سامانه نام دامنه

ساناد[۱] سرواژهٔ سامانهٔ نام دامنه[۲] (به انگلیسی: Domain Name System)، (به اختصار DNS) خوانده می‌شود. DNS یک سیستم سلسه‌مراتبی نام‌گذاری برای کامپیوترها، سرویس‌ها، و یا هر منبع دیگری که به شبکه اینترنت و یا یک شبکه خصوصی (LAN) متصل بوده، می‌باشد. وقتی می‌خواهید وارد وبگاهی شوید، باید نشانی کارساز وبش را بدانید. نشانی کارساز وب با نشانی آی‌پی مشخص می‌شود. اما به خاطر سپردن نشانی آی‌پی، دشوار است. می‌توان به جای نشانی آی‌پی، از نام‌های دامنه استفاده کرد. برای هر نشانی آی‌پی یک نام دامنه در نظر گرفته شده‌است. مثلاً نشانی آی‌پی وبگاه گوگل ۱۷۳.۱۹۴.۳۳.۱۰۴ است. برای دسترسی به گوگل، می‌توانید از این نشانی آی‌پی یا نام دامنه آن یعنی www.google.com استفاده کنید.

در ساناد، کل نشانی‌های اینترنت درون بانک‌های اطلاعاتی توزیع شده‌ای هستند که هیچ تمرکزی روی نقطه‌ای خاص از شبکه ندارند. روش ترجمهٔ نام بدین صورت است که وقتی یک برنامهٔ کاربردی مجبور است برای برقراری یک ارتباط، معادل نشانی آی‌پی از یک ماشین با نامی مثل cs.ucsb.edu را بدست بیاورد، قبل از هر کاری یک تابع کتابخانه‌ای (به انگلیسی: Library Function) را صدا می‌زند، به این تابع کتابخانه‌ای تابع تحلیلگر، نام (به انگلیسی: Name Resolver) گفته می‌شود.

تابع تحلیلگر، نام یک نشانی نمادین را که بایستی ترجمه شود، بعنوان پارامتر ورودی پذیرفته و سپس یک بستهٔ درخواست (به انگلیسی: Query Packet) به روش UDP تولید کرده و به نشانی یک کارساز DNS (که به صورت پیش فرض مشخص می‌باشد) ارسال می‌کند. همهٔ ماشین‌های میزبان، حداقل باید یک نشانی آی‌پی از یک سرویس دهندهٔ ساناد را در اختیار داشته باشند. این «سرویس دهندهٔ محلی» پس از جستجو، نشانی آی‌پی معادل با یک نام نمادین را بر می‌گرداند.

«تابع تحلیلگر نام» نیز آن نشانی آی‌پی را به برنامهٔ کاربردی تحویل می‌دهد با پیدا شدن نشانی آی‌پی، برنامهٔ کاربردی می‌تواند عملیات مورد نظرش را ادامه دهد.

محتویات

    ۱ کاربرد حوزه‌ها
    ۲ روش‌های جستجو
        ۲.۱ پرس و جوی تکراری
        ۲.۲ پرس و جوی بازگشتی
        ۲.۳ پرس و جوی معکوس
    ۳ ساختار دامنه
    ۴ پی‌نوشت

کاربرد حوزه‌ها

برای تحلیل یک نام حوزه، سطوح از سمت راست به چپ تفکیک می‌شوند و در یک روند سلسله مراتبی، سرویس دهندهٔ متناظر با آن سطح پیدا می‌شود.

نام‌های حوزه به هفت منطقهٔ عمومی و حدود صد و اندی منطقهٔ کشوری تقسیم بندی شده‌است. حوزه بدین معناست که شما با یک نگاه ساده به انتهای نشانی نمادین، می‌توانید ماهیت آن نام و سرویس دهندهٔ متناظر با آن را حدس بزنید. یعنی اگر انتهای نام‌های حوزه متفاوت باشد منطقهٔ جستجو برای یافتن نشانی آی‌پی معادل نیز متفاوت خواهد بود.

هفت حوزه عمومی که همه آنها سه حرفی هستند عبارتند از :

    com. صاحب این نام جزو موسسات اقتصادی و تجاری به شمار می‌آید.
    edu. صاحب این نام جزو موسسات علمی یا دانشگاهی به شمار می‌آید.
    gov. این مجموعه از نام‌ها برای آژانس‌های دولتی آمریکا اختصاص داده شده‌است.
    int. صاحب این نام یکی از سازمان‌های بین‌المللی (مثل یونسکو، فائو، ...) است.
    mil. صاحب این نام یکی از سازمان‌های نظامی دنیا به شمار می‌آید.
    net. صاحب این نام جزو یکی از «ارائه دهندگان خدمات شبکه» به شمار می‌رود.
    org. صاحب این نام جزو یکی از سازمان‌های غیر انتفاعی محسوب می‌شوند.

نام‌های حوزهٔ بسیار زیادی در اینترنت تعریف شده‌اند که هیچیک از حوزه‌های سه حرفی هفتگانه را در انتهای آنها نمی‌بینید. معمولاً در انتهای این نشانی‌ها یک رشتهٔ دو حرفی مخفف نام کشوری است که آن نشانی و ماشین صاحب آن، در آن کشور واقع است.
ساختار سلسله مراتبی DNS

هر حوزه می‌تواند به زیر حوزه‌های کوچکتری تقسیم شود، که به آن دامنه سطح دوم نیز گفته می شود.

به عنوان مثال، نام های مربوط به حوزه ایران، که با مخفف ir. مشخص می شود، به ۷ زیرحوزه، به شرح زیر تقسیم می شود :

    ac.ir. : فقط برای دانشگاه‌ها یا موسسه های آموزشی
    co.ir. : فقط برای شرکت های سهامی خاص، سهامی عام، مسوولیت محدود و تضامنی
    gov.ir. : فقط برای موسسه ها یا سازمان‌های دولتی
    id.ir. : فقط برای افراد دارای ملیت ایرانی
    net.ir. : فقط برای سرویس دهندگان رسمی اینترنت
    org.ir. : فقط برای موسسه ها و سازمان های خصوصی
    sch.ir. : فقط برای مدارس

بعنوان مثال: http://eng.ut.ac.ir

    کشور : ایران
    هویت : دانشگاه
    نام دانشگاه : ut مخففی برای نام دانشگاه تهران
    نام دانشکده : eng مخففی برای بخش فنی مهندسی

حوزه‌ها با دامنه‌ها یکسان نبوده و یک حوزه می‌تواند شامل مقادیری در رابطه با چندین دامنه باشد.

برفرض، دامنه www.google.com دارای زیردامنه ای به نام news است (news.google.com)،

درصورتیکه زیردامنه mail آن (mail.google.com) از دامنه اختصاصی www.gmail.com نیز قابل دسترسی می باشد.
روش‌های جستجو
نحوه دسترسی به یک سرور از طریق سامانه DNS

همانگونه که اشاره شد، اسامی نمادین در شبکه اینترنت که خود در قالب حوزه‌ها و زیر حوزه‌ها سازماندهی شده‌اند، در یک فایل متمرکز ذخیره نمی‌شوند بلکه روی کل شبکه اینترنت توزیع شده‌اند، به همین دلیل برای ترجمه یک نام به نشانی آی‌پی ممکن است چندین مرحله «پرس و جو» صورت بگیرد تا یک نشانی پیدا شود.

طبیعی است که یک پرس و جو برای تبدیل یک نام حوزه همیشه موفقیت آمیز نباشد و ممکن است به پرس و جوهای بیشتری نیاز شود یا حتی ممکن است یک نشانی نمادین اشتباه باشد و هیچ معادل نشانی آی‌پی نداشته باشد.

سه روش برای پرس و جوی نام در سرویس دهنده‌های نام وجود دارد :

    پرس و جوی تکراری (به انگلیسی: Iterative Query)
    پرس و جوی بازگشتی (به انگلیسی: Recursive Query)
    پرس و جوی معکوس (به انگلیسی: Reverse Query)

پرس و جوی تکراری

در پرس و جوی تکراری قسمت اعظم تلاش برای تبدیل یک نام بر عهده سرویس دهنده محلی است؛ این DNS حداقل به نشانی ماشین Root، به عنوان نقطه شروع نیاز دارد. وقتی یک تقاضای ترجمه نشانی به سرویس دهنده محلی ارسال می‌شود در صورتی که قادر به ترجمه نام به معادل نشانی آی‌پی آن باشد، معادل نشانی آی‌پی نام مورد نظر را به تقاضا کننده برمی گرداند. (این حالت وقتی است که سرویس دهنده محلی قبلاً آن نام را ترجمه و در یک فایل ذخیره کرده باشد.) در غیر این صورت سرویس دهنده محلی خودش یک تقاضا برای DNS سطح بالا ارسال می‌کند. این سرویس دهنده، نشانی ماشینی را که می‌تواند برای ترجمه نام مورد نظر مفید باشد، به سرویس دهنده محلی معرفی می‌کند؛ سرویس دهنده محلی مجدداً یک تقاضا به ماشین معرفی شده در مرحله قبل ارسال می‌کند.

در این حالت هم سرویس دهنده نام می‌تواند در صورت یافتن نشانی آی‌پی با آن نام حوزه، آنرا ترجمه کند و یا آنکه نشانی سرویس دهنده سطح پایینتری را به او برگرداند.

این روند ادامه می‌یابد تا DNS نهایی نام مورد نظر را به نشانی آی‌پی ترجمه نماید. برای درک بهتر از روند کار به شکل زیر دقت کنید. در این مثال فرض شده‌است که یک برنامه کاربردی با فراخوانی «تابع تحلیلگر نام»، تقاضای ترجمه نام www.microsoft.com را می‌نماید. مراحلی که انجام می‌شود به شرح زیر است :

    در مرحله اول برنامه کاربردی با فراخوانی «تابع تحلیل نام»، تقاضای ترجمه نشانی www.microsoft.com را برای سرویس دهنده محلی ارسال کرده و منتظر می‌ماند.
    در مرحله دوم، سرویس دهنده محلی از سرویس دهنده Root (که حوزه‌های متفاوت را تفکیک می‌کند) نشانی ماشین یک DNS که متولی حوزه.com است را سؤال می‌کند.
    در مرحله سوم، نشانی سرویس دهنده مربوط به حوزه. com بر می‌گردد.
    در مرحله چهارم، سرویس دهنده محلی، از ماشین معرفی شده در مرحله قبلی، نشانی سرویس دهنده مربوط به حوزه Microsoft.com را سؤال می‌نماید.
    در مرحله پنجم فهرستی از سرویس دهنده‌های DNS مربوط به Microsoft.com بر می‌گردد.
    در مرحله ششم، سرویس دهنده محلی تقاضای ترجمه نشانی نمادین www.microsoft.com را از DNS متعلق به حوزه Microsoft.com می‌کند.
    در مرحله هفتم، معادل نشانی آی‌پی نام www.microsoft.com برمی گردد.
    در مرحله هشتم، نشانی آی‌پی خواسته شده در اختیار برنامه کاربردی قرار می‌گیرد.

پرس و جوی بازگشتی

در این روش هر گاه برنامه‌ای بخواهد نشانی آی‌پی معادل یک نام مثل cs.yale.edu را بدست آورد، بگونه‌ای که قبلاً اشاره شد، «تابع سیستمی تحلیل نام» را فراخوانی می‌کند. این تابع یک ماشین را بعنوان سرویس دهنده محلی از قبل می‌شناسد و بنابراین تقاضای تبدیل نام را به روش UDP برای آن ارسال کرده و منتظر جواب می‌ماند (پاسخ نهایی DNS طبیعتاً باید یک نشانی ۳۲ بیتی معادل نشانی آی‌پی یک ماشین باشد)

دو حالت ممکن است اتفاق بیفتد :

   ممکن است در بانک اطلاعاتی مربوط به سرویس دهنده محلی، نشانی آی‌پی معادل با آن نام از قبل وجود داشته و بالطبع به سرعت مقدار معادل نشانی آی‌پی آن بر می‌گردد.
   ممکن است در بانک اطلاعاتی سرویس دهنده محلی، معادل نشانی آی‌پی آن نام وجود نداشته باشد. مثلاً سرویس دهنده محلی در بانک اطلاعاتی خودش معادل نشانی آی‌پی نام cs.mit.edu را نداشته و طبیعتاً نمی‌تواند آن را ترجمه کند.

در چنین حالتی سرویس دهنده محلی موظف است بدون آنکه به تقاضا دهنده خبر بدهد، خودش رأساً به سرویس دهنده سطح بالاتر تقاضای ترجمه نشانی بدهد. در این حالت هم DNS سطح بالاتر به همین نحو، ترجمه نشانی را پیگیری می‌کند. یعنی اگر معادل نشانی آی‌پی آن نام را داشته باشد آنرا برمی گرداند و در غیر اینصورت خودش از سرویس دهنده سطح پایینتر تقاضای ترجمه آن نام را می‌نماید و این مراحل تکرار می‌شود. در روش پرس و جوی بازگشتی ماشین سرویس دهنده محلی این مراحل متوالی را نمی‌بیند و هیچ کاری جز ارسال تقاضای ترجمه یک نشانی بر عهده ندارد و پس از ارسال تقاضا برای سرویس دهنده سطح بالا منتظر خواهد ماند.

بازهم تکرار می‌کنیم، روشی که DNS برای ترجمه نشانی بکار می‌برد می‌تواند بدون اتصال (UDP) باشد که این کار به سرعت عمل ترجمه نشانی می‌افزاید.

دقت کنید که در روش پرس و جوی تکراری نسبت به روش پرس و جوی بازگشتی، حجم عمده عملیات بر عهده سرویس دهنده DNS محلی است و مدیریت خطاها و پیگیری روند کار ساده تر خواهد بود و روش منطقی تری برای بکارگیری در شبکه اینترنت محسوب می‌شود. روش پرس و جوی بازگشتی برای شبکه‌های کوچک کاربرد دارد. برای درک بیشتر این روش به شکل زیر دقت کنید.
پرس و جوی معکوس

فرض کنید حالتی بوجود بیاید که یک سرویس دهنده DNS، نشانی آی‌پی یک ماشین را بداند ولی نام نمادین معادل با آن را نداند. بعنوان مثال DNS مایل است بداند که چه نامی در شبکه اینترنت معادل با ۱۹۵.۱۳.۴۲.۷ می‌باشد.

در چنین حالتی مسئله کمی حادتر به نظر می‌رسد، چرا که برای ترجمه نامهای نمادین، چون این نامها دارای حوزه و زیرحوزه هستند، تحلیل نشانی ها ساده‌است. ولی ترجمه نشانی آی‌پی به معادل نام حوزه، از چنین روابطی تبعیت نمی‌کند؛ بعبارت بهتر هیچ ارتباط مستقیم و متناظری بین نشانی های آی‌پی و اسامی انتخاب شده در اینترنت وجود ندارد. برای یافتن نامهای متناظر با یک نشانی آی‌پی باید یک جستجوی کامل و در عین حال وقت گیر، انجام بشود.

روش کار بدین صورت است که سرویس دهنده محلی یک تقاضا برای DNS متناظر با شبکه‌ای که مشخصه آن در نشانی آی‌پی، مشخص شده، ارسال می‌کند.

بعنوان مثال نشانی آی‌پی شبکه‌ای را ۱۳۸.۱۴.۷.۱۳ در نظر بگیرید، نشانی کلاس B و مشخصه آن ۱۳۸.۱۴.۰.۰ است. زمانی که مؤسسه‌ای یک کلاس نشانی آی‌پی ثبت می‌دهد یک سرویس دهنده DNS، متناظر با شبکه خود ایجاد کرده و آنرا نیز معرفی می‌کند. سرویس دهنده محلی بایستی نشانی DNS متناظر با شبکه ۱۳۸.۱۴.۰.۰ را پیدا کرده و سپس برای آن یک تقاضا ارسال کند. DNS مربوط به این شبکه، براساس زیر شبکه‌هایی که دارد، این سؤال را از طریق سرویس دهنده‌های متناظر با هر زیر شبکه پیگیری می‌کند. (چون هر زیر شبکه یک سرویس دهنده DNS مخصوص به خود دارد) نهایتاً یک نام نمادین حوزه معادل با آن نشانی آی‌پی بر خواهد گشت.
ساختار دامنه

نام دامنه از ارقام و حروفی تشکیل شده‌است. یکی قسمت نام کارساز است، دیگری نام دامنه و دیگری زیر دامنه است.

مثلاً http://www.google.com را در نظر بگیرید.

http پروتکل انتقال اطلاعات در وب است. نشانه‌های //: جهت جداسازی پروتکل از دامنه استفاده می‌شود. //:http جزء سامانه نام دامنه قرار نمی‌گیرد. قسمت www نام زیر دامنه‌است. قسمت google نام دامنه و قسمت .com کارساز می‌باشد. هر زیردامنه می‌تواند آدرس IP متفاوتی با نام دامنه داشته باشد.

نام دامنه و زیر دامنه را صاحب دامنه انتخاب و ثبت می‌کند.

این قسمت‌ها شامل حروف و اعداد انگلیسی و علامت منقی (-) نیز می‌تواند در میان اعداد و حروف (و نه در ابتدا و انتها) قرار گیرد.

کارسازهای مختلف، توسط آیکان (به انگلیسی: Icann) تصویب و در دسترس قرار می‌گیرد و شامل ۲ تا ۶ حرف انگلیسی می‌باشد.

ثبت دامنه در بسیاری از کارسازها نیاز به مجوزهای مخصوص دارد.

کارسازهای ۲ حرفی، در اختیار کشورهای صاحب آنها قرار می‌گیرد و قوانین ثبت در این کارسازها، توسط حکومت‌ها تعیین می‌گردد.

مثلاً us در اختیار کشور آمریکا، .ir در اختیار کشور ایران و .fr در اختیار کشور فرانسه می‌باشد.

آیکان پروژه‌ای را در دست دارد تا ثبت نام‌های دامنه را به زبان‌های مختلف بین‌المللی امکان پذیر نماید. این پروژه هم اکنون در حالت آزمایش و بررسی قرار دارد.

دامنه سطح‌بالای ضمانت شده

یک دامنه سطح بالای ضمانت شده (به انگلیسی: sponsored Top Level Domain) (به اختصار sTLD) یکی از دسته بندی‌های دامنه‌های سطح بالا (به انگلیسی: Top Level Domain) (به اختصار TLD) است که بوسیله آیانا (به انگلیسی: IANA) برای استفاده در سامانه نام دامنه در اینترنت نگهداری شده.

یک دامنه سطح بالای ضمانت شده دامنه سطح بالای ویژه ای هست که نماینده انجمنی خاص خدمات آن را ضمانت می کند.

این انجمن‌ها برپایه قومیت، منطقه جغرافیایی، تخصصی بودن، فنی بودن و یا دیگر موضوع‌های مطرحی پیشنهاد شده شکل می گیرد که بوسیله نمایندگی‌های خصوصی یا سازمان هایی که وظیفه ایجاد و اجرای قوانین محدودسازی شایستگی ثبت کننده‌ها برای استفاده از دامنه سطح بالا را دارند مدیریت می شود. برای مثال، دامنه سطح بالای .aero بوسیله شرکت SITA ضمانت شده است، که ثبت آن را برای اعضای صنعت حمل و نقل هوایی محدود کرده است.[۱]
دامنه سطح بالای ضمانت شده     مورد استفاده در موضوع     ضمانت کننده
.aero     صنعت حمل و نقل هوایی     SITA
.asia     شرکت ها، سازمان ها و اشخاص در منطقه آسیا و اقیانوس آرام     DotAsia Organisation
.cat     زبان کاتالان / فرهنگ     Fundació puntCat
.coop     شرکت های تعاونی     DotCooperation LLC
.edu     موسسه های آموزشی پس از دوره متوسطه     EDUCAUSE
.gov     سازمان‌های دولتی ایالات متحده در دولت مرکزی، ایالتی، و سطوح منطقه ای     General Services Administration
.int     سازمان های بین المللی تاسیس شده براساس پیمان نامه     IANA
.jobs     مرتبط با استخدام     Employ Media, LLC.
.mil     ارتش ایالات متحده     DoD Network Information Center
.mobi     سرویس دهی برای دستگاه های تلفن همراه     dotMobi
.museum     موزه ها     Museum Domain Management Association
.tel     خدمات مربوط به ارتباطات بین شبکه تلفن و اینترنت     Telnic Ltd.
.travel     آژانس های مسافرتی، خطوط هوایی، هتلداران، دفاتر گردشگری، و غیره     Tralliance Corporation

دامنه سطح‌بالای عمومی

دامنه سطح بالای عمومی (به انگلیسی: generic Top Level Domain) (به اختصار gTLD) یکی از دسته بندی‌های دامنه‌های سطح بالا (به انگلیسی: Top Level Domain) (به اختصار TLD) است که بوسیله آیانا برای استفاده در سامانه نام دامنه در اینترنت نگهداری شده.

روی هم رفته، در حال حاضر آیانا گروه‌های زیر از دامنه‌های سطح بالا را از هم متمایز کرده است:

    دامنه سطح بالای زیربنایی (arpa)
    دامنه‌های سطح بالای کد کشوری (ccTLD)
    دامنه‌های سطح بالای بین‌المللی شده (IDN)
    دامنه‌های سطح بالای عمومی (gTLD)

هسته گروه دامنه‌های سطح بالای عمومی متشکل است از دامنه‌های .com, .net, .org و .info. به علاوه، دامنه‌های .biz, .name و .pro که همچنین به عنوان عمومی مطرح شده است، هرچند که اینها محدود در نظر گرفته شده، برای اینکه ثبتشان نیازمند اثبات شایستگی در چارچوپ راهبردهای تعیین شده برای هرکدام است.

از لحاظ تاریخی، گروه دامنه‌های سطح بالای عمومی شامل دامنه‌های ایجاد شده در توسعه اولیه سامانه نام دامنه بود، که در حال حاضر بوسیله نمایندگی‌ها یا سازمان‌های برگزیده پشتیبانی شده و محدود به انواع خاصی از ثبت کننده‌ها می باشد. بنابراین، دامنه‌های .edu, .gov, .int و .mil هم در حال حاضر به عنوان دامنه سطح بالای ضمانت شده (به انگلیسی: sponsored Top Level Domain) (به اختصار sTLD) مطرح شده است، همچنین زمینه‌های زیادی برای نام‌های دامنه به تازگی ایجاد شده (مثل .jobs و …). به کل گروه دامنه هایی که به منطقه ای جغرافیایی یا کشوری تخصیص داده نشده است غالباً در اصطلاح دامنه‌های سطح بالای عمومی گفته می شود.[۱]

محتویات

    ۱ زیرگروه ها
    ۲ دامنه سطح بالای عمومی محدود نشده
    ۳ دامنه سطحبالای عمومی جغرافیایی
    ۴ جستارهای وابسته
    ۵ منابع

زیرگروه ها

گروه دامنه‌های سطح بالای عمومی به تنهایی خود شامل دو زیرگروه به شرح زیر می باشد:

    دامنه سطح بالای ضمانت نشده
    دامنه سطح بالای ضمانت شده (sTLD)

زیرگروه نخست شاخه پیشفرض دامنه‌های سطح بالای عمومی است که از آن با عنوان همگانی یا عام (به انگلیسی: general) نیز یاد می‌شود این زیرگروه شامل این دامنه‌های سطح بالا می باشد:
دامنه سطح بالای عمومی     مورد استفاده در موضوع
.biz     تجارت بدون محدودیت
.com     سازمان های تجاری، بدون محدودیت
.info     اطلاع رسانی، بدون محدودیت
.name     خانواده ها و اشخاص
.net     در اصل برای زیربناهای شبکه، در حال حاضر بدون محدودیت
.org     در اصل برای سازمان هایی که در موضوع دامنه های سطح بالای عمومی دیگر جای نمی‌گیرد، در حال حاضر بدون محدودیت
.pro     حرفه های خاص

زیرگروه دوم هم شامل این دامنه‌های سطح بالا می باشد:
دامنه سطح بالای ضمانت شده     مورد استفاده در موضوع
.aero     صنعت حمل و نقل هوایی
.asia     شرکت ها، سازمان ها و اشخاص در منطقه آسیا و اقیانوس آرام
.cat     زبان کاتالان / فرهنگ
.coop     شرکت های تعاونی
.edu     موسسه های آموزشی پس از دوره متوسطه
.gov     نهادهای دولتی ایالات متحده در دولت مرکزی، ایالتی، و سطوح منطقه ای
.int     سازمان های بین‌المللی تاسیس شده براساس پیمان نامه
.jobs     مرتبط با استخدام
.mil     ارتش ایالات متحده
.mobi     سرویس دهی برای دستگاه های تلفن همراه
.museum     موزه ها
.tel     به عنوان کارت ویزیت و پرفایل مشخصات تلفنی شرکت ها
.travel     آژانس های مسافرتی، خطوط هوایی، هتلداران، دفاتر گردشگری، و غیره
دامنه سطح بالای عمومی محدود نشده

دامنه سطح بالای عمومی محدود نشده (به انگلیسی: Unrestricted generic Top Level Domain) دامنه هایی است که ثبت آن برای هرگونه استفاده ای بوسیله هر شخص یا سازمانی در دسترس می باشد. دامنه‌های سطح بالای عمومی برجسته در این گروه .com , .net , .org و .info است. اگرچه , .info فقط یکی از اینها بود، اما اولینشان بود که برای ثبت بدون محدودیت با صراحت مجوز دریافت کرد. موارد دیگر در ابتدا مخاطبینی خاص داشت. اگرچه، در ابتدا به علت نبود قوانین اجرایی مقتضی، در تعداد حروف مورد استفاده محدودیتی وجود نداشت، اما بعدها این مورد هم برطرف شد.[۲]
دامنه سطحبالای عمومی جغرافیایی

    اطلاعات بیشتر: دامنه سطح‌بالای عمومی جغرافیایی

دامنه سطحبالای عمومی جغرافیایی (به انگلیسی: Geographic generic Top Level Domain) (به اختصار GeoTLD یا Geographic gTLD) یک دامنه سطحبالای عمومی است که از نام یک جمعیت، منطقه جغرافیایی، جغرافیایی سیاسی، نژادی، زبان شناختی یا فرهنگی جامعه استفاده می کند. در سال ۲۰۰۹، تنها دو دامنه سطحبالای عمومی جغرافیایی وجود داشت: دامنه سطحبالای ضمانت شده .cat که برای زبان کاتالان و مسائل فرهنگی کاربرد داشت، و .asia، اما موارد دیگری هم پیشنهاد شده بود.

دامنه سطح‌بالا

دامنه سطح‌بالا (به انگلیسی: Top-level domain) که با مخفف TLD نیز نامید می‌شود، بالاترین سطح دامنه اینترنتی است. بقیه دامنه‌های ثبت شده زیردامنه این دامنه‌ها به حساب می‌آند به طور مثال دامنه www.Example.com زیردامنه ‎.com به شمار می‌رود. نهادی که این دامنه‌ها را ثبت و تنظیم می‌کند آیکان نام دارد که توسط آیانا هدایت می‌شود.

این دامنه‌ها سه دسته‌اند[۱] دامنه کشورها, سطح‌ها، و چندارگان‌ها. به علاوه گروه دیگری از دامنه‌ها نیز وجود دارند که متعلق به سیستم بوده و موقت هستند[۲] arpa.

دامنه سطح‌بالای ویژه کشورها باید کد ایزو ۳۱۶۶ دو حرفی آنها باشد[۳].و این دامنه‌ها مثلا ‎.ir و ‎.uk اصطلاحا ccTLD خوانده می‌شود.

دامنه‌های سطح‌بالای عمومی که gTLD نیز نامیده می‌شود عبارتند از: ‎.gov و ‎.edu و ‎.org و ‎.net و ‎.com و ‎.mil
دامنه‌های رزرو شده

بنابر پرونده RFC 2606 چهار دامنه سطح‌بالا به شرح زیر برای جلوگیری از سردرگمی و بروز مشکلات بوسیله نیروی ضربت مهندسی اینترنت رزرو شده است. ممکن است این دامنه ها برای مقاصد خاصی مورد استفاده قرار گیرد، اما با این مفهوم که این دامنه ها نباید در شبکه های تولید سامانه نام دامنه جهانی قرار داشته باشد.

    ‎.example: برای استفاده در مثال‌ها رزرو شده است.
    ‎.invalid: برای استفاده در نام‌های دامنه‌ای که آشکارا نامعتبر است رزرو شده است.
    ‎.localhost: برای جلوگیری از بروز مشکلات ناشی از استفاده سنتی میزبان محلی (به انگلیسی: Localhost) به عنوان نام میزبان (به انگلیسی: Hostname) رزرو شده است.
    ‎.test: برای استفاده در آزمایش‌ها رزرو شده است.

دامنه اینترنتی

دامنه اینترنتی (به انگلیسی: Internet domain) پسوندی است که در بخشهای پایانی نشانی اینترنتی وب‌گاه‌ها می‌آید.

محتویات

    ۱ پسوندهای ملی
    ۲ تاریخچه پیدایش و گسترش
    ۳ دامنه‌های اینترنتی در ایران
    ۴ نگارخانه
    ۵ جستارهای وابسته
    ۶ منابع

پسوندهای ملی

هریک از کشورهای جهان دارای یک یا چند پسوند ملی یا «دامنه سطح‌بالای کد کشوری» هستند که برای سایت‌های منصوب به آن کشور استفاده می‌شوند. دامنه سطح‌بالای کد کشور ایران ‎.ir است و کد بین‌المللی . ایران نیز مراحل آزمایشی را می‌گذراند.
تاریخچه پیدایش و گسترش

در ۱۵ مارس ۱۹۸۵، اولین نام دامنه تجاری (.COM) به نام سیمبولیکس بوسیله یک شرکت سیستم‌های رایانه‌ای به نام Symbolics در کمبریج ماساچوست ثبت شد.

در ۱۹۹۲ کمتر از ۱۵۰۰۰ دامنه.COM ثبت شده بود.

در دسامبر ۲۰۰۹ حدود ۱۹۲ میلیون نام دامنه وجود داشت که بخش بزرگی از آنها دامنه پرطرفدار.COM بود. تعداد آنها در ۱۵ مارس ۲۰۱۰ به حدود ۸۴ میلیون رسید که شامل ۱۱٫۹ میلیون وب سایت کسب و کار آنلاین و تجارت الکترونیک , ۴٫۳ میلیون وب سایت تفریحی , ۳٫۱ میلیون وب سایت مرتبط با امور مالی، و ۱٫۸ میلیون وب سایت ورزشی می‌شد.[۱]

ماهانه حدود ۶۶۸ هزار دامنه.COM جدید ثبت می‌شود.[نیازمند منبع]
دامنه‌های اینترنتی در ایران

بر اساس آمار منتشر‌شده تا آبان‌ماه سال ۱۳۹۳ بیش از ۵۶۶هزار دامنۀ .ir توسط کاربران ایرانی به ثبت رسیده‌ است و سالانه ۴۵ درصد به این تعداد افزوده می‌شود.

کد بین‌المللی کشوری

کُد بین‌المللی کشوری (به انگلیسی: Internationalized country code) به دامنهٔ اینترنتی سطح‌بالای کد کشوری گفته می‌شود که با حروف غیرلاتین (خارج از استاندارد اَسکی) نوشته می‌شود.

در حال حاضر چهار کد بین‌المللی کشوری به زبان‌های عربی و روسی ایجاد شده‌اند که عبارتند از:

    کد .السعودیة برای کشور عربستان سعودی[۱]
    کد .مصر برای کشور مصر[۱][۲]
    کد .امارات برای کشور امارات متحده عربی[۱]
    کد ‎.рф برای فدراسیون روسیه[۳][۴]
    کد .ایران برای کشور ایران [۵]

گرچه به این دامنه‌های غیرلاتین «کُد» گفته می‌شود، اما در عمل برخی از آنها یک واژه کامل (مانند نام کامل یا بخشی از نام یک کشور) هستند.

کشورهایی که کد بین‌المللی کشوری دارند، در حقیقت دارای دو دامنه سطح‌بالای کد کشوری هستند. برای مثال کشور مصر دارای یک کد به لاتین است (‎.eg) که می‌تواند آدرس سایت‌های اینترنتی به زبان انگلیسی، زبان عربی یا هر زبان دیگری باشد. دامنه دیگر به خط عربی است (.مصر) که تنها با سایت‌های عربی‌زبان اختصاص داده می‌شود.

دامنه سطح‌بالای کد کشوری

دامنه سطح‌بالای کُد کشوری (به انگلیسی: country code Top Level Domain) (به اختصار ccTLD)، یک دامنه‌اینترنتی سطح بالا است که بطور عمومی برای یک کشور، یک منطقه خودمختار، یا منطقه وابسته به قلمرو یک کشور مورد استفاده قرار گرفته یا رزرو شده است.

همه دامنه‌های سطح بالای کد کشوری با شناسه استاندارد اسکی (به انگلیسی: ASCII) دارای دو حرف می باشد، بطوریکه می توان گفت همه دامنه‌های سطح بالای دو حرفی دامنه سطح بالای کد کشوری است.

در سال ۲۰۱۰، شرکت آیانا پیاده سازی دامنه سطح بالای بین‌المللی شده کد کشوری، متشکل از حروف زبان‌های محلی را برای استفاده کاربرها آغاز کرد. ایجاد و نمایندگی دامنه های سطح بالای کد کشوری در پرونده RFC 1591 شرح داده شده است.

علاوه بر دامنه‌های مبتنی بر استاندارد اَسکی، در حال حاضر چهار دامنه سطح‌بالای کد کشوری به زبان‌های روسی و عربی وجود دارند که کد بین‌المللی کشوری نامیده می‌شوند.

محتویات

    ۱ کاربرد نامتداول
        ۱.۱ استفاده تجاری و نامتداول
    ۲ جستارهای وابسته
    ۳ پانویس و منابع

کاربرد نامتداول

سادگی در محدودیت‌های اجرایی ثبت نام بعضی از دامنه‌های سطح‌بالای کد کشوری نتیجه خود را در نام دامنه‌هایی چون i.am , fa.st , tip.it , start.at و go.to به نمایش می گذارد. تغییرات دیگر در استفاده از دامنه سطح‌بالای کد کشوری در جاییکه نام دامنه و دامنه سطح‌دوم و دامنه سطح‌بالای کد کشوری با هم یا نام دامنه و دامنه سطح‌بالای کد کشوری با هم برای تشکیل یک واژه یا عبارت استفاده می شود هک دامنه (به انگلیسی: Domain Hack) نامیده می شود. نتیجه این امر را می‌توان در دامنه‌هایی چون blo.gs (دامنه .gs مربوط به جزایر جورجیای جنوبی و ساندویچ جنوبی) , del.icio.us (دامنه .us مربوط به ایالات متحده آمریکا)، و cr.yp.to (دامنه .to مربوط به تونگا) مشاهده کرد. دامنه .co برای کلمبیا علاقه قابل توجهی را به عنوان هماورد شایسته ای برای دامنه‌های سطح‌بالای عمومی برای استفاده تجاری به عنوان مخففی از واژه company ایجاد کرد. در ژوئن و جولای سال ۲۰۱۰ دامنه .co برای ثبت عمومی آزاد شد.

دامنه‌های سطح‌بالای کد کشوری غیرمتعارف (مانند .cm) ممکن است بیشتر در اثر اشتباه نگارش نوشته شود. علاقه به دامنه .cm برای کامرون از آنجا ناشی شد که امکان دارد مردم براثر اشتباه نگارش حرف o را از دامنه وب‌سایت‌های .com جا بیندازند.
استفاده تجاری و نامتداول

برخی از کوچکترین کشورهای دنیا اجازه استفاده تجاری از دامنه‌های سطح‌بالای خود را ارائه کردند. برای مثال, تووالو و ایالات فدرال میکرونزی، کشورهای کوچکی در اقیانوس آرام، بترتیب با VeriSign و FSM Telecommunications برای فروش نام های دامنه با استفاده از دامنه‌های سطح‌بالای .tv و .fm به ایستگاه های تلویزیونی و رادیویی همکاری می کنند.

دامنه‌های سطح‌بالای کد کشوری نامتداول دامنه‌های سطح‌بالایی است که بخاطر نامشان برای اهداف مختلفی خارج از کشور مطبوع خود مورد استفاده قرار می گیرد.

برای مثال:

    .ac (جزایر آسنسیون) به عنوان دامنه‌ای برای استان وستربوتن در سوئد، مخففی برای عبارت (Västerbotten County).
    .ad (آندورا) اخیرا بطور فزاینده‌ای به عنوان دامنه‌ای برای شرکت‌ها و سرویس‌های تبلیغات، به عنوان مخففی برای عبارت (ADvertising).
    .ag (آنتیگوآ و باربودا) گاهی به عنوان دامنه‌ای برای وب‌سایت‌های کشاورزی، به عنوان مخففی برای عبارت (AGricultural)، در آلمانی AG مخفف واژه Aktiengesellschaft برای شرکت های مبتنی بر سهام داری و مشابه مخفف Inc. در ایالات متحده آمریکا می باشد.
    .am (ارمنستان) گاهی به عنوان دامنه‌ای برای ایستگاه‌های رادیویی ای‌ام یا برای هک‌های دامنه (مثال .i.am).
    .as (جزایر ساموآی آمریکا) در استونی, دانمارک و نروژ , AS برای شرکت های مبتنی بر سهام داری و مشابه مخفف Inc. در ایالات متحده آمریکا می باشد. در جمهوری چک، مشترک شرکت سهامی a.s. و مخفف عبارت (Akciová Spolecnost) می باشد.
    .at (اتریش) به عنوان دامنه‌ای برای پایان بخشیدن به واژه های ختم شده به at در انگلیسی (مثال e.ate.at).
    .be (بلژیک) گاهی به عنوان دامنه‌ای برای استان برن در سوییس، به عنوان مخففی برای عبارت (BErn).
    .by (بلاروس) گاهی در آلمان به عنوان دامنه‌ای برای استان بایرن، مخففی برای عبارت (BaYern).
    .ca (کانادا) گاهی برای استفاده در هک‌های دامنه (مثال histori.cahistori.ca دامنه‌اینترنتی موسسه سلطنتی هیستوریکا)، البته این نوع از استفاده از دامنه .ca محدود به داشتن اقامت در خود کانادا می باشد.
    .cc (جزایر کوکوس) به عنوان دامنه‌ای برای طیف گسترده‌ای از اجتماع‌های دانشگاهی، مخصوصا پیش از اعطای اجازه استفاده از .edu.
    .cd (جمهوری دموکراتیک کنگو) به عنوان دامنه‌ای برای تجارت لوح فشرده و وب‌سایت‌های اشتراک گذاری.
    .ch (سوئیس) به عنوان دامنه‌ای برای وب‌سایت بعضی کلیساها (CHurch).
    .ck (جزایر کوک) بطور قابل توجهی بوسیله طنز ناتان بارلی (به انگلیسی: Nathan Barley) از کریس موریس (به انگلیسی: Chris Morris) که به همراه دامنه .co به معنی واژه خروس (cock) می باشد مورد سوء‌استفاده قرار گرفت (مثال .co.ck در trashbat.co.cktrashbat.co.ck).
    .co (کلمبیا) به عنوان دامنه‌ای برای اهداف تجاری، مخففی برای عبارت‌های “COmmercial” , “COrporation” یا “COmpany”.
    .dj (جیبوتی) به عنوان دامنه‌ای برای تجارت لوح فشرده و هنرمندان دی‌جی.
    .fm (ایالات فدرال میکرونزی) اغلب به عنوان دامنه‌ای برای ایستگاه‌های رادیویی اف‌ام و حتی ایستگاه‌های رادیویی غیر اف‌ام مانند ایستگاه‌های رادیوی اینترنتی.
    .gi (جبل الطارق)
    .gg (گینه استوایی) گاهی به عنوان دامنه‌ای برای صنایع بازی و قماربازی، بخصوص در مورد مسابقه اسب سواری و پوکر آنلاین.
    .im (جزیره مان) گاهی به عنوان دامنه‌ای برای سرویس‌ها و برنامه‌های پیام‌رسان، به عنوان مخففی برای عبارت (Instant Messaging).
    .in (هند) به عنوان دامنه‌ای برای صنعت اینترنت، مخففی برای عبارت (INternet).
    .io (قلمروی اقیانوس هند بریتانیا). نمونه قابل توجه در وب‌سایت اشتراک گذاری آنلاین Drop.ioDrop.io و وب‌سایت فهرست کار Done.ioDone.io.
    .is (ایسلند) به عنوان معنی واژه است یا هست (is) در زبان انگلیسی که یک فعل است یا در هک‌های دامنه (مثال نام.is.صفت یا فعل).
    .it (ایتالیا) به عنوان دامنه‌ای برای استفاده در هک‌های دامنه (مثال .has.it).
    .je (جرسی) اغلب به عنوان بیان کوچک بودن در زبان هلندی (مثال huis.je) و به عنوان معنی واژه شما (you) (مثال zoek.je به معنی جستجوی شما)، یا به عنوان معنی واژه من (I) در زبان فرانسوی (مثال moi.jemoi.je).
    .la (لائوس) به عنوان دامنه‌ای برای لس آنجلس، مخففی برای عبارت (Los Angeles).
    .li (لیختنشتاین) به عنوان دامنه‌ای برای لانگ آیلند، مخففی برای عبارت (Long Island).
    .lv (لتونی) به عنوان دامنه‌ای برای لاس وگاس یا عشق، مخففی برای عبارت های (Las Vegas) یا (LoVe).
    .ly (لیبی) به عنوان دامنه‌ای برای پایان بخشیدن به واژه های ختم شده به ly در انگلیسی.
    .md (مولداوی) به عنوان دامنه‌ای برای صنایع پزشکی، مخففی برای عبارت (MeDical).
    .me (مونته نگرو) به عنوان دامنه‌ای برای استفاده شخصی و هک‌های دامنه.
    .mn (مغولستان) به عنوان دامنه‌ای برای مینه سوتا، مخففی برای عبارت (MiNnesota).
    .ms (جزایر مونتسرات) به عنوان دامنه‌ای برای طرح‌های مایکروسافت (مثال popfly.mspopfly.ms)، مخففی برای عبارت (MicroSoft).
    .mu (جزیره موریس) به عنوان دامنه‌ای برای صنعت موسیقی، مخففی برای عبارت (MUsic).
    .ni (نیکاراگوئه) گاهی به عنوان دامنه‌ای برای شرکت‌های واقع در ایرلند شمالی مورد پذیرش قرار می گیرد، مخففی برای عبارت (Northern Ireland)، مخصوصا برای تمایز با استفاده همیشگی از .uk در همه جای بریتانیای کبیر.
    .nu (نیووی) به عنوان معنای واژه جدید (new) در زبان انگلیسی و معنی واژه حالا (now) در زبان های اسکاندیناوی و هلندی و معنی واژه عریان (nude) در زبان فرانسوی و پرتغالی.
    .pr (پورتوریکو) به عنوان دامنه‌ای برای روابط عمومی ها، به عنوان مخففی برای عبارت (Public Relations).
    .py (پاراگوئه) به نشانی nic.py مراجعه کنید.
    .rs (صربستان) به عنوان دامنه‌ای برای پایان بخشیدن به واژه های ختم شده به rs در انگلیسی (مثال blogge.rs).
    .sc (جزایر سیشیل) گاهی به عنوان دامنه‌ای برای منابع، مخففی برای عبارت (SourCe).
    .sh (جزیره سنت هلن) گاهی به عنوان دامنه‌ای برای نهادهای مرتبط به آلمان، ایالت اشلسویگ-هولشتاین از آلمان، استان شافهاوسن از سوئیس، یا شهرهای شانگهای و شن‌ژن از چین، مخففی برای عبارت های (Schleswig-Holstein) , (ScHaffhausen) , (SHanghai) یا (SHenzen).
    .si (اسلوونی) به عنوان دامنه‌ای برای وب‌سایت‌های اسپانیایی به معنی واژه بلی در آن زبان.
    .sr (سورینام) به عنوان دامنه‌ای برای بزرگترها در ایالات متحده آمریکا، به عنوان مخففی برای عبارت (SenioRs).
    .st (سائوتومه و پرینسیپ) به عنوان دامنه‌ای برای خیابان، مخففی برای عبارت (STreet).
    .tk (توکلائو) خریداری شده بوسیله یک شخص و قرار گرفته شده در دسترس عموم.
    .tm (ترکمنستان) به عنوان دامنه‌ای برای مارک تجاری، مخففی برای عبارت (Trade Mark).
    .to (تونگا) اغلب به عنوان معنای واژه به (to) در زبان انگلیسی یا در هک‌های دامنه (مثال go.to)، همچنین به عنوان دامنه‌ای برای شهر تورنتو در کانادا یا شهر تورین در ایتالیا، مخففی برای عبارت های (TOronto) و (Turin) یا (TOrino در زبان ایتالیایی).
    .tv (تووالو) به عنوان دامنه‌ای برای تلویزیون یا اهداف صنعت سرگرمی. همچین برای تجارت های محلی استان تریویزو در ایتالیا.
    .vg (جزایر ویرجین بریتانیا) به عنوان دامنه‌ای برای بازی‌های ویدیویی، مخففی برای عبارت (Video Games).
    .vu (جزیره وانواتو) به عنوان معنای واژه دیده می شود (seen) در زبان فرانسه و مخففی برای واژه دیدن (view) در زبان انگلیسی.
    .ws (ساموآ، پیشتر ساموآی غربی) به عنوان دامنه‌ای برای وب‌سایت، مخففی برای عبارت (WebSite).

آیانا

آیانا (به انگلیسی: IANA)، نهادی است که مسئولیت سرپرستی آدرس‌های پروتکل اینترنت (به انگلیسی: IP Address) و سیستم خودگردان (به انگلیسی: Autonomous System) تخصیص داده شده، مدیریت منطقه ریشه سامانه نام دامنه (به انگلیسی: DNS root zone)، ساختار رسانه‌ها در اینترنت (به انگلیسی: Internet Media Type) یا همان MIME type، و وظایف مربوط به پروتکلهای اینترنتی دیگر را به عهده دارد. این کارها بوسیله آیکان اداره می شود.

پیش از برپایی آیکان برای این منظور، آیانا در ابتدا بوسیله جان پوستِل از موسسه علوم اطلاعات دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، تخت قرارداد USC/ISI با وزارت دفاع ایالات متحده مدیریت می شد، تا اینکه آیکان برای دریافت این مسئولیت تحت قراردادی با وزارت بازرگانی ایالات متحده ایجاد شد.

آیکان

آیکان (به انگلیسی: ICANN)، شرکت اینترنتی برای نامها و شماره‌های واگذار شده (به انگلیسی: Internet Corporation for Assigned Names and Numbers) شرکتی غیرانتقاعی است که مقر آن در منطقه مارینا دِل رِی شهر لس آنجلس ایالت کالیفرنیا در ایالات متحده آمریکا واقع شده، در تاریخ ۱۸ سپتامبر ۱۹۹۸ ساخته شده و در ۳۰ سپتامبر ۱۹۹۸ برای اینکه قادر به سرپرستی بخشی از وظایف مربوط به اینترنت که پیشتر مسوولیت انجام آن مستقیماً به عهده دولت ایالات متحده بوده و بوسیله سازمان‌های دیگر انجام می‌شده باشد ثبت شد، بویژه آیانا منبع صحیح شماره‌های واگذار شده در اینترنت (به انگلیسی: Internet Assigned Numbers Authority).

آیکان مسوول مدیریت واگذاری نام‌های دامنه و آدرس‌های پروتکل اینترنت است. وظایف آیکان عبارت است از ضمانت تخصیص آدرس پروتکل اینترنت برای یک فضا در اینترنت، واگذاری پروتکل شناسه، سیستم مدیریت نام دامنه سطح بالا، و عملگرهای مدیریت ریشه کارگزار (به انگلیسی: root server). تا به امروز، بسیاری از کار معرفی دامنه‌های عمومی سطح بالای جدید نگران بودند. کار فنی آیکان ارجاع به عملگر آیانا است.

از اصول اولیه عملکردی آیکان به عنوان راهنمایی برای حفظ ثبات عملیاتی اینترنت، ترقی رقابت، دست یافتن به نمایندگی گسترده‌ای در جامعه جهانی اینترنت، و توسعه سیاستی مناسب برای ماموریت خود از آغاز تا انتها، و فرایندهایی مبنی بر توافق عام توصیف شده‌است.

در ۲۹ سپتامبر ۲۰۰۶، آیکان موافقت نامه تازه‌ای را با وزارت بازرگانی (به انگلیسی: Department of Commerce) ایالات متحده امضا کرد که به موجب آن تشکیلات خصوصی را در آینده وادار به مدیریت کامل سیستم اینترنت مرکزی از شناسه‌های هماهنگ شده بواسطه مدل چند ذینع از مشاوره که آیکان نماینده آنهاست می‌کرد.

خلیج فارس

خلیج فارس (شاخاب پارس یا دریای پارس)، آبراهی است که در امتداد دریای عمان و در میان ایران و شبه‌جزیره عربستان قرار دارد. مساحت خلیج فارس ۲۳۷٬۴۷۳ کیلومتر مربع است،[۱] و پس از خلیج مکزیک و خلیج هادسون سومین خلیج بزرگ جهان بشمار می‌آید. خلیج فارس از شرق از طریق تنگه هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند و دریای عرب راه دارد، و از غرب به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانهٔ دجله و فرات و پیوستن رود کارون به آن است، ختم می‌شود.[۲] کشورهای ایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیج فارس هستند. در این میان سواحل شمالی خلیج‌فارس تماماً در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارند.[۳] به سبب وجود منابع سرشار نفت و گاز در خلیج فارس و سواحل آن، این آبراهه در سطح بین‌المللی، منطقه‌ای مهم و راهبردی بشمار می‌آید.

نام تاریخی این خلیج، در زبان‌های گوناگون، ترجمه عبارت «خلیج فارس» یا «دریای پارس» بوده‌است. هم چنین در تمام سازمان‌های بین‌المللی نام رسمی این خلیج، «خلیج فارس» است اما برخی از کشورهای عربی در دهه‌های اخیر آن را خلیج ع رب ی یا به سادگی، خلیج می‌نامند.[۴] سازمان آب‌نگاری بین‌المللی از نام خلیج ایران (خلیج فارس) برای این خلیج استفاده می‌کند.[۵]

محتویات

    ۱ تاریخچه پیدایش خلیج فارس
    ۲ ویژگی‌های جغرافیایی خلیج فارس
        ۲.۱ جغرافیای مکانی
        ۲.۲ زمین‌شناسی منطقه
        ۲.۳ زمین ریخت‌شناسی
        ۲.۴ اقلیم شناسی
    ۳ پیشینه تاریخی خلیج فارس
        ۳.۱ نام خلیج فارس
        ۳.۲ نام خلیج فارس در اسناد، اطلس‌ها و نقشه‌های کهن
    ۴ جزایر خلیج فارس
        ۴.۱ جزایر ایرانی خلیج فارس
    ۵ اهمیت خلیج فارس
        ۵.۱ اهمیت اقتصادی
        ۵.۲ اهمیت نظامی-راهبردی
    ۶ پیشینه دریانوردی در خلیج فارس
    ۷ دریا زنی در خلیج فارس و ساحل دزدان
    ۸ منابع غذایی خلیج فارس
    ۹ محیط زیست خلیج فارس
        ۹.۱ لاک پشت‌ها
        ۹.۲ دلفین‌ها و نهنگ‌ها
        ۹.۳ کوسه‌ها
        ۹.۴ جنگلهای حرا
        ۹.۵ آلودگی آب
            ۹.۵.۱ آلودگی ناشی از گرد و غبار
    ۱۰ روز ملی خلیج فارس
    ۱۱ پسوند اینترنتی خلیج فارس
    ۱۲ نگارخانه خلیج فارس
    ۱۳ جستارهای وابسته
    ۱۴ پی‌نوشت‌ها
    ۱۵ منابع
    ۱۶ پیوند به بیرون
        ۱۶.۱ کتابشناسی‌ها

تاریخچه پیدایش خلیج فارس

زمین شناسان معتقدند که در حدود پانصدهزار سال پیش، صورت نخستین خلیج فارس در کنار دشت‌های جنوبی ایران تشکیل شد و به مرور زمان، بر اثر تغییر و تحول در ساختار درونی و بیرونی زمین، شکل ثابت کنونی خود را یافت. خلیج فارس در آغاز، بسیار پهناور بوده به طوری که تا اواخر دوره سوم زمین‌شناسی بیشتر جلگه‌های برازجان، بهبهان و خوزستان ایران تا کوه‌های زاگرس در زیر آب بوده‌اند.[۶]
ویژگی‌های جغرافیایی خلیج فارس
جغرافیای مکانی
موقعیت جغرافیایی خلیج فارس در خاورمیانه
تصویر ماهواره‌ای از خلیج فارس که توسط ناسا تهیه شده است

خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد. این خلیج توسط تنگه هرمز به دریای عمان و از طریق آن به دریاهای آزاد مرتبط است. از بین کشورهای همسایه خلیج فارس، کشور ایران بیشترین مرز آبی مشترک را با خلیج فارس دارا می‌باشد. طول مرز آبی کشور ایران با خلیج فارس، با احتساب جزایر در حدود ۱۸۰۰ کیلومتر و بدون احتساب جزایر در حدود ۱۴۰۰ کیلومتر می‌باشد.[۷] طول خلیج فارس از تنگه هرمز تا آخرین نقطه پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر است. عریض ترین بخش خلیج فارس ۱۸۰ مایل (۲۹۰ کیلومتر) می‌باشد. عمیق ترین نقطه خلیج فارس با عمق ۹۳ متر در ۱۵ کیلومتری تنب بزرگ و کم عمق ترین نقطه آن با عمقی بین ۱۰ تا ۳۰ متر در سمت غرب می‌باشد. همچنین جزایر متعددی در خلیج فارس وجود دارند.

محدوده رسمی و بین‌المللی مرزهای آبی خلیج فارس بر اساس اعلام سازمان آبنگاری بین‌المللی:[۸] محدوده شمال شرقی دریای عمان". خط Ràs Limah (25°57'N) شبه جزیره عربی and Ràs al Kuh (25°48'N) ساحل ایران [۳]
زمین‌شناسی منطقه

از دیدگاه زمین‌شناسی، خلیج فارس فرونشست زمین ساختی کم عمقی است که دوره ترشیری پیش در حاشیه جنوبی رشته کوه زاگرس تشکیل شده‌است. در واقع این دریا بازمانده گودال بزرگی است که از دوران گذشته زمین شناختی زیر تاثیر فشار ناشی از آتش فشان‌های فلات ایران بوده و پایداری فلات عربستان در مقابل این واکنش‌های تکتونیکی سبب ایجاد و توسعه پهنا-ژرفای آن شده‌است. شدیدترین چین خوردگی‌های دوران پلیو پلیستوسن، کرانه‌های شمالی خلیج فارس (زاگرس) را چین داده‌است. میزان این چین خوردگی‌ها که در خشکی‌های کشور ایران شدید است با شیب‌های کمتر به طرف دریا ادامه پیدا می‌کند به طوری که در دریا این شیب به ۱۰ تا ۲۰ درجه می‌رسد. محور اصلی خلیج فارس نیز یکی از پیامدهای زمین ساختی پدیده چین خوردگی زاگرس است که در دوران پلیو پلیستوسن شکل گرفته‌است. در پایان دوره پلیوسن، سطح دریا احتمالاً ۱۵۰ متر بالاتر از سطح کنونی بوده‌است. این سطح در حدود ۱۰۰،۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح و به تدریج به سطح کنونی رسیده‌است که آثار آن به صورت پادگانه‌های دریایی و سخا، در کرانه‌های جنوبی خلیج فارس بر جای مانده‌است.[۹][۱۰]
زمین ریخت‌شناسی
ژرفاسنجی خلیج فارس

از نظر ریخت‌شناسی، خلیج فارس نامتقارن بوده و شیب سواحل جنوبی آن ملایم تر از شیب سواحل شمالی است. کرانه جنوبی خلیج فارس، به ویژه در شرق شبه جزیره قطر، منطقه وسیع و کم عمقی است (۱۰ تا ۲۰ متر) که بطور عمده با ریخت‌شناسی بست، محیط تبخیری و منطقه جزر و مدی مشخص است. خلیج فارس از رسوبات سخت و بلند با اشکال خطی ساخته شده و با واسطه یک دشت ساحلی باریک با دریا در ارتباط است. جزایر ایرانی خلیج فارس بصورت پشته‌های کشیده و موازی ساحل که در واقع دنباله رشته کوه زاگرس هستند که بر اثر بالا آمدن آب بشکل جزیره درآمده‌اند مانند قشم و کیش و یا اینکه کم و بیش دایره‌ای شکل هستند مانند هرمز و ابوموسی که گنبدهای نمکی سری هرمز هستند. سطح جزایر خلیج فارس از رسوبات تخریبی و مارن تشکیل شده‌است که کم و بیش صدف دارند. خاک این جزایر عمدتاً شور یا حاوی گچ است که در نتیجه رشد گیاهان را به گونه‌های خاص محدود می‌کند. شکل ساحلی خلیج فارس در مجاورت ایران از نوع طولی است که موازی با محور ارتفاعات مجاور است که گاهی تراکم آبرفت‌ها فاصله زیادی بین خط ساحل و ارتفاعات زاگرس ایجاد کرده مانند جلگه بوشهر، و گاهی دامنه تاقدیس‌ها در خط ساحلی قرار گرفته‌اند مانند غرب خور موج.[۱۱][۱۲]
اقلیم شناسی

آب و هوای خلیج فارس خشک و نیمه استوایی است. در تابستان دما گاهی تا ۵۰ درجه سانتی گراد می‌رسد و میزان تبخیر بیشتر از میزان آب‌های وارده می‌شود. در زمستان دما تا ۳ درجه سانتی گراد هم گزارش شده‌است. در عین شوری زیاد آب خلیج فارس، ۲۰۰ چشمه آب شیرین در کف و ۲۵ چشمه آب کاملاً شیرین در سواحل آن جریان دارند که منشا همگی آن‌ها از کوه‌های زاگرس در ایران است. آب‌های شیرینی که وارد خلیج فارس می‌شوند عمدتاً محدود به روان آب‌های کوه‌های زاگرس در ایران و کوه‌های ترکیه و عراق است. رودخانه‌های اروند، کارون، جراحی، مند، دالکی و میناب بزرگترین و پرآب ترین رودخانه‌هایی هستند که به خلیج فارس می‌ریزند که بیشتر سرچشمه‌های آن‌ها در کوه‌های زاگرس قرار دارند. در کرانه جنوبی آب‌های ورودی به خلیج فارس بسیار کم است که موجب بالا بودن رسوبات کربناتی در این بخش شده‌است. به دلیل محصور بودن، اثر اقیانوس بر خلیج فارس بسیار ناچیز است و به همین علت سرعت جریان‌های زیرین و افقی آن بسیار کم و در حدود ۱۰ سانتی‌متر در ثانیه‌است. شوری بیشتر خلیج فارس نسبت به اقیانوس موجب پیدایش جریان آبی از اقیانوس هند به خلیج فارس می‌شود که به موازات ساحل ایران و در جهت پادساعتگرد است. جریان ذکر شده با کاهش دما و شوری همراه است به طوری که در تنگه هرمز مقدار نمک ۳۶٬۶ گرم در لیتر و در انتهای شمال غربی و در دهانه کارون در حدود ۴۰ گرم در لیتر است. میزان بارندگی در سواحل جنوبی کمتر از ۵ سانتی‌متر در سال و در سواحل شمالی بین ۲۰ تا ۵۰ سانتی‌متر در سال است.[۱۳][۱۴]
پیشینه تاریخی خلیج فارس
اصلی - پویانمایی از نقشه‌های متفاوت در ادوار مختلف تاریخی، بیانگر و سندی برای نام خلیج فارس
((سال‌ها به میلادی است. همچنین این انیمیشن، شامل همه نقشه‌های تاریخی که دربرگیرنده نام خلیج فارس هستند، نمی‌باشد.))
تأکید سازمان ملل در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»
خیابان خلیج فارس در قاهره
نوشتار اصلی: تحریف نام خلیج فارس


نام خلیج فارس

خلیج فارس و مترادف‌های آن در سایر زبان‌ها، اصیل‌ترین نام جغرافیایی و نامی است بر جای مانده از کهن‌ترین منابع، که از سده‌های پیش از میلاد بطور مستمر در همه زبان‌ها و ادبیات جهانی استفاده شده‌است و با پارس، فارس، ایران و عجم ـ نام‌های ایران ـ و معادل‌های آن در سایر زبان‌ها گره خورده‌است.[۱۵]

در اسناد به جا مانده از بسیاری از تمدن‌های گذشته این گونه بیان شده که سرزمین‌های جنوب خلیج فارس که شامل قطر، شمال عمان، امارت متحده عربی، شرق عربستان و کویت می‌شده به ایران تعلق داشته‌اند و بنا بر این این خلیج فارس جزو آبهای داخلی ایران به حساب می‌آمده و به همین علت یونانیان به آن سینوس پریسیکوس گفته‌اند.[۱۶] سر ریچارد دالتون، سفیر سابق بریتانیا در تهران در این زمینه گفته است: «بدون هیچ تردیدی نام درست جغرافیایی آن در طول تاریخ خلیج فارس است.»[۱۶]

تا پیش از دهه ۶۰ قرن بیستم میلادی، تمامی کشورهای عربی از"عبارت الخلیج الفارسی" در مکاتبات رسمی خود استفاده می‌کردند.[۱۷] امادر سال‌های اخیر و به ویژه از دههٔ شصت میلادی به این سو،تحریف نام خلیج فارس در مکاتبات رسمی ودر برخی نشریات و بنیادهای خبرپراکنی عربی دنبال شده است.[۱۸]
نام خلیج فارس در اسناد، اطلس‌ها و نقشه‌های کهن

تا کنون چندین اطلس در بر دارنده نام و نقشه‌های کهن از خلیج فارس منتشر شده که نشان می‌دهد که نام خلیج فارس در همه نقشه‌های کهن بکار رفته است. در کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان، به جزئیات کامل این اطلس‌ها اشاره شده است. از کهن‌ترین این اطلس‌ها بطور نمونه می‌توان به نقشه جهان از أناکسیماندر (۶۱۰-۵۴۶ ق. م)، (Anaximander)، جغرافیدان یونانی که در کتاب Kleinere schriften، اثر (Joachim Lelewel (1836 بازسازی شده‌است، نقشه جهان هکاتئوس (۵۵۰-۴۷۶ ق. م)، (Hecataeus)، از سرشناس ترین جغرافیدانان یونانی، و به نقشه جهان بطلمیوس (۱۶۸-۹۰ م)، (Claudius Ptolemy) منجم و جغرافیدان مشهور اسکندریه و نخستین کسی که اطلسی شامل ۳۶ نقشه از نقاط مختلف جهان تهیه کرده است اشاره نمود.[۱۹]
       
نقشه جهان والدسیمولر متعلق به سال ۱۵۰۷ میلادی (تصویر سمت چپ)
نام خلیج فارس در آن آشکار است (تصویر سمت راست)
       
نقشه جهان پیترو کوپو متعلق به سال ۱۵۲۰ میلادی (تصویر سمت چپ)
نام خلیج فارس در آن آشکار است (تصویر سمت راست)
       
نقشه جهان متعلق به سال ۱۶۸۹ میلادی (تصویر سمت چپ)
نام خلیج فارس به زبان لاتین: Sinus Persicus در نقشه آورده شده‌است. (تصویر سمت راست)
جزایر خلیج فارس
کشتی یونانی در آب‌های ساحلی جزیره کیش در خلیج فارس
درخت نخل در جزیره مینو

جزایر زیادی در خلیج فارس وجود دارند که برخی از آن‌ها از اهمیت کم و برخی از اهمیت بالایی برخوردارند. اکثر جزایر مهم خلیج فارس متعلق به ایران است. جزایر مهم خلیج فارس عبارت‌اند از: قشم، بحرین، کیش، جزیره خارک، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک و جزیره لاوان.
جزایر ایرانی خلیج فارس

از میان جزایر خلیج فارس بیش از ۳۰ جزیره مسکونی و غیر مسکونی آن متعلق به کشور ایران است. برخی از این جزایر به علت کشند آب (جذر و مد) در زیر آب قرار می‌گیرند و غیر مسکونی هستند. جزایر غیر مسکونی خلیج فارس به عنوان زیستگاه مرجان‌های دریایی، محل تخم‌گذاری پرستوهای دریایی و لاک پشت‌ها و هم چنین زیستگاه انواع پرندگان مهاجر از اهمیت ویژه جهانی برخوردار است. بزرگ ترین جزیره این خلیج قشم نام دارد.[۲۰][۲۱][۲۲]

    جزایری که در استان هرمزگان ایران قرار دارند:

جزیره کیش - جزیره قشم - جزیره تنب بزرگ - جزیره تنب کوچک - جزیره ابوموسی - جزیره لاوان - جزیره شتور - جزیره هندرابی - جزیره فرور بزرگ - جزیره فرور کوچک - جزیره سیری - جزیره لارک - جزیره ناز - جزیره هرمز - جزیره هنگام

    جزایری که در استان بوشهر ایران قرار دارند:[۲۳][۲۴][۲۵]

جزیره خارک - جزیره خارکو - جزیره عباسک - جزیره میر مهنا - جزیره فارسی - جزیره نخیلو - جزیره تهمادو - جزیره‌ام‌الکرم (گرم) - جزیره شیخ الکرامه - جزیره شیف - جزیره متاف - جزیره مرغی - جزیره چراغی - جزیره ام‌سیله - جزیره سه‌دندون - جزیره مولیات

    جزایری که در استان خوزستان ایران قرار دارند:

جزیره مینو - جزیره خور موسی - جزیره بونه - جزیره دارا - جزیره قبر ناخدا
اهمیت خلیج فارس

خلیج فارس در واقع محور ارتباط بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است. از نظر راهبردی در منطقه خاورمیانه، به عنوان بزرگ ترین و مهم ترین مرکز ارتباطی بین این سه قاره‌است و بخشی از یک سیستم ارتباطی شامل اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند می‌باشد. به همین دلیل از دیرباز مورد توجه قدرت‌های جهانی و هم چنین بازرگانان و تجار دنیا بوده‌است. هم چنین این منطقه منبع مهم انرژی جهان می‌باشد. در مجموع خلیج فارس از نظر جغرافیای سیاسی، استراتژیک، انرژی و تاریخ و تمدن یک پهنه آبی مهم و حساس در دنیا محسوب می‌شود.[۲۶][۲۷]
اهمیت اقتصادی
ساحل خلیج فارس در بندر سیراف در استان بوشهر ایران
افق خلیج فارس در منطقه پارس جنوبی

بزرگترین عامل اهمیت خلیج فارس وجود معادن سرشار نفت و گاز در کف بستر و سواحل آن است به طوری که این منطقه را «مخزن نفت جهان» نام نهاده‌اند. خلیج فارس مسیر انتقال نفت کشورهای ایران، عراق، کویت، عربستان و امارات متحده عربی است، و به همین سبب، منطقه‌ای مهم و راهبردی به شمار می‌آید. در حدود ۳۰ درصد نفت جهان از منطقه خلیج فارس تامین می‌شود[۲۸] که این مقدار گاهی افزایش و گاهی کاهش می‌یابد. نفت تولید شده در حوزه خلیج فارس باید از طریق این پهنه آبی و از راه تنگه هرمز به سایر نقاط جهان حمل شود.[۲۹] خلیج فارس از نظر ذخایر نفتی در مقایسه با سایر نقاط جهان دارای مزایای زیادی مانند سهولت استخراج، هزینه پایین تولید، مازاد ظرفیت تولید، کیفیت بالای نفت خام منطقه، سهولت حمل و نقل، توان بالای تولید چاه‌ها و امکان کشف ذخایر جدید نفتی وسیع در منطقه می‌باشد. طبق آخرین برآوردهای انجام شده حوزه خلیج فارس در حدود ۷۳۰ میلیارد بشکه ذخیره نفت اثبات شده و بیش از ۷۰ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی را در خود جای داده‌است.[۳۰][۳۱] همچنین بندرهای مهمی در حاشیه خلیج فارس وجود دارد که از آنها می‌توان بندرعباس، بوشهر، بندرلنگه، کیش، خرمشهر و بندر ماهشهر در ایران، و شارجه، دوبی و ابوظبی را در امارات متحده عربی و بندر بصره و فاو در عراق را نام برد.
اهمیت نظامی-راهبردی

از منظر نظامی، وجود پایگاه‌های نظامی متعدد اعم از دریایی، هوایی و زمینی در منطقه خلیج فارس که عمدتاً متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و هم چنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی به ویژه آمریکا در آب‌های خلیج فارس، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان می‌سازد. جنگ نفت‌کش‌ها که در جریان جنگ ایران و عراق رخ داد یکی از عوامل حضور نظامی کشورهای غربی به ویژه آمریکا در خلیج فارس شد. اهمیت نظامی-راهبردی خلیج فارس به طور ویژه در جریان جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج فارس و جنگ عراق آشکار شد.[۳۲]
پیشینه دریانوردی در خلیج فارس

پیشینه دریانوردی در خلیج فارس به گذشته‌های بسیار دور، دست کم دو هزار سال پیش از میلاد، باز می‌گردد. مردمان تمدن‌هایی مانند سومر، آکاد، ایلام مسیر خود بین میان‌رودان و موهنجودارو در دره سند را از طریق این پهنه آبی می‌پیمودند. بررسی‌های اخیر نشان می‌دهد که فنیقی‌ها، نخست در جزیره‌ها و سرزمین‌های پیرامون خلیج فارس زندگی و دریانوردی می‌کردند. در دوره هخامنشیان، داریوش اول از دریانوردان برجسته ایرانی، فینیقی و ساتراپ‌های یونانی نشین امپراتوری پارس خواست تا برای کشف یرزمین‌های جدید به دریانوردی بپردازند که در نتیجه شناخت ایرانیان نسبت به خلیج فارس بیشتر شد. در یکی از کهن ترین اسناد پیرامون دریانوردی در خلیج فارس که به سده چهارم پیش از میلاد مربوط می‌شود، دریانوردی به نام نیارخوس (نئارخوس) در یازدهمین سال فرمان روایی اسکندر مقدونی و به دستور او سفر دریایی خود را آغاز کرد و در این سفر از دهانه رود سند به دهانه تنگه هرمز رفته و پس از عبور از خلیج فارس در ساحل رود کارون لنگر انداخت. او که در این سفر چند دریانورد ایرانی ازجمله بگیوس پسر فرناکه، هیدارس بلوچ و مازان قشمی نیز او را همراهی می‌کردند، سفرنامه‌ای از سفر ۱۴۶ روزه خود نوشت که چکیده‌ای از آن باقی مانده‌است. او در سفرنامه خود به فانوس‌های دریایی بزرگ و شگفت انگیز در خلیج فارس اشاره می‌کند.[۳۳]
دریا زنی در خلیج فارس و ساحل دزدان
نوشتار اصلی: ساحل دزدان

در قرن۱۸تا۱۹ به منطقه سواحل امروزی امارات متحده عربی و شمال عمان ساحل دزدان یا ساحل قراصنه یا ساحل پایریت در خلیج فارس گفته می‌شد. پس از پیروزی ارتش هند/بریتانیا بر دزدان و امضای قرارداد صلح نام این منطقه به ساحل متصالحه تغییر یافت.[۳۴] پادشاهان و یا حکمرانان هرمز در دوران عظمت و اقتدار خویش حوزهٔ مسقط و منطقه‌ای در دریای عمان و حتی قسمتی از کرانه‌های جنوبی خلیج فارس را که بعداً ساحل دزدان دریایی (Pirate coast) نام گرفته‌است همیشه تحت کنترل قرار می‌دادند و به هر ترتیبی که بود در این مناطق محروسه و کرانه‌های جنوبی ایران مانع عملیات دریازنان گردیده و عنداللزوم آنها را سرکوب می‌کردند و لزا می‌توان گفت که در قرن پانزدهم کم و بیش فعالیت دریازنان بر اثر وجود حکمرانان هرمز عقیم باقی می‌ماند. بعد از سپری شدن دورهٔ جلال و قدرت هرمز بدواً پرتغالی‌ها و سپس خاندان صفویه نمی‌گذاشتند دریازنی در خلیج فارس نضج بگیرد بعد از صفویه نیز هلندی‌ها و سپس انگلیسی‌ها کم و بیش کوشش‌های موثری در این زمینه به عمل آورده‌اند.[۳۵]
منابع غذایی خلیج فارس

بیش از ۱۵۰ نوع ماهی متفاوت در خلیج فارس یافت می‌شود. بیشتر آبزیان خلیج فارس بجز چند مورد که وارد آبهای کارون، بهمن شیر و اروند می‌شوند مابقی در آب‌های شور زندگی کرده و در همان جا تخم ریزی و تولید مثل می‌کنند. از مهمترین انواع ماهی‌های تجاری خلیج فارس می‌توان به زبیده، حلوا سفید، قباد، شیر ماهی، شانک، سنگسر، پیش ماهی، هامور، سیکین، کارفه، طوطی، حلوا سیاه، شوریده، خبور، کفشک، سرخو، خابور و سبور اشاره کرد. از دیگر محصولات غذایی باارزش خلیج فارس می‌توان به میگو اشاره کرد. انواع صدف‌های خوراکی نیز در برخی سواحل مانند ساحل بندرعباس و ساحل گشه(ساحل صدف) در بندر لنگه و همچنین در اطراف بعضی جزایر مانند هرمز، قشم و لارک یافت می‌شوند که بازار عمده آن کشورهای اروپایی است.[۳۶]
محیط زیست خلیج فارس
پستاندار دریایی به نام داگونگ به همراه فرزندش در ساحل کم عمق خلیج فارس

در کتابهای قدیمی از قول ناخدایان و ملاحان از حیوانات و پری‌ها و موجودات عجیب و غریب در خلیج فارس سخن‌های فراوان گفته شده است. از ماهی قرش که قادر است کشتی را ببلعد تا کوسه‌ای که از دهنش آتش بیرون می‌زند تا پری دریایی که مانند عروسان زیبا روی است که تا همین قرون اخیر به باورهای بی گمان مردم تبدیل شده بود.[۳۷]

خلیج فارس یکی از بزرگ ترین پناهگاه‌های موجودات دریایی مانند مرجان‌ها، ماهی‌های تزئینی کوچک، ماهی‌های خوراکی و غیر خوراکی، صدف‌ها، حلزون‌ها، نرم تنان، شقایق‌های دریایی، اسفنج‌های دریایی، عروس‌های دریایی، لاک پشت‌ها، دلفین‌ها، کوسه ماهی‌ها و بسیاری از موجودات دریایی دیگر می‌باشد. متخصصان محیط زیست به دلیل نبود کارشناس و متخصص ویژه، هزینه‌های پژوهشی بالا و فقدان دانش کافی، گونه‌های مختلف جانوری پستاندار در خلیج فارس را در معرض خطر و آسیب می‌بینند. خشکسالی و عدم ورود مواد مغذی به آب، موجب کوچک ماندن و عدم رشد کافی برخی از آبزیان خلیج فارس شده‌است.[۳۸][۳۹]
لاک پشت‌ها

۵ گونه از ۸ گونه لاک پشت‌های موجود در جهان در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان زندگی می‌کنند که ۲ گونه لاک پشت عقابی و لاک پشت سبز در سواحل و جزایر ایران تخم‌گذاری می‌کنند. این دو لاک پشت در سواحل جزایری چون هرمز، لارک، قشم، فارور و بنی فارور و مکان‌های کم عمق ساحلی سکونت دارند و عمده مکان‌های تخم ریزی آن‌ها در جزایر هرمز، هنگام، فرور، شیدور، لاوان، کیش، نخیلو و ام‌الگرم گزارش شده‌است. وارد شدن نفت به آب‌های خلیج فارس می‌تواند باعث ایجاد مسمویت در این لاک پشت‌ها شود. همچنین فعالیت‌های صیادی، وجود زباله، فاضلاب‌ها، تردد شناورها، انفجارات جهت اکتشاف معادن و آلودگی حرارتی تهدیداتی برای زندگی آن‌ها محسوب می‌شوند.[۴۰]
دلفین‌ها و نهنگ‌ها
دلفین‌های آب‌های جزیره هنگام

دلفین‌ها و نهنگ‌ها از جمله پستان داران آبی هستند که در خلیج فارس و دریای عمان زندگی می‌کنند. دلفین‌هایی با نام پورپویز و همچنین دلفین‌های بینی بطری در جنوب جزیره قشم و در جوار جزیره‌های هنگام، سالارک و هرمز زندگی می‌کنند که در معرض مخاطرات گوناگون هستند. نبود تحقیقات کافی و نبود متخصص زبده باعث کاهش تعداد دلفین‌های گوژپشت و نهنگ‌های خاکستری شده‌است. برخورد دلفین‌ها و نهنگ‌ها با شناورها و پروانه موتور قایق‌ها و همین طور آلودگی برخی از نقاط آب‌های خلیج فارس به آلاینده‌های نفتی و شیمیایی زندگی این پستانداران را تهدید می‌کند. طبق برخی گزارش‌ها نهنگ خلیج فارس در معرض خطر انقراض قرار دارد.[۴۱][۴۲]
کوسه‌ها

۷ گونه از کوسه‌ها در آب‌های خلیج فارس زندگی می‌کنند که از میان آن‌ها می‌توان به کوسه ماهی درنده، کوسه گربه ماهی، نهنگ کوسه یا کوسه کر، کوسه سرچکشی، کوسه ماهی شکاری و کوسه ماهی گورخری اشاره کرد. به دلیل گرانی قیمت کوسه در مقایسه با دیگر ماهیان خلیج فارس، صید بی‌رویه این آبزی در سال‌های اخیر افزایش چشم گیری یافته‌است و نسل آن‌ها را در معرض انقراض قرار داده‌است. از آن جایی که اغلب گونه‌های کوسه ساکن خلیج فارس زنده زا هستند، نمی‌توان برنامه‌های مناسبی برای احیای نسل ان‌ها به روش پرورشی انجام داد. هم چنین این کوسه‌ها در زمان زاد و ولد به سوی اب‌های با عمق کمتر (که کمینه دما را برای بچه‌های انان فراهم می‌کند) می‌آیند، افزایش تخریب مناطق ساحلی خطری دیگر برای تداوم نسل آن‌ها به حساب می‌آید.[۴۳]
جنگلهای حرا
شقایق دریایی در آب‌های جزیره کیش

تنها جنگلی است که روی آب شور دریا به دلیل مهکشند (جذر و مد) شبها زیر آب هستند و روزها سر از آب بیرون میاورند که دارای انواع خاصی درخت است که ریشه آنان آب شور را، شیرین کرده و به درخت می‌دهد.
آلودگی آب

در دهه‌های گذشته آلودگی زیست محیطی یکی از چالش‌های مهم در این پهنه آبی بوده‌است. از آن جایی که ۶۰ درصد از ذخایر نفت جهان در خلیج فارس است، احداث سکوهای نفتی و مجتمع‌ها و پالایشگاه‌ها در اطراف خلیج فارس و ورود نفت، مواد شیمیایی و پساب‌ها به داخل آب از عوامل مهم این آلودگی می‌باشند. یکی از مهمترین آلودگی‌های خلیج فارس در زمان جنگ ایران و عراق رخ داد بطوری که در حدود ۵٬۸ میلیون بشکه نفت در آب رها شد و همچنین آتش‌سوزی چاه‌های نفت که باعث ورود حجم عظیمی از نفت خام به دریا شد.[۴۴][۴۵] همچنین عبور سالانه بیش از ۱۰،۰۰۰ شناور از خلیج فارس و دریای عمان که ۷۵ درصد آن‌ها به حمل و نقل نفت خام و محصولات نفتی مربوط است و در پی آن تخلیه مواد زائد مختلف مانند آب شستشوی موتور، فاضلاب، آب توازن کشتی و بسیاری موارد دیگر سبب بروز مداوم انواع آلودگی‌ها در منطقه می‌شود که اثرات قابل توجهی بر محیط زیست دارد. طبق مطالعات انجام شده سالانه در حدود ۱٬۵ میلیون تن نفت به خلیج فارس نشت می‌کند و به همین علت سازمان بین‌المللی دریانوردی(IMO) این منطقه را در سال ۲۰۰۷. م به عنوان منطقه ویژه دریایی اعلام کرد. طبق آمارها میزان آلودگی این منطقه بیشتر از حد متوسط بین‌المللی است.[۴۶][۴۷]
آلودگی ناشی از گرد و غبار

یکی از عواملی که بر محیط زیست حاشیه خلیج فارس و تمامی شهرهای غربی ایران اثرات زیست محیطی منفی ناگواری برجای گداشته گرد و غبار عربی است هر سال در فصل خشک" توفانی از گرد و غبار" از سوی عراق - کویت و شمال عربستان بسوی سواحل شمال خلیج فارس و غرب ایران وزیدن می‌گیرد این گرد و غبار مخرب حتی گاهی اوقات تا تهران نیز می‌رسد و موجب تعطیلی زندگی و کسب و کار می‌شود. گرد و غبار باعث فرار پرندگان و حیواناتشده و بر توع زیستی سواحل خلیج فارس آسیب زده است.[۴۸]
روز ملی خلیج فارس
نوشتار اصلی: روز ملی خلیج فارس

یکی از اقدامات دولت ایران برای پاسداری از میراث معنوی و فرهنگی خلیج فارس رسمیت دادن به روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی کشور بود. در این راستا شورای عالی انقلاب فرهنگی در تیر ماه سال ۱۳۸۴ روز ۱۰ اردیبهشت ماه که مصادف با اخراج پرتقالی‌ها از تنگه هرمز است را روز ملی خلیج فارس نام نهاد.[۴۹]
پسوند اینترنتی خلیج فارس

در پی درخواست یک شرکت ترکیه‌ای برای ثبت پسوند اینترنتی خلیج فارس (Persiangulf) و حمایت ایران پس از یک سال کارشکنی ۶ کشور حاشیهٔ خلیج فارس به سرکردگی امارات متحدهٔ عربی، در نهایت با رای اکثریت اعضا، توسط موسسه آیکان مراحل ابتدایی ثبت پسوند اینترنتی خلیج فارس طی شد و روند ثبت ادامه یافت و مراحل ارزیابی فنی و مالی پیگیری خواهد شد.

سوماک

سوماک یکی از انواع گلیم می‌باشد که در بافت آن از پود ضخیم ( و گاهی پود نازک) استفاده می شود. بر خلاف گلیم ساده که در آن از پود برای ایجاد نقش استفاده می شود، در سوماک، پود غیر قابل مشاهده بوده و نقش اتصال تارها را به عهده دارد. سوماک بافته ای یک روست که پودهای اضافی و خامه های باقی مانده از ایجاد نقش در پشت گلیم به صورت آزاد باقی می ماند. زیبایی این بافته در بالا بودن رجشمار آن می باشد. شیوه ی بافت این نوع گلیم پودپیچی می باشد که با پیچ خوردن خامه ی رنگی دور تارها بافته می شود. پس از عبور پود نازک و کوبیدن با شانه بافندگی نخ‌های تار و پود درهم پیچیده می‌شوند. سوماک به همراه ورنی از رایج ترین انواع بافت گلیم در منطقه ی سیرجان می باشند و در استانهای کرمان، آذربایجان شرقی، اردبیل، خراسان، چهارمحال بختیاری، فارس و خوزستان نیز بافته می شود.