بر اساس قطب‌نما ساخته می‌شود. با این تفاوت که به گونه‌ای درجه‌بندی و تنظیم شده‌است که علاوه بر نشان دادن جهت شمال، جهت قبله را هم نشان می‌دهد. باید گفت که یافتن قبله توسط قبله‌نما به سادگی یافتن شمال و جنوب جغرافیایی نیست. برای قبله، علاوه برداشتن یک قبله‌نما، به یک جدول هم نیاز داریم که دارای مشخصات شهری باشد که ما در آن هستیم، چون جهت قبله نسبت به جهت شمال، در نقطه‌های مختلف کرهٔ زمین، زاویهٔ یکسانی نمی‌سازد.

در ایران مهندس عبدالرزاق بغایری و سرتیپ حسینعلی رزم‌آرا قبله‌نماهایی ساختند.

قطب‌نما

قُطب‌نما وسیله‌ای برای تعیین جهت و جهت‌یابی. این وسیله با استفاده از میدان مغناطیسی زمین جهت قطب شمال را نشان می‌دهد که در حقیقت شمال مغناطیسی زمین است؛ که با شمال حقیقی مقداری فاصله دارد. زاویه بین شمال حقیقی و شمال مغناطیسی، میل مغناطیسی نامیده می شود. امروزه برای تعیین شمال حقیقی از قطب‌نماهای پیشرفته‌تری مانند قطب‌نمای ژیروسکوپی استفاده می‌شود.

محتویات

    ۱ تأثیرات جاذبه‌های مغناطیسی موضعی (فلز و الکتریسیته)
    ۲ قطب‌نمای پیشرفته
    ۳ قطب نمای M1
    ۴ جستارهای وابسته
    ۵ منابع

تأثیرات جاذبه‌های مغناطیسی موضعی (فلز و الکتریسیته)

هر گاه قطب‌نما در نزدیکی اشیای آهنی یا فولادی و یا منابع الکتریکی قرار گرفته باشد، عقربه‌اش از جهت قطب مقداری منحرف می‌شود، که به آن انحراف مغناطیسی می‌گویند. کلاً به همراه داشتن اشیایی از جنس آهن یا انواع مشابه آن می تواند باعث اختلال در حرکت عقربه شود. حتی وجود یک گیره کاغذ روی نقشه ممکن است مساله ساز شود. بنابراین، هنگام استفاده از قطب‌نما باید مطمئن شویم که از اشیای انحراف‌دهنده آن، به‌طور کلی دور است. همچنین احتمال تأثیرگذاری جاذبه‌های مغناطیسی موجود در خاک نیز وجود دارد، که بسیار نادر است.

در جدول زیر حداقل فاصله‌ی وسایل مختلف از قطب‌نما -برای این‌که قطب‌نما شمال مغناطیسی را به درستی نشان دهد- آمده است:
اشیا     فاصله
خطوط برق فشار قوی     55 متر
کامیون و اتومبیل     10 متر
خطوط تلفن     10 متر
ابزار الکتریکی و مکانیکی     2 متر
کلاهک‌ها و اشیاء کوچک فلزی     2/1 متر
قطب‌نمای پیشرفته

قطب‌نماهای پیشرفته که بیشتر در صنایع مخابرات و امور نظامی به کار برده می‌شوند، مجهز به سلول‌های شب‌نما هستند که حتی در تاریکی شب عمل جهت‌نمایی را صورت دهند. این نوع قطب‌نماها در دوربین‌های دو چشمی نظامی، تانک‌ها، نفربرها و حتی در ساختمان برخی خودروهای پیشرفته نیز به کار می رود. از قطب نماهای پیشرفته در اندازه گیری طول جغرافیایی و عرض جغرافیاییِ محل نیز استفاده می‌کنند که در نقشه‌خوانی، پیاده‌سازی عملیات نظامی، دیده‌بانی در مناطق جنگی و ... نقش تعیین‌کننده دارند.
قطب نمای M1

ساختمان قطب نمای M1

1 – دستگیره یا شصتی : حلقه ای است که در انتهای قطب نما قرار دارد و برای نگهداشتن قطب نما به حالت تراز در موقع استفاده بکار می رود.

2 – درب قطب نما : درپوشی است آلومینیومی که در وسط آن تار موئی قرار دارد و کاربرد تارموئی مانند مگسک اسلحه است و دو سر تار موئی دو نقطه فسفری (شبنما) وجود دارد و در موقع کار شبانه از آن استفاده می شود .در حاشیه درب قطب نما خط کشی تعبیه شده است و بر اساس مقیاس 000/50 : 1 بر مبنای کیلومتر مدرج شده است.

3 – تیغه نشانه روی و عدسی چشمی : تیغه ایست که بالای آن شکاف کوچکی همانند شکاف درجه اسلحه است و با زاویه 45 درجه نسبت به صفحه مدرج قرار میگیرد و در موقع گرا گرفتن با کمک تار موئی بکار می رود. در این حال توسط عدسی چشمی که در وسط تیغه تعبیه شده اعداد مربوط به گرای هدف نشانه روی شده قرائت می شود. خواباندن تیغه بر روی صفحه قطب نما سبب قفل شدن صفحه مدرج می شود.

4 – بدنه : کلیه اجزای قطب نما در داخل بدنه که از جنس آلومینیوم است قرار دارد. در کنار این محفظه خط کشی تعبیه شده که با بازشدن کامل درب قطب نما ، خط کشی قطب نما را کامل میکند.

5 – طوقه کار در شب : طوقه متحرکی است که جداره خارجی آن دندانه دار است و تعداد 120 دندانه دارد این دندانه ها با زائده ای در کنار قطب نما در تماس است که به هنگام چرخش تق تق صدا میدهد و هر تقه برابر 3 درجه است . بر روی صفحه طوقه یک خط و یک نقطه فسفری مشاهده می شود که در موقع کار در شب از آن استفاده میشود.(زاویه بین خط و نقطه 45 درجه و 15 تقه است)

6 – صفحه ثابت : در زیر طوقه کار درشب صفحه شیشه ای ثابتی قرار دارد که روی آن یک خط سیاه بنام شاخص تعبیه شده . این خط درست در امتداد شکاف تیغه نشانه روی و تار موئی قرار دارد که در موقع گرا گرفتن هر عددی زیر شاخص باشد گرای آن امتداد است.

7 – صفحه مدرّج : صفحه ایست لغزنده که عقربه مغناطیسی روی آن نقش بسته است .بر روی این صفحه دو گونه تقسیم بندی وجود دارد.

الف : تقسیم بندی داخلی که برحسب درجه صورت گرفته و به رنگ قرمز میباشد که به ازای هر 5 درجه علامت گذاری وهر 20 درجه عددگذاری شده است.(محیط دایره به 360 قسمت مساوی تقسیم شده و زاویه بین دو شعاع دایره که یک قسمت را فرا گرفته است ، یک درجه نام دارد).

ب : تقسیم بندی خارجی که برحسب میلیم غربی و برنگ سیاه است که به ازای هر 20 میلیم علامت گذاری و هر هر 200 میلیم عددگذاری شده است ولی دو صفر سمت راست آن اعداد بمنظور اختصار حذف شده است.(در این تقسیم بندی محیط دایره به 6400 قسمت تقسیم شده که هر قسمت آنرا یک میلیم گویند).