شیمی

شیمی (به انگلیسی: Chemistry) یکی از دانش‌های بنیادین است که به مطالعه و بررسی ساختار، خواص، ترکیبات، و دگرگونی ماده می‌پردازد. گسترۀ زیاد این دانش باعث شده است تا تعریف‌ یکپارچه‌ برای آن مشکل گردد.

محتویات

    ۱ واژه‌شناسی
        ۱.۱ تاریخچه
    ۲ شاخه‌های شیمی
    ۳ جستارهای وابسته
    ۴ منابع
    ۵ پیوند به بیرون

واژه‌شناسی
نوشتار اصلی: واژه شیمی

واژهٔ شیمی از کیمیا که نام یکی از علوم پنجگانه خفیه در دوران کهن است، اقتباس شده است. در زبان مصری باستان، کیمیا از واژهٔ خامه یا خَمِه به معنای زمینِ سیاه برگرفته شده است. پس از تسلط ایرانیان بر مصر در ۵۲۰ پیش از میلاد، این واژه به صورت کیمیا به شرق آمده است و پس از تسلط یونانیان در ۳۳۰ پیش از میلاد به صورت خومِیا (به یونانی: χυμεία) در یونانی نیز وارد گردیده است. در دوران تسلط خلافت اسلامی در خاور میانه، به صورت الکیمیاء درآمده است و با جنگ‌های صلیبی به صورت الشمی(به انگلیسی: Alchemy) مجدداً به اروپا آمده است.


تاریخچه
نوشتار اصلی: تاریخ شیمی

کوشش های نخستین بشر برای فهمیدن طبیعت مواد و بیان چگونگی دگرگونی آن‌ها ناموفق بود. اندک اندک کوشش ها برای تبدیل مواد کم ارزش، به مواد ارزشمندی چون زر و سیم، منجر به پیدایی دانش کیمیا گردید. هر چند در ظاهر دانش کیمیا به خواست اصلی خود نرسید، اما دستاوردهای کیمیاگران در این راه به اندوخته گرانبهایی تبدیل شد که پایه گذار شیمی مدرن گردید.[۱]


نگاه گذرا

نظریه اتمی پایه و اساس علم شیمی است. این تئوری بیان می‌دارد که تمام مواد از واحدهای بسیار کوچکی به نام اتم تشکیل شده‌اند. یکی از اصول و قوانینی که در مطرح شدن شیمی به عنوان یک علم تأثیر به‌سزایی داشته، اصل بقای جرم است. این قانون بیان می‌کند که در طول انجام یک واکنش شیمیایی معمولی، مقدار ماده تغییر نمی‌کند. (امروزه فیزیک مدرن ثابت کرده که در واقع این انرژی است که بدون تغییر می‌ماند و همچنین انرژی و جرم با یکدیگر رابطه دارند.)

این مطلب به طور ساده به این معنی است که اگر ده‌هزار اتم داشته باشیم و مقدار زیادی واکنش شیمیایی انجام پذیرد، در پایان ما همچنان بطور دقیق ده‌هزار اتم خواهیم داشت. اگر انرژی از دست رفته یا به‌دست‌آمده را مد نظر قرار دهیم، مقدار جرم نیز تغییر نمی‌کند. شیمی کنش و واکنش میان اتم‌ها را به تنهایی یا در بیشتر موارد به‌همراه دیگر اتم‌ها و به‌صورت یون یا مولکول (ترکیب) بررسی می‌کند.

این اتم‌ها اغلب با اتم‌های دیگر واکنش‌هایی را انجام می‌دهند. (برای نمونه زمانی‌که آتش چوب را می‌سوزاند واکنشی است بین اتم‌های اکسیژن موجود در هوا و مواد آلی چوب. که نور بر روی مواد شیمیایی فیلم عکاسی ایجاد می‌کند شکل می‌گیرد.)

یکی از یافته‌های بنیادین و جالب دانش شیمی این بوده‌است که اتم‌ها روی‌هم‌رفته همیشه به نسبت برابر با یکدیگر ترکیب می‌شوند. سیلیس دارای ساختمانی است که نسبت اتم‌های سیلیسیوم به اکسیژن در آن یک به دو است. امروزه ثابت شده‌است که استثناهایی در زمینهٔ قانون نسبت‌های معین وجود دارد(مواد غیر استوکیومتری).

یکی دیگر از یافته‌های کلیدی شیمی این بود که زمانی که یک واکنش شیمیایی مشخص رخ می‌دهد، مقدار انرژی که بدست می‌آید یا از دست می‌رود همواره یکسان است. این امر ما را به مفاهیم مهمی مانند تعادل، ترمودینامیک می‌رساند.

شیمی فیزیک بر پایهٔ فیزیک پیشرفته (مدرن) بنا شده‌است. اصولاً می‌توان تمام سیستم‌های شیمیایی را با استفاده از تئوری مکانیک کوانتوم شرح داد. این تئوری از لحاظ ریاضی پیچیده بوده و عمیقاً شهودی است. به هر حال در عمل و بطور واقعی تنها بررسی سیستم‌های سادهٔ شیمیایی قابل بررسی با مفاهیم مکانیکی کوانتوم امکان‌پذیر است و در اکثر مواقع باید از تقریب استفاده کرد(مانند تئوری کاری دانسیته). بنابراین درک کامل مکانیک کوانتوم برای تمامی مباحث شیمی کاربرد ندارد؛ زیرا نتایج مهم این تئوری (بخصوص اربیتال اتمی) با استفاده از مفاهیم ساده‌تری قابل درک و به‌کارگیری هستند.

با اینکه در بسیاری موارد ممکن است مکانیک کوانتوم نادیده گرفته شود، اما از مفهوم اساسی آن، یعنی کوانتومی کردن انرژی، نمی‌توان صرف نظر کرد. شیمی‌دان‌ها برای بکارگیری کلیه روش‌های طیف نمایی به آثار و نتایج کوانتوم وابسته‌اند. علم فیزیک هم ممکن است مورد بی توجهی واقع شود، اما به هر حال برآیند نهایی آن (مانند رزونانس مغناطیسی هسته‌ای) پژوهیده و مطالعه می‌شود.

یکی دیگر از تئوری‌های اصلی فیزیک مدرن که نباید نادیده گرفته شود نظریه نسبیت است. این نظریه که از دیدگاه ریاضی پیچیده‌است، شرح کامل فیزیکی علم شیمی است. مفاهیم نسبیتی تنها در برخی از محاسبات خیلی دقیق ساختمان هسته، به‌ویژه در عناصر سنگین‌تر، کاربرد دارند و در عمل تقریباً با شیمی پیوند ندارند.

بخش‌های اصلی دانش شیمی عبارت‌اند از:

    شیمی تجزیه، که به تعیین ترکیبات مواد و اجزای تشکیل دهنده آن‌ها می‌پردازد.
    شیمی آلی، که به مطالعهٔ ترکیبات کربن‌دار، غیر از ترکیباتی چون دو اکسید کربن (دی اکسید کربن) می‌پردازد.
    شیمی معدنی، که به اکثریت عناصری که در شیمی آلی روی آنها تاکید نشده و برخی خواص مولکولها می‌پردازد.
    شیمی فیزیک، که پایه و اساس کلیهٔ شاخه‌های دیگر را تشکیل می‌دهد، و شامل ویژگی‌های فیزیکی مواد و ابزار تئوری بررسی آنهاست.

دیگر رشته‌های مطالعاتی و شاخه‌های تخصصی که با شیمی پیوند دارند عبارت‌اند از: علم مواد، مهندسی شیمی، شیمی بسپار، شیمی محیط زیست و داروسازی.
شاخه‌های شیمی

    شیمی معدنی
    شیمی آلی
    شیمی تجزیه
    شیمی‌فیزیک
    شیمی پلیمر
    شیمی فرامولکولی
    شیمی محیط
    هیستوشیمی
    شیمی دارویی
    شیمی پیشرانه‌ها
    نانوشیمی
    شیمی نظری
    شیمی دستگاهی
    شیمی کاتالیست
    فیتو شیمی
    زیست‌شیمی (بیوشیمی)
    شیمی محض
    شیمی دریا
    آموزش شیمی

جستارهای وابسته
نشان درگاه     درگاه شیمی

    شیمی محض
    فراورده‌های شیمیایی و واکنشگرهای برقی (القایی)
    نامگان باقاعده
    فرمول شیمیایی
        فرمول شیمیایی ساده
        فرمول مولکولی
    پیوستگی شیمیایی
    قطبیت شیمیایی
    معادلهٔ شیمیایی
    واکنش شیمیایی
    روش علمی
    واحد SI
    نمادهای مهم
    اتم
    اربیتالها
    جدول تناوبی عناصر شیمیایی
    فهرست عناصر شیمیایی
    همپار (ایزومر)
    آلوتروپی
    همسانگرد (ایزوتروپ)
    یون
    ساختمان الکترون
    روندهای دوره‌ای
        الکترونگاتیویته (الکترون گیر)
        شعاع اتمی، شعاع یونی
        انرژی یونش
        کشش الکترون (نیرویی که موجب همبستگی اتم‌ها در مولکول می‌شود)
    گروه‌های عناصر گروه P، گروه D، گروه F، گروه G
    شیمیدانان
    المپیاد جهانی شیمی
    جدول تناوبی
    فهرست ترکیبات

سینتیک

سینتیک: شاخه‌ای از دانش شیمی است که به بررسی حرکت ذرات می‌پردازد.

    سینتیک: شاخه‌ای از دانش دینامیک، که به بررسی حرکت اجسام با درنظر گرفتن نیروهای وارده می‌پردازد.

شیمی معدنی

شیمی معدنی شاخه‌ای از دانش شیمی است که با کانی‌ها (مواد معدنی) و خواص آنها سروکار دارد.

شیمی معدنی شاخه بزرگی از علم شیمی است که بطور کلی شامل بررسی، تحلیل و تفسیر نظریه‌های خواص و واکنشهای تمام عناصر و ترکیبات آنها بجز هیدروکربنها و اغلب مشتقات آنهاست.

به عبارت دیگر می‌توان چنین اظهار نظر کرد که شیمی معدنی کلیه موادی که از جمله ترکیبات کربن نباشند، به استثنای اکسیدهای کربن و دی سولفید کربن را دربر می‌گیرد.

محتویات

    ۱ نگاه کلی
    ۲ طبقه بندی مواد معدنی
    ۳ ساختارهای مواد معدنی
    ۴ انواع واکنشهای مواد معدنی
    ۵ رابطه شیمی فیزیک و شیمی معدنی

نگاه کلی

در شیمی معدنی در مورد گستره وسیعی از موضوعات از جمله: ساختمان اتمی، بلورنگاری (کریستالوگرافی)، انواع پیوندهای شیمیایی اعم از پیوندهای کووالانسی، یونی، هیدروژنی و ...، ترکیبات کوئوردیناسیون و نظریه‌های مربوطه از جمله نظریه میدان بلور و نظریه اوربیتال مولکولی، واکنشهای اسید و باز، سرامیکها، تقارن مولکولی و انواع بخش‌های زیرطبقه الکتروشیمی (برقکافت، باتری، خوردگی، نیمه رسانایی و غیره) بحث می‌شود.

در باب اهمیت شیمی معدنی، ساندرسن چنین نوشته است:

    در واقع بیشترین مباحث علم شیمی را دانش اتمها تشکیل می‌دهد و کلیه خواص مواد و ترکیبات، به ناچار ناشی از نوع اتمها و روشی است که با توجه به آن، اتمها به یکدیگر می‌پیوندند و مجموعه تشکیل می‌دهند و از طرف دیگر کلیه تغییرات شیمیایی متضمن بازآرایی اتمهاست. در این حال شیمی معدنی تنها بخشی از علم شیمی است که با توجه به آن می‌توان به صورتی ویژه، در باب مغایرتهای موجود در میان کلیه انواع اتمها بررسی نمود.
    طبقه بندی مواد معدنی

    در یک مفهوم گسترده، مواد معدنی را می‌توان در چهار طبقه تقسیم بندی نمود: عناصر، ترکیبات یونی، ترکیبات مولکولی و جامدات شبکه‌ای یا بسپارها.

    عناصر: عناصر دارای ساختارها و خواص بسیار متفاوت هستند. بنابراین می‌توانند به یکی از صورتهای زیر باشند:

    گازهای اتمی (Kr , Ar) و یا گازهای مولکولی (:

    {O_2 , H_2})

    جامدات مولکولی ({C_6 , S_8 , P_4})

    مولکولها و یا جامدات شبکه‌ای گسترش یافته (الماس، گرافیت)

    فلزات جامد (Co , W) و یا مایع (Hg , Ca)

    ترکیبات یونی: این ترکیبات در دما و فشار استاندارد همواره جامدند و عبارت‌اند از:

    ترکیبات یونی ساده، مانند NaCl که در آب یا دیگر حلالهای قطبی محلول‌اند.

    اکسیدهای یونی که در آب غیر محلول‌اند، مانند () و اکسیدهای مختلط همچون اسپنیل (Latex Error:

    {MgAl_2O_4})، سیلیکاتهای مختلف مانند Latex Error:

    {CaMg(SiO_3)_2} و ...

    دیگر هالیدهای دوتایی، کاربیدها، سولفیدها و مواد مشابه. چند مثال عبارتست از: BN , GaAs , SiC , AgCl.

    ترکیباتی که دارای یونهای چند اتمی (به اصطلاح کمپلکس) هستند، همچون Latex Error:

    {Ni(H_2O)_6{2+} , Co(NH_3)_6{3+} , SiF_6^{2-}} .

    ترکیبات مولکولی: این ترکیبات ممکن است جامد، مایع و یا گاز باشند و مثالهای زیر را دربر می‌گیرند:

    ترکیبا دوتایی ساده همچون Latex Error:

    {UF_6 , OsO_4 , SO_2 , PF_3} .

    ترکیبات پیچیده فلزدار همچون Latex Error:

    {RuH(CO_2Me)(PPh_3)_3 , PtCl2(PMe_3)_2} .

    ترکیبات آلی فلزی که مشخصا پیوندهای فلز به کربن دارند، مانند Latex Error:

    {Zr(Cn_2C_6H_5)_4 , Ni(CO)_4} .

    جامدات شبکه‌ای یا بسپارها: نمونه‌های این مواد شامل بسپارهای متعدد و متنوع معدنی و ابررساناها است. فرمول نمونه‌ای از ترکیبات اخیر Latex Error:

    {YBa_2Cu_3O_7} است.
    ساختارهای مواد معدنی

    ساختار بسیاری از مواد آلی از چهار وجهی مشتق می‌شود. فراوانی آنها به این دلیل است که در مواد آلی ساده، بیشترین ظرفیت کربن و همچون بیشتر عناصر دیگری (به استثنای هیدروژن) که معمولاً به کربن پیوند می‌شوند، چهار است. اما اجسام معدنی وضعیت ساختاری بسیار پیچیده‌ای دارند، زیرا اتمها ممکن است خیلی بیشتر از چهار پیوند تشکیل دهند. بنابراین، در مواد معدنی اینکه اتمها پنج، شش، هفت، هشت و تعداد بیشتری پیوند تشکیل دهند، امری عادی است. پس تنوع شکل هندسی در مواد معدنی خیلی بیشتر از مواد آلی است.

    ساختار مواد معدنی اغلب بر اساس تعدادی از دو وجهی‌های با نظم کمتر، نظیر دو هرمی با قاعده مثلث، منشور سه ضلعی و غیره و همچنین بر اساس شکلهای باز چند وجیهای منتظم یا غیر منتظم که در آنها یک یا چند راس حذف شده است، نیز مشاهده می‌شود.
    انواع واکنشهای مواد معدنی

    در بیشتر واکنشهای آلی می‌توانیم در مورد مکانیسمی که واکنش از طریق آن انجام می‌شود، بحث و بررسی کنیم، در صورتی که برای بسیاری از واکنشهای معدنی فهم دقیق مکانیسم غیر ممکن یا غیر ضروری است. این امر دو دلیل عمده دارد:
    رابطه شیمی فیزیک و شیمی معدنی

    در توجیه موجودیت مواد معدنی و در توصیف رفتار آنها، به استفاده از جنبه‌های خاصی از شیمی فیزیک، بخصوص ترمودینامیک، ساختارهای الکترونی اتمها، نظریه‌های تشکیل پیوند در مولکولها، سینتیک واکنش و خواص فیزیکی مواد نیاز داریم. بنابراین با استفاده از شیمی فیزیک می‌توان به ساختار اتمی و مولکولی، تشکیل پیوند شیمیایی و دیگر اصول لازم برای درک ساختار و خواص مواد معدنی پرداخت.

    از دانشنامهٔ رشد

عنصر (شیمی)

عنصر شیمیایی، در دانش شیمی، به ماده‌ای گفته می‌شود که اتم‌های آن تعداد پروتون‌های برابر در هسته‌ی خود داشته باشند. این عدد(تعداد پروتون ها) که با نماد Z نشان داده می شود، عدد اتمی آن عنصر نام دارد. ویژگی های شیمیایی اتم های یک عنصر توسط ساختار الکترونی آنها تعیین شده که آن هم به نوبه خود به تعداد پروتون های هسته آن اتم وابسته است. به شکلی که همه اتم هایی که دارای تعداد پروتون های برابر(عدد اتمی برابر) باشند، ویژگی های شیمیایی یکسانی دارند. اما اتم های یک عنصر می توانند دارای تعداد متفاوتی نوترون باشند که ایزوتوپ های آن عنصر نامیده می شوند. گاهی نیز برای سادگی، به عنصر شیمیایی صرفاً عنصر گفته می‌شود. هم‌چنین تمام اتم‌هایی که تعداد پروتون‌های درون هستهٔ آن‌ها ۹۲ عدد باشد، عنصر اورانیوم به شمار می‌روند. هم اکنون تعداد عناصر شیمیایی در جدول تناوبی حدود ١١٨ عنصر برآورد می‌شود که دارای اعداد اتمی از ١ تا ١١٨ می باشند. از این تعداد ٩٤ عنصر در طبیعت یافت می شود و بقیه به طور مصنوعی و به کمک واکنش های هسته ای در آزمایشگاه ساخته می شوند. از میان همه عناصر ٨٠ عنصر حداقل دارای یک ایزوتوپ پایدار می باشند که به جز عنصر شماره ٤٣( تکنتیوم) و عنصر شماره ٦١(پرومتیوم) همگی دارای عدد اتمی برابر یا پایین تر از ٨٢ می باشند. به زبان دیگر در جدول تناوبی تنها عناصری که از عنصر ٨٢ یعنی بیسموت سبکتر بوده و دارای ایزوتوپ پایدار نمی‌باشند، فقط عناصر ٤٣ و ٦١ هستند.
عناصر شیمیایی می توانند در هنگام واکنش های شیمیایی با یکدیگر ترکیب شده و تعداد بیشماری ماده شیمیایی بوجود آورند. مثلاً آب نتیجه واکنش دو اتم از عنصرهیدروژن با یک اتم از عنصر اکسیژن و تشکیل مولکولی با فرمول شیمیایی H2O است. همین دو عنصر در شرایط عملی متفاوت می توانند مولکول دیگری را بنام پراکسید هیدروژن یا آب اکسیژنه با فرمول H2O2 تشکیل دهند. به همین شکل همه مواد مرکب می توانند به عناصر سازنده خود تجزیه شوند. بعنوان مثال می توان آب را به کمک الکترولیز به عناصر هیدروژن و اکسیژن تبدیل کرد.

یک ماده خالص که تنها از اتم های یک عنصر تشکیل شده باشد، «ماده ساده» نامیده می شود. چنین ماده ای را نمی توان به عناصر دیگری تجزیه کرد. از این دیدگاه ماده ساده در برابر ماده مرکب قرار می گیرد. بعنوان مثال اکسیژن یک عنصر است. اما ماده ای را که ما در طبیعت بعنوان گاز اکسیژن شناخته ایم، در حقیقت یک ماده ساده دو اتمی از این عنصر است که که «دی اکسیژن» یا «اکسیژن مولکولی» (O2) نامیده می شود. ازن شکل دیگری از عنصر اکسیژن است که در طبیعت با فرمول (O3)یافت می شود. رابطه بین دی اکسیژن و ازن رابطه ای است که به آن دگرشکلی یا آلوتروپی می گویند. به زبان دیگر، دی اکسیژن و ازن آلوتروپ یا دگر شکل های عنصر اکسیژن می باشند. الماس و گرافیت نیز آلوتروپ های عنصر کربن هستند.
پس می بینیم که یک عنصر ممکن است در طبیعت به اشکال مختلف یافت شود. اما کدام حالت شیمیایی از یک عنصر را می توان بعنوان حالت استاندارد آن عنصر در نظر گرفت؟ حالت استاندارد یک عنصر شیمیایی آن ماده ساده از آن عنصر است که آنتالپی استاندارد تشکیل آن در شرایط طبیعی کمینه باشد، که طبق قرارداد کمترین آنتالپی استاندارد تشکیل را در محاسبات برابر با صفر در نظر می گیرند.

عناصر شیمیایی را نمی توان به کمک واکنش های شیمیایی معمولی به یکدیگر تبدیل کرد. تنها واکنشی که می توان با استفاده از آن تعداد پروتون های هسته اتم های یک عنصر را تغییر داد و در نتیجه یک عنصر را به عنصر دیگری تبدیل کرد، یک واکنش هسته ای است که آن را واکنش تبدیل هسته ای یا «ترانسموتاسیون» می نامند.
جدول تناوبی عناصر


















محتویات

    ۱ تاریخچه
    ۲ فراوانی
    ۳ عدد اتمی
    ۴ عدد جرمی
    ۵ جرم اتمی و وزن اتمی
    ۶ ایزوتوپ
    ۷ آلوتروپ
    ۸ خواص عمومی
    ۹ حالت ماده
    ۱۰ دمای جوش و ذوب
    ۱۱ چگالی
    ۱۲ ساختار بلور
    ۱۳ منشا عناصر و پیدایش آنها بر روی زمین
    ۱۴ جدول تناوبی
    ۱۵ نام عناصر
    ۱۶ نماد شیمیایی عناصر
    ۱۷ نماد شیمیایی عمومی
    ۱۸ پانویس
    ۱۹ منابع

تاریخچه

یونانیان باستان بر این باور بودند که کل ماده موجود در جهان از مقداری مواد ساده پدید آمده است که «عنصر» نام دارند. آنها این عناصر پایه که سازنده بقیه مواد جهان هستند را آتش، هوا، خاک و آب می دانستند. در کنار اینها قائل بوجود عنصر پنجمی بنام «اتر» بودند که در اندیشه ایشان سازنده اجرام آسمانی بود. این عنصر بعداً بنام «quintessence» نامیده شد که در زبان لاتین به معنی عنصر پنجم است. رابرت بویل در سال ١٦٦١ در کتاب شیمی دان شکاک مفاهیم جدیدی را برای عنصر ارائه کرد. به نظر او عناصر موادی بودند که از ترکیب هیچ ماده دیگری ساخته نشده باشند بلکه خود در ترکیب با یکدیگر اجسام تازه ای را شکل دهند. وی بر این عقیده بود که تشخیص عناصر تنها بوسیله آزمایش شیمیایی ممکن است.

بعدها آنتوان لاوازیه پدر شیمی مدرن همین مفهوم را گسترده تر کرد و ماده ای را عنصر نامید که به مواد ساده تری تجزیه نشود.[۱] هر چند او «نور» و «گرما» را هم بهمراه چند ماده مرکب به خطا در فهرست عناصر خود وارد کرده بود ولی توانست ٢٣ عنصر را بدرستی از هم تفکیک و معرفی کند. لاوازیه موادی را که از پیوستن چند عنصر حاصل می شوند، مواد مرکب نامید.
نمادعناصر چهارگانه در یونان باستان




فراوانی

١١٨ عنصر تا سه ماهه اول سال ٢٠١٢ توسط شیمی دانان مشاهده شدند. مشاهده بدین معناست که حداقل یک اتم از عنصر مورد نظر را بتوان در شرایط معتبر و قابل اطمینان ردیابی کرد. مثلاً تا امروز تنها سه اتم از عنصر ١١٨ و آن هم بصورت غیر مستقیم یعنی در واکنش های فروپاشی زنجیری برای تولید سایر عناصر ردیابی شده است. از این میان آیوپاک تنها ١١٢ عنصر ابتدایی بهمراه عناصر شماره ١١٤ و ١١٦ را برسمیت شناخته و[۲]از ژوئن ٢٠١١ آن ها را به ترتیب فلوریوم (Fl)و لیورموریوم(Lv) نامیده است.[۳]

از میان نود و چهار عنصری که در طبیعت یافت می شوند، شش عنصر یعنی عناصر تکنتیوم، پرومتیوم، استات، پلوتونیوم، فرانسیم و نپتونیوم تنها در حالت «رادیوایزوتوپ تراس» (رادیوایزوتوپ طبیعی در مقادیر بسیار ناچیز) یافت می شود. [۴]
تمام این شش عنصر بعلاوه عنصری بنام کالیفرنیوم در فضا نیز ردیابی شده اند.[۵]

همانطور که گفته شد ٢٢ عنصر دیگر که نه بر روی زمین و نه در فضا یافت نمی‌شوند، بطور مصنوعی از عناصر سبکتر و به روش شکافت هسته ای ساخته می گردند. بر اساس مدل استاندارد کیهان شناسی، فراوانی نسبی ایزوتوپ های ٩٥ عنصر در جهان هستی حاصل چهار پدیده است:[۶]

    ترکیب هسته ای نخستین که در پی آن سه یا چهار عنصر نخستین یعنی هیدروژن، هلیم، لیتیم و برلیوم بوجود آمدند.
    ترکیب هسته ای اختری که بیست و دو عنصر بعدی (تا عنصر آهن) را پدید آورد.
    پدیده پراش که در طی آن هسته های عناصر یاد شده محیط بین اختری را بویژه با عناصر لیتیم و برلیم (که بمقدار بسیار زیاد در تشعشع کیهانی یافت می شوند) پر نموده اند.
    تسخیر نوترونی که در آن هسته همین عناصر بر روی ستاره های در حال مرگ بویژه ابرنواخترها تمام عناصر سنگین تر از آهن را به دو روش سریع(R) یا آرام(S) بوجود آوردند. هر چند به جز این دو روش، روش پروتون سریع یا (RP)و روش فروپاشی نوری(روشP) بخصوص برای تشکیل هسته اتم عناصر پر پروتون نظیر جیوه دخیل بوده اند.

فراوانترین عنصر در کره زمین و اتمسفر آن اکسیژن با درصد جرمی ٤٩/٢ درصد است. اما فراوانترین عنصر در لایه های مختلف کره زمین(هسته، پوسته و جبه) آهن با درصد جرمی ٤/٧ درصد است. هیدروژن نیز فراوانترین عنصر موجود در همه جهان است. در صفر مطلق یا ٢٧٣- درجه سانتی گراد همه عناصر در حالت جامد هستند، مگر هلیم که در حالت مایع باقی می ماند. در صفر درجه سانتی گراد به جز گازهای نجیب، کلر،فلوئور،اکسیژن، نیتروژن و هیدروژن به حالت گاز یافت شده و برم و جیوه مایع هستند. در ضمن تنها عنصر فلزی موجود در طبیعت که در دمای متعارفی بصورت مایع یافت می شود، جیوه است.[۷]

جدول زیر ده عنصر فراوان در کهکشان راه شیری را بر اساس تخمین های اسپکتروسکوپیک معرفی می کند.[۸]
Z     نام عنصر     فراوانی (قسمت در میلیون)
١     هیدروژن     ٧٣٩٠٠٠
٢     هلیوم     ٢٤٠٠٠٠
٨     اکسیژن     ١٠٤٠٠
٦     کربن     ٤٦٠٠
١٠     نئون     ١٣٤٠
٢٦     آهن     ١٠٩٠
٧     نیتروژن     ٩٦٠
١٤     سیلیسیم     ٦٥٠
١٢     منیزیم     ٥٨٠
١٦     گوگرد     ٤٤٠
عدد اتمی

عدد اتمی یک عنصر که با Z نشان داده می شود، برابر با تعداد پروتون هایی که در هسته اتم های یک عنصر یافت می شوند. برای مثال تمام اتم های هیدروژن تنها یک پروتون در هسته خود دارند. به همین دلیل عدد اتمی هیدروژن برابر با یک است. اما در عوض ممکن است که هسته اتم های یک عنصر دارای تعداد نوترون های متفاوت باشند، که هر کدام نشانگر ایزوتوپ های متفاوت آن عنصر هستند.

اتم های یک عنصر از دیدگاه الکتریکی خنثی هستند. زیرا تعداد الکترون های آن که دارای بار منفی هستند با تعداد پروتون های آن که دارای بار مثبت هستند برابر است. به همین دلیل است که عدد اتمی اتم های یک عنصر نشان دهنده مجموع تعداد پروتون ها و الکترون های آن است. ویژگی های شیمیایی یک عنصر بیش از هر چیز با آرایش الکترونی آن تعیین می شود. پس می توان گفت که شناخت عدد اتمی یک عنصر به شناخت ماهیت آن عنصر کمک می کند. عدد اتمی یک عنصر را در گوشه سمت چپ و پایین نماد آن عنصر می نویسند. sub>zX/>

اصطلاح «سبک» یا «سنگین» برخی اوقات بصورت غیر رسمی برای اشاره به عدد اتمی نسبی عنصر(و نه چگالی آن) استفاده می شود. مثلاً «عناصر سبک تر از کربن» ویا « عناصر سنگین تر از سرب.» هر چند وزن یا جرم اتم های یک عنصر همانند عدد اتمی آن از یک روند افزایشی با آهنگ ثابت برخوردار نیست.
عدد جرمی

عدد جرمی یک عنصر که با A نشان داده می شود، برابر است با مجموع تعداد نوکلئون ها (پروتون و نوترون) در داخل هسته اتم های یک عنصر. اگرچه تعداد پروتون های اتم های یک عنصر همواره برابر است ولی همه اتم های یک عنصر می توانند دارای نوترون های متفاوت و در نتیجه عدد جرمی متفاوت (ایروتوپ های متفاوت) باشند. برای مثال هیدروژن دارای سه ایزوتوپ اصلی است که عبارتند از: پروتیوم یا هیدروژن معمولی که هسته آن فاقد نوترون است، دوتریوم که کمیاب تر بوده و هسته آن دارای یک نوترون و یک پروتون است و تریتیوم که هیدروژن پرتو زا بوده که در طبیعت فقط در حالت تراس یافت شده و در هسته خود دارای دو نوترون و یک پروتون است.

عدد جرمی معمولاً تاثیری بر روی آرایش الکترونی اتم های یک عنصر و در نتیجه خواص شیمیایی آن ندارد. اما اثرات ایزوتوپیک(تغییرات عدد جرمی) می توانند در اتم های سبک (لیتیوم، هیدروژن و هلیم) براحتی مشاهده شوند. زیرا اضافه یا کم شدن یک نوترون در هسته این اتم ها منجر به تغییرات نسبتاً مشهود در جرم اتم می شود که به نوبه خود بر روی سینتیک واکنش های شیمیایی و استواری پیوندهای شیمیایی تاثیر گذار است. عدد جرمی، برای ١١٥ عنصر دیگر (به جز عناصر سبکی که پیشتر به آنها اشاره شد) اثر چندانی بر روی خواص شیمیایی عنصر ندارد.

عدد جرمی معمولاً در کنار نماد عنصر نشان داده نمی‌شود مگر اینکه بخواهیم به تفاوت ایزوتوپ های آن عنصر اشاره کنیم. برای نشان دادن عدد جرمی در کنار نماد شیمیایی عنصر باید آن را در گوشه سمت چپ و بالای آن نوشت. AX
جرم اتمی و وزن اتمی

همانطور که اشاره شد عدد جرمی هر عنصر برابر است با تعداد نوکلئون های ( مجموع تعداد پروتون و نوترون) آن عنصر. ایزوتوپ های متفاوت از هر عنصر به کمک عدد جرمی آن ها از هم دیگر باز شناخته می شوند که این عدد بصورت بالاوند در کنار سمت چپ و بالای نماد عنصر قرار می گیرد. مثلاً: 238U عدد جرمی همواره عددی است ساده و طبیعی.

این در حالیست که جرم اتمی هر اتم عددی است حقیقی که برابر است با جرم هر ایزوتوپ خاص از اتم یک عنصر که با واحد U نشان داده می شود. از آنجاییکه جرم پروتون و نوترون دقیقاً برابر با یک «U» نیست، و از آنجاییکه به دلیل بیشتر بودن تعداد نوترون ها از پروتون ها و سبک بودن الکترون ها، جرم هسته زیر تاثیر الکترون ها ندارند و همچنین بخاطر وجود انرژی بستگی هسته ای، عدد جرمی با جرم اتمی متفاوت می شود. بعنوان مثال وزن اتمی کلر-٣٥ تا پنج رقم معنی دار برابر با ٣٤/٩٦٩ U و وزن اتمی کلر-٣٧ برابر با ٣٦/٩٦٦ U می باشد. به هر حال وزن اتمی یک ایزوتوپ خالص یک عنصر بر حسب U بسیار به عدد جرمی آن نزدیک می باشد. تنها استثنا در مورد جرم اتمی ایزوتوپی از اتم های یک عنصر که از لحاظ ریاضی یک عدد طبیعی نیست، ایزوتوپ کربن-١٢ است که مقدار آن بر حسب تعریف دقیقاً برابر با دوازده U می باشد. دلیل آن هم اینست که واحد جرم اتمی بصورت یک دوازدهم جرم ایزوتوپ آزاد و بدون بار کربن-١٢ در حالت پایه تعریف می شود. جرم اتمی نسبی یا همان وزن اتمی(اصطلاح مشهور و تاریخی برای جرم اتمی نسبی) هر عنصر در واقع میانگین جرم های اتمی تمام ایزوتوپ های یک عنصر شیمیایی با توجه به درصد فراوانی آن هاست. برای مثال جرم اتمی نسبی کلر برابر با ٣٥/٤٥٣ U است که اختلاف معنی داری با عدد طبیعی منظور شده برای کلر (٣٥) دارد. علت آن وجود دو ایزوتوپ با درصد فراوانی های متفاوت در طبیعت است. کلر-٣٥ با درصد فراوانی ٧٦%، کلر-٣٧ با درصد فراوانی ٢٤%. هر گاه مقدار جرم اتمی نسبی یک عنصر بیش از یک درصد با عدد طبیعی در نظر گرفته شده برای آن عنصر تفاوت داشته باشد، نشانگر این است که در نمونه مورد آزمایش حتماً بیش از یک ایزوتوپ از آن عنصر وجود داشته است.
ایزوتوپ

ایزوتوپ اتم های یک عنصر با تعداد پروتون های برابر و تعداد نوترون های متفاوت می باشند. بیشتر عناصری که در طبیعت یافت می شوند بیش از یک ایزوتوپ پایدار دارند. برای مثال عنصر کربن سه ایزوتوپ اصلی دارد. تمام اتم های کربن دارای شش پروتون در درون هسته خود هستند و این در حالیست که می توانند دارای شش، هفت و یا هشت نوترون باشند. بنابر این سه ایزوتوپ کربن به ترتیب دارای عدد جرمی ١٢، ١٣ و ١٤ بوده و از این رو کربن-١٢، کربن-١٣ و کربن-١٤ نام دارند. کربنی که در زندگی روزمره با آن سر و کار داریم مخلوطی از کربن-١٢ و کربن-١٣ و درصد ناچیزی از کربن-١٤ است. به جز هیدروژن که ایزوتوپ های آن دارای جرم نسبی بسیار متفاوت با یکدیگر و در نتیجه اثرات شیمیایی متفاوت می باشند، ایزوتوپ های دیگر عناصر به راحتی از هم قابل شناسایی نیستند.

تمام عناصر دارای تعدادی ایزوتوپ رادیواکتیو یا رادیوایزوتوپ می باشند. هر چند تمام این رادیو ایزوتوپ ها طبیعی نمی‌باشند. رادیوایزوتوپ ها معمولاً با افکندن پرتو آلفا و پرتو بتا به عناصر دیگری تبدیل می شوند. ایزوتوپ های غیر رادیو اکتیو از هر عنصر، ایزوتوپ پایدار نام دارند. تمام ایزوتوپ های پایدار شناخته شده بصورت طبیعی یافت می شوند.(ایزوتوپ های باستانی)

بسیاری از رادیوایزوتوپ ها که در طبیعت یافت نمی‌شوند پس از سنتز مصنوعی توصیف و معرفی می شوند. برخی عناصر نیز دارای هیچ ایزوتوپ پایداری نیستند. این عناصر عبارتند از تکنتیوم (با عدد اتمی ٤٣)، پرومتیوم ( با عدد اتمی ٦١) و تمام عناصر با عدد اتمی بزرگتر از ٨٢. از بین ٨٠ عنصری که دارای حداقل دارای یک ایزوتوپ پایدار هستند، ٢٦ عنصر تنها یک ایزوتوپ پایدار دارند. بنابر این به ازاء هر کدام از این هشتاد عنصر بطور میانگین ٣/١ ایزوتوپ پایدار داریم. بیشترین تعداد ایزوتوپ پایدار متلق به عنصر قلع ( ١٠ ایزوتوپ) می باشد.
آلوتروپ

اتم های عناصر خالص می توانند با یکدیگر بیش از یک نوع پیوند ایجاد کرده و در نتیجه با چندین ساختار متفاوت مشاهده شوند. به این اشکال مختلف آلوتروپ می گویند. آلوتروپ ها در خواص شیمیایی با یکدیگر متفاوتند. برای مثال کربن می تواند به شکل الماس با ساختار چهاروجهی در اطراف هر اتم کربن، به شکل گرافیت با ساختار لایه لایه و شش وجهی، به شکل گرافین که تشکیل شده از یک لایه گرافیت و بسیار مستحکم است و یا به شکل فولرن با ساختار کروی یافت شود. ریز لوله های کربن نیز یکی دیگر از آلوتروپ های کربن هستند که از لوله هایی با ساختار شش وجهی تشکیل شده اند. ( که حتی در خواص الکتریکی نیز می توانند با یکدیگر متفاوت باشند) توانایی یک عنصر برای وجود داشتن به اشکال مختلف آلوتروپی نامیده می شود. حالت استاندارد یا حالت رفرنس یک عنصر آن حالتی است که از دیدگاه ترمودینامیکی در فشار یک اتمسفر و دمای ٢٩٨/١٥ کلوین از همه پایدارتر باشد. در ترمو شیمی آنتالپی تشکیل هر عنصر در حالت استاندارد برابر با صفر تعریف می شود. برای مثال حالت استاندارد کربن، گرافیت است زیرا پایدارترین آلوتروپ در بین همه ساختارهای کربن می باشد.
خواص عمومی

چندین اصطلاح معمولاً برای توصیف خواص فیزیکی و شیمیایی عناصر شیمیایی استفاده می شوند. نخستین وجه تمایز بین فلزات و غیر فلزات توسط توانایی آنها در رسانایی الکتریسیته تعریف می شود. در این میان گروه دیگری از عناصر به نام شبه فلز نیز وجود دارند که خواصی حد واسط بین فلزات و غیر فلزات را نشان داده و بصورت نیمه رسانا عمل می کنند. تقسیم بندی دقیق تری نیز وجود دارد که معمولاً توسط رنگ ها در جدول تناوبی نشان داده می شوند: آکتینیدها، لانتینیدها، فلزات قلیایی، فلزات قلیایی خاکی، هالوژن ها، گازهای نجیب، فلزات واسطه، فلزات پس از واسطه، غیر فلزات و سرانجام شبه فلزات.
حالت ماده

معیار دیگر برای متمایز کردن عناصر از یکدیگر حالت ماده یا فاز ماده است. فازهای متصور برای یک عنصر عبارتند از جامد، مایع و گاز در هر دما و فشار استاندارد. بیشتر عناصر در دمای مرسوم و فشار اتمسفر جامد هستند. در حالیکه برخی گاز بوده و تنها عناصر مایع در دمای صفر درجه سلسیوس (سی و دو درجه فارنهایت) برم و جیوه هستند. در همین دما گالیوم و سزیم جامد بوده اما به ترتیب در دماهای ٢٨/٤ سلسیوس و ٢٩/٨ سلسیوس تبدیل به مایع می شوند.
دمای جوش و ذوب

دمای جوش و ذوب که معمولاً در مقیاس سلسیوس در فشار یک اتمسفر ذکر می شوند را می توان بعنوان معیاری برای تشخیص عناصر از یکدیگر مورد استفاده قرار داد. این دو معیار برای بسیاری از عناصر محاسبه شده اند اما هنوز عناصر پرتوزا و بسیار کمیابی داریم که دمای ذوب و جوش آنها شناخته شده نیست. هلیوم در صفر مطلق نیز مایع باقی می ماند بنابر این برای این عنصر نقطه ذوب تعریف نمی‌شود و تنها نقطه جوش برای آن معنی دار است.
چگالی

چگالی در دما و فشار استاندارد نیز برای توصیف و تشخیص عناصر از یکدیگر مورد استفاده قرار می گیرند. چگالی معمولاً با واحد g/cm3 اعلام می شود. از آنجاییکه تعداد زیادی از عنصر به شکل گاز یافت می شوند، چگالی آنها نیز برای حالت گازی، مایع و یا شکل جامد آنها بصورت جداگانه بیان می شود. برای عناصری که آلوتروپ های متفاوت و درنتیجه چگالی های متفاوت دارد، معمولاً چگالی یک آلوتروپ بعنوان نماینده چگالی های متفاوت آن عنصر عنوان می شود. هر چند در صورت نیاز به جزئیات بیشتر می توان چگالی هر آلوتروپ را بصورت جداگانه عنوان کرد. مثلاً چگالی سه آلوتروپ معروف کربن یعنی کربن آمورفی، گرافیت و الماس به ترتیب ١/٨-٢/١، ٢/٢٦٧ و ٣/٥١٥ g/cm3 می باشد.
ساختار بلور

عناصری که تا امروز بعنوان نمونه عناصر جامد مطالعه شده اند، هشت نوع حالت بلور را نشان می دهند. مکعبی، مکعبی مرکز-پر، مکعبی وجه-پر، شش وجهی، مونو کلینیک، اورتورومیک و چهار وجهی است. برای برخی عناصر مصنوعی پس از اورانیوم، بلورهایی موجود است که از فرط کوچکی نمی توان برای آنها ساختار بلوری تعیین نمود.
منشا عناصر و پیدایش آنها بر روی زمین

عناصر شیمیایی را می توان از روی منشا و ریشه آنها بر روی کره زمین دسته بندی کرد. از بین عناصر طبیعی ٨٤ عنصر جزو عناصر باستانی طبقه بندی می شوند که پایدار یا پیش از پایدار(ظاهراً پایدار ولی عملاً ناپایدار یا پرتوزا) هستند. ١٤ عنصر طبیعی باقی‌مانده دارای نیمه عمری بسیار کوتاه بوده بحدی که نمی توانسته اند در بدو پیدایش سامانه خورشیدی پدیدار شده باشند. بنابر این از آنها با نام عناصر گذرا یا ناپایدار یاد می شود. از بین این ١٤ عنصر ٧ عنصر یعنی پلونیوم، استاتین، رادون، فرانسیوم، رادیوم، اکتینیوم و پرواکتینیوم محصول واکنش هسته ای توریوم، اورانیوم و پلوتونیوم می باشند. ٧ عنصر دیگر یعنی تکنتیوم، پرومتیوم، نپتونیوم، آمریکیوم، کوریوم، برکلیوم و کالیفرنیوم نیز به ندرت بعنوان محصول باقی ماده از واکنش هسته ای اورانیوم و سایر فلزات سنگین مشاهده می شوند. از عنصر شماره یک تا چهلمین عنصر عناصری پایدار هستند. از عنصر ٤١ تا عنصر ٨٢ به جز تکتونیوم و پرومتیوم در حالت پیش از پایداری قرار دارند. نیمه عمر اینگونه عناصر که به لحاظ نظری هسته-پرتوزا هستند، آنقدر طولانی است ( حداقل صد میلیون برابر سن کائنات)که فروپاشی آن ها بصورت تجربی قابل ردیابی باشد. عناصر با عدد اتمی ٨٣ تا ٩٨ نیز ناپایدار هستند اما نه آنقدر که نتوان واپاشی آنها را ردیابی کرد. برخی از این عناصر به ویژه توریوم (با عدد اتمی ٩٠)و اورانیوم( عدد اتمی ٩٢) یک یا بیش از یک ایزوتوپ دارند که نیمه عمر آنها به اندازه کافی طولانی هست که بتوانند بعنوان باقی‌مانده انفجار سنتز هسته ای ستاره ای که تولید کننده عناصر سنگین پیش از شکل گیری سامانه خورشیدی بود، به بقای خود ادامه دهند. برای مثال در بیش از یک و نه دهم در ده به توان نوزده سال دیگر ( یک میلیارد برابر سن کائنات) بیسموت-٢٠٩ دارای طولانی ترین نیمه عمر واپاشی آلفا شناخته شده در بین تمام عناصر طبیعی خواهد بود. [۹] اماعناصر بسیار سنگین( عناصری با عدد اتمی بیش از ٩٨) دستخوش واپاشی هایی با نیمه عمر انقدر کوتاه می شوند که در طبیعت قابل ردیابی نیست و به همین علت است که این عناصر را باید در آزمایشگاه سنتز کرد.

تنها در حدود ٤% تمام جرم جهان هستی از اتم ها یا یون ها تشکیل شده است. این میزان به اندازه ١٥% کل ماده موجود در جهان است. بنابر این ٨٥% بقیه را ماده تاریک نشکیل داده است. مفهوم ماده تاریک تا کنون برای ما قابل توضیح نبوده است. تنها می دانیم ماده تاریک از عناصر تشکیل نشده است زیرا درون آن پروتون، نوترون و الکترون یافت نمی‌شود. در برابر این میزان ماده تاریک مقداری انرژی تاریک نیز وجود دارد که مفهوم ناشناخته تر دیگری است. همانطور که پیشتر گفته شد عناصر طبیعی موجود در جهان در طول روندهایی شکل گرفته است که آنها را روندهای کیهانی می نامیم.
بیشتر هلیوم و هیدروژن موجود در جهان در دقایق اولیه بیگ بنگ به کمک روند «ترکیب هسته ای نخستین» شکل گرفته است. سه روند دیگر بقیه عناصر موجود را تولید کرده اند. مثلاً ترکیب هسته ای اختری که روندی است که عناصر بعدی تا عنصر آهن را شکل داده اند. البته در طول این پروسه مقداری لیتیوم، برلیوم و بر نیز شکل گرفته است. عناصر سنگین تر از آهن مثلاً اورانیوم و پلوتونیوم توسط ترکیب های هسته ای انفجاری و یا رویدادهای عظیم و ناگهانی کیهانی تشکیل شده اند. پراش اشعه کیهانی کربن، نیتروژن و اکسیژن رویداد مهمی در تولید لیتیوم، برلیم و بر بوده است. در فازهای اولیه بیگ بنگ، ترکیب هسته ای هسته هیدروژن سبب تولید پروتیوم(سبک ترین ایزوتوپ هیدروژن) و هلیوم-٤ شد. علاوه بر آن مقدار کمی دوتریوم (2H ) و مقدار بسیار بسیار ناچیزی لیتیوم و برلیوم تولید شد. احتمال می دهیم که مقدار بسیار کمتری نیز بور در زمان بیگ بنگ تشکیل شده باشد. در نتیجه فراوانی مقدار ابتدایی اتم ها یا یون ها به این شکل بوده است:

٧٥% پروتیوم، ٢٥% 4He. و ٠/٠١% دوتریوم. بعلاوه مقدار بسیار ناچیز از لیتیوم، برلیوم و بر. [۱۰]

پر شدن هاله های کهکشانی از سایر عناصر به وسیله روندهایی به نام ترکیب هسته ای اختری و ترکیب هسته ای سوپرنوا رخ داد.[۱۱] هر چند در فضا عناصر دیگری نیز بوجود آمدند و به فضای بین کهکشانی اصافه شدند اما فراوانی عناصر در فضای بین کهکشانی هم اکنون نیز بسیار شبیه به شرایط نخستین شکل گیری کائنات است.

بر روی زمین وجود عناصر گوناگون حاصل واکنش های طبیعی تبدیل هسته ای است که برخی عناصر را به برخی دیگر تبدیل می کند. در این میان برخی عناصر توسط اشعه کیهانی و یا سایر واکنش های هسته ای و برخی نیز بر اثر واپاشی هسته ای هسته های عناصر نخستین پدید می آیند.[۱۲]

برای مثال کرین-١٤ که در مقادیر بسیار کم (اما قابل ردیابی) یافت می شود در اتمسفر دائماً توسط برخورد اشعه کیهانی با اتم های نیتروژن تولید می شود. آرگون-٤٠ نیز بطور مداوم از واپاشی اتم های عنصر نخستین ولی ناپایدار پتاسیم-٤٠ (40K) در حال تولید است. همچنین سه آکتینید نخستین و پرتوزای توریوم، اورانیوم و پلوتونیوم با واپاشی خود عناصری باز تولید شونده ولی ناپایدار مانند رادیوم و رادون را تولید می کنند که در هر نمونه از سنگ معدن آنها به شکل بسیار ناپایدار به چشم می خورد. هفت عنصر پرتو زا دیگر یعنی تکتونیوم، پرومتیوم، نپتونیوم، آمریکیوم، کوریوم، برکلیوم و کالیفرنیوم تنها بصورت اتفاقی در مواد طبیعی و بصورت اتم های منفرد مشاهده شده و توسط شکافت هسته ای عناصر سنگین و یا دیگر واکنش های هسته ای کم یاب تولید می شوند.
جدول تناوبی

ویژگی های عناصر شیمیایی در جدول تناوبی خلاصه می شوند. در این جدول عناصر به ترتیب عدداتمی در سطرها و ستون هایی جای گرفته اند. به هر سطر یک تناوب و به هر ستون یک گروه می گویند. هر چند بیش از مندلیف کسانی نیز سعی کرده بودند تا این جدول را شکل دهند اما افتخار تهیه آن به نام دیمتری مندلیف شیمی دان روس به سال ١٨٦٩ ثبت شده است. هدف مندلیف در ابتدا نشان دادن خواص تناوبی عناصر بود. با گذشت زمان و به موازات کشف عناصر تازه جدول بارها دستخوش تغییر و پالایش شد و مدل های نظری نوین برای توضیح رفتار شیمیایی عناصر ارائه شد. امروزه استفاده از جدول تناوبی در محیط های آموزشی به امری روزمره تبدیل شده است.
نام عناصر

نامگذاری مواد مختلف که امروزه به نام عنصر شناخته می شوند قبل از ارائه نظریه اتمی آغاز شده بود. بسیاری از فلزات، ترکیب ها و آلیاژهایی که در آن زمان از سوی شیمی دانان بعنوان عنصر شناخته نمی‌شدند، با توجه به ویژگی های زبانی و فرهنگی خاص هر منطقه، دارای نام های محلی بودند. حتی پس از شناخته شدن مفهوم عنصر نام های موجود برای عناصر شناخته شده قدیمی مانند جیوه، طلاه آهن و... در بیشتر کشورهای دنیا حفظ شدند. به منظور برقراری ارتباط ساده تر در بین محافل آکادمیک و همینطور به منظور تسهیل اهداف تجاری نام عناصر قدیمی و همینطور عناصری که اخیراً کشف شده اند توسط آیوپک (اتحادیه بین‌المللی شیمی کاربردی و شیمی محض) و بیشتر با نگاهی مثبت نسبت به زبان انگلیسی بعنوان یک زبان بین‌المللی انتخاب می شود. مثلاً پذیرش نام «طلا» (گلد) به جای «Aurum» بعنوان نام عنصر ٧٩ در حالیکه نماد آن یعنی «Au» از زبان لاتین وام گرفته شده است، حاصل این رویکرد است. در نیمه دوم قرن بیستم آزمایشگاه های فیزیک قادر به ساخت هسته عناصر با نیمه عمر بسیار کوتاه و در کمیتی هایی شدند که در هر بازه زمانی بتوان آنها را ردیابی کرد. این عناصر هم توسط آیوپک معمولاً به نام کاشفان آنها نامگذاری شدند. البته در مورد عناصر با عدد اتمی بزرگتر از ١٤٠ تا مدت ها بحث بر سر این بود که کدام گروه زودتر عناصر مذکور را سنتز کرده اند و بنابر این نامگذاری آنها تا مدت ها به تعویق افتاد.
نماد شیمیایی عناصر

عناصر شیمیایی طبق قرارداد با سمبل ها یا نمادهای شیمیایی نشان داده می شوند که از یک یا دو حرف ابتدایی از نام انگلیسی(مانند سدیم (Soda))، آلمانی(مانند تنگستن(Wolfram))، لاتین(مانند مس (Cuprum)) عربی(مانند بوراق (B)) و یا پارسی(مانند زیرکونیوم یا زرگون (Zr) ویا روی یا زینک (سنگ)Zn) آن عنصر تشکیل شده است. جدول زیر نشان دهنده نماد و نام برخی عناصری است که ریشه لاتین دارند. هر چند عناصر بسیاری هستند که نام های متفاوتی در زبان های مختلف دارند اما نماد هر عنصر در همه زبان ها یکسان است.
نام     نماد     نام لاتین
آنتیموان     Sb     Stibium
مس     Cu     Cuprum
طلا     Au     Aurum
آهن     Fe     Ferrum
سرب     Pb     Plumbum
جیوه     Hg     Hydrargyrum
پتاسیم     K     Kalium
نقره     Ag     Argentum
سدیم     Na     Natrium
قلع     Sn     Stannum
نماد شیمیایی عمومی

به جز نمادهای عناصر، نماد های دیگری نیز هستند که در شیمی بصورت تک حرفی و با مفاهیم مشخص استفاده می شوند. مثلاً "X" برای اشاره به عناصر گروه هفتم یعنی هالوژن ها، "R" برای اشاره به رادیکال ها یعنی مواد مرکب مانند زنجیره های هیدروکربنی، "Q" برای نشان دادن گرما در واکنش های شیمیایی، "L"برای اشاره به لیگاندها در شیمی معدنی و شیمی فلزی آلی و "M" بصورت عمومی برای نشان دادن فلزات بکار می روند. "Ln" نیز یک نماد دو حرفی است که برای اشاره به لانتانید ها استفاده می شود.

ترکیب معدنی

ترکیبات معدنی عبارتند از کلیه ترکیبات شیمیایی که منحصراً شامل عوامل شیمیایی آلی (مانند ترکیبات با پیوند کربن-هیدروژن) در ساختار مولکولی خود نباشند. ترکیباتی نظیر الماس و گرافیت که از کربن خالص تشکیل شده‌اند نیز جز مواد معدنی محسوب می‌شوند.

کشاورزی

کشاورزی به تولید مواد غذایی و کالا از راه زراعت و جنگل داری و دامداری است. کشاورزی همان چیزی است که به ظهور تمدن منجر شد. مطالعهٔ کشاورزی به نام علم کشاورزی شناخته می‌شود.

کشاورزی شامل طیف وسیعی از تخصص‌ها و فنون، از جمله راه‌هایی برای گسترش زمین‌های مناسب برای زراعت گیاه، حفر کانال‌ها و فرم‌های مختلف آبیاری می‌باشد.

در دنیای امروز با نگرانی‌های موجود و کمبود منابع، نیاز است تا کشاورزی را به سوی کشاورزی پایدار (مثلاً کشاورزی زیستی) یا کشاورزی فشرده (مثلاً صنعتی) پیش ببریم تا بتوانیم نیازها را در آینده برطرف نماییم.

زراعت مدرن، اصلاح نباتات، سموم، دفع آفات و کود و پیشرفت‌های تکنولوژیک به شدت باعث افزایش بازده محصول می‌شوند ولی باید در نظر داشت که این محاسن در کنار عیوبی چون آسیب گسترده زیست محیطی و اثرات منفی سلامت انسان حاصل می‌شوند.[۱]

شیوه‌های مدرن در دامپروی نیز به همین گونه‌است یعنی با افزایش تولید گوشت ما مشکلاتی چون ستم به حیوانات و تبعات بهداشتی ناشی از آنتی بیوتیکها، هورمون رشد، و سایر مواد شیمیایی که معمولاً در تولید گوشت‌های صنعتی استفاده می‌شود را داریم.[۲]

محصولات کشاورزی را می‌توان به صورت عمده به غذاها، الیاف، سوخت، مواد اولیه، دارو و زینت آلات تقسیم نمود.

غذاهای عبارتند از غلات، سبزیجات، میوهها، و گوشت. الیاف عبارتند از پنبه، پشم، کنف، ابریشم و کتان. مواد خام مانند چوب.

مخدره عبارتند از تنباکو، الکل، تریاک، کوکائین. از دیگر مواد مفید توسط گیاهان، از رزین می‌توان نام برد. سوخت‌های زیستی شامل متان از زیست توده‌ها، اتانول و بیودیزل.

در سال ۲۰۰۷، حدود یک سوم از کارگران جهان در بخش کشاورزی شاغل بودند. اگرچه در سال ۲۰۰۳ تعداد کمتری در بخش کشاورزی مشغول بودند اما به دلیل آگاهی کشاورزی در سال ۲۰۰۸ این آمار به سرعت افزایش یافته.

همچنین در بخش‌های دیگر کشاورزی مانند اقتصاد کشاورزی هم تعداد قابل ملاحظه‌ای مشغول به کار اند.[۳]

با این که بیش از یک سوم جمعیت جهان در این بخش مشغول اند ولی این بخش تنها ۵٪ از سود خالص جهانی را به خود اختصاص داده‌است.

محتویات

    ۱ تاریخچه
    ۲ کشاورزی گذرا (نوبتی)
    ۳ سیستم‌های تولید دام
    ۴ فرایند تولید
    ۵ جستارهای وابسته
    ۶ منابع
    ۷ پیوند به بیرون

تاریخچه

از آنجا که قدمت کشاورزی به ۱۰،۰۰۰[۴] سال پیش باز می‌گردد دارای گستره وسیعی در سراسر جهان می‌باشد.

روشهای مختلف در کشاورزی از قبیل آبیاری، تناوب زراعی، کودها و سموم دفع آفات مدتها پیش توسعه داده شده بود، اما گام‌های بزرگ در قرن گذشته برداشته شد.

در جوامع اولیه افرادی که تولید کشاورزی آنهابیش از نیاز خانواده‌شان بود قادر بودند تا افراد دیگر را به طرف خود جذب نمایند. برخی از تاریخ دانان بر این عقیده‌اند که توسعه کشاورزی باعث به وجود آمدن تمدنها گردید.
کشاورزی گذرا (نوبتی)

در بعضی از مناطق کره زمین، بعضی از قبایل درختان جنگل‌ها را می‌سوزانند و یا قطع می‌کنند و فضایی را که قبلاً جنگل بوده‌است، به زمین‌های کشاورزی تبدیل کرده و در آن کشاورزی می‌کنند. البته این نوع کشاورزی چندان دوام نداشته و خیلی زود به دلیل رویش سریع درختان و گیاهان هرز دیگر و کم قوت بودن زمین، دست از کشاورزی می‌کشند و آن مکان را ترک می‌کنند و به محل دیگری می‌روند و در آن مکان هم همین کار را تکرار می‌کنند و این نوع کشاورزی کم‌کم باعث تخریب زیست بومهای جنگلی می‌شود. به این نوع کشاورزی در اصطلاح کشاورزی گذرا یا نوبتی گویند.
سیستم‌های تولید دام

حیواناتی مانند قاطر، لاما، اسب، شتر، گاو، گوسفند و خوک و سگ را برای استفاده از گوشتشان و یا محصولات دامی (مانند شیر، پشم و …) پرورش می‌دهند. یک نوع پرورش، پرورش دادن دام در مراتع می‌باشد و آن در صورتی است که نتوان از آن زمین استفاده دیگری نمود که در این صورت دام را در مراتع رها می‌کنند تا از علوفه موجود در مراتع تغذیه نماید در عوض کود دامی حاصله می‌تواند برای مرتع مفید می‌باشد.[۵] تقریباً ۶۸ ٪ از مراتع دائمی مورد استفاده دام هستند.[۶]
فرایند تولید

    خاک ورزی: عمل شخم خاک را برای آماده‌سازی کاشت و یا برای اختلاط مواد مغذی و یا برای کنترل آفات انجام می‌دهند.

بهره‌وری توسط با افزودن کود شیمیایی و کنترل علفهای هرز افزایش می‌یابد و خاک را بیشتر مستعد فرسایش، تجزیه مواد آلی آزاد، دی اکسید کربن و کاهش فراوانی و تنوع موجودات زنده می‌کند.[۷][۸]

    مبارزه با آفات: شامل مدیریت علفهای هرز، حشرات و بیماری می‌شود.

برای این کار از روشهای شیمیایی (حشره کش)، بیولوژیکی (کنترل بیولوژیکی)، مکانیکی (کشت)، و روش‌های فرهنگی استفاده می‌شود. روش‌های فرهنگی شامل تناوب کشت، وجین، پوشش محصولات زراعی، به زراعی، کمپوست، پیشگیری و مقاومت می‌باشد. روشهای غیر شیمیایی و پیشگیری بهتر است به این دلیل که باعث کاهش محصول نمی‌گردد و روشهای پیشگیرانه‌است و روش شیمیایی تنها زمانی توصیه می‌شود که راه دیگری باقی نمانده باشد.[۹]

    مدیریت: شامل هر دو منبع ورودی‌های مواد مغذی هم برای تولید محصولات زراعی و هم دام است، و همچنین شامل روش استفاده از کود تولید شده توسط دام است.

ورودی‌ها می‌توند شامل، عناصر شیمیایی، کودهای آلی، کود سبز، کمپوست و مواد معدنی باشد.[۱۰] همچنین تناوب و یا دوره آیش را باید در مدیریت در نظر گرفت.[۱۱][۱۲]

    مدیریت آب: در دنیا این که آب باران کافی است یا نیاز به منابع دیگری هم هست بسته به منطقه متفاوت می‌باشد.

اقتصاد اسلامی

نظام اقتصاد اسلامی عبارت است از مجموعه قواعد کلّی ارائه شده در اسلام در زمینه روش تنظیم حیات اقتصادی و حلّ مشکلات اقتصادی، در راستای تامین عدالت اجتماعی برای نیل به سعادت بشر و رسیدن به جامعه‌ی فاضله‌ای که تمامی پیامبران و ائمه‌ی الهی برای آن تلاش کرده‌اند.

مسألهٔ اقتصاد، به عنوان یکی از مهم‌ترین مسائل زندگی بشری، مطرح است، و اسلام نیز نگرش خاصی به آن دارد.

محتویات

    ۱ نگاه ویژه‌ی اسلام در اقتصاد
    ۲ و اگر مردم ایمان آورده و پرهیزگار بودند، ما ابواب برکات زمین و آسمان را بر آنها گشوده بودیم
    ۳ جایگاه اقتصاد اسلامی
    ۴ اصول روش اسلام در توزیع ثروت
    ۵ اقتصاد اسلامی در ایران
    ۶ پانویس
    ۷ منابع

نگاه ویژه‌ی اسلام در اقتصاد

اقتصاد اسلامی بر خلاف اقتصاد غربی، بر قناعت و پرهیز از مصرف‌گرایی تأکید دارد. اقتصاد غربی نیازهای انسان را نامحدود و منابع و امکانات جهان را محدود می‌داند؛ در حالی که در اسلام منابع و امکانات نامحدود معرفی شده‌اند. (به عربی: وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللّهِ لاَ تُحْصُوهَا)

قرآن، سوره ابراهیم، آیه ۳۴

ترجمه‌ی آیه:

‍‍‍« و اگر بخواهید نعمت‌های خداوند را در شمار بیاورید نمی‌توانید نعمت‌های خداوند را به حد و حصری محدود کنید. »

اسلام مسألهٔ اقتصاد را(بر اساس اصالت انسان) به عنوان جزئی از مجموعه قوانین خود که تنها می‌تواند قسمتی از نواحی حیات انسانی را تنظیم کند، مورد توجه قرار داده و حل مشکلات اقتصادی را در اصلاح مبانی عقیدتی و اخلاقی مردم می‌داند اقتصاد در مکتب اسلام. (اقتصاد در مکتب اسلام، امام موسی صدر، مقدمه و پاورقی: علی حجتی کرمانی، مقدمه، ص سیزده)

(به عربی: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الأَْرْضِ)

قرآن مجید، آیهٔ ۹۶

ترجمه‌ی آیه:
و اگر مردم ایمان آورده و پرهیزگار بودند، ما ابواب برکات زمین و آسمان را بر آنها گشوده بودیم

اسلام اقتصاد را در جهت اهداف عالیهٔ بشر دانسته و بر این اساس، نگرش سوسیالیستی و یا سرمایه‌داری که اقتصاد را مبنا قرار می‌دهند، رد می‌کند.
جایگاه اقتصاد اسلامی

در تفسیر و تحلیل رشد و توسعه اقتصادی، پیروان مکاتب اقتصادی کلاسیک، نئو کلاسیک، مکتب کینز و امثال آنها؛ دیدگاه‌های خاص خود را در جهت طراحی نظام اقتصادی مطرح نموده‌اند.

به عنوان نمونه، کلاسیک‌ها در مورد بازار آزاد، نئو کلاسیک‌ها در زمینه‌ی کارآفرینی، پیروان مکتب شیکاگو در زمینه‌ی نقش آموزش، طرفداران فیزیوکراسی در خصوص کشاورزی و مکتب سوداگران (مرکانتلیسم) در زمینه مازاد صادرات؛ نظرهای ارزشمندی را مطرح نموده اند.

آیین اسلام نیز، در جهت تنظیم روابط اقتصادی بین انسان‌ها که برای تأمین نیازهای اقتصادی (یا رفع مشکلات اقتصادی) تدوین گردیده و با عدالت اجتماعی مرتبط می‌باشد، قواعدی کلی ارائه نموده که در ابواب اقتصادی فقه اسلامی به تفصیل بیان گردیده است...
اصول روش اسلام در توزیع ثروت

اصول روش اسلام در توزیع ثروت، در درجه اول، صیانت از عدالت اجتماعی، حفظ حقوق مردم، تقسیم مالکیت به سه بخش (ملی، خصوصی و دولتی) است. در این راستا، به تحریم راه‌های نامشروع مانند ربا می‌پردازد و حل مشکلات اقتصادی را در چهارچوب قوانینی مانند استفاده از عقود اسلامی می‌داند. برخی از این قوانین در ابواب مضاربه، مزارعه، مساقات، بیع، اجاره، جعاله و امثال آن بیان گردیده است.
اقتصاد اسلامی در ایران

در سال ۱۹۷۸، آیت الله خمینی اشکار کرد که شرکت‌های چندملیتی اقتصاد ایران را در دست گرفته‌اندو محمدرضاشاه به طور برنامه‌ریزی شده‌ای کشاورزی را به نابودی می‌کشد تا به خارجیان فعال در حوزه کشاورزی تجاری کمک کند؛ وی اعلام کرد که هدف اصلیش را در اقتصاد کم شدن وابستگی ایران به غرب قرار خواهد داد؛ و این که اقتصاد بر اساس تعالیم اسلام پایه‌ریزی خواهد شد.

الحیات

الحیات، مجموعه‌ای ۸ جلدی از از معارف اسلامی از محمدرضا حکیمی، محمد حکیمی و علی حکیمی. این مجموعه کتاب دایره المعارف اسلام و شیعی بالاخص در زمینه اقتصاد اسلامی خوانده می‌شود و در کشورهای اسلامی اقبال خاصی از آن شده و به چندین زبان ترجمه شده است. اصل کتاب به زبان عربی بوده که احمد آرام آنرا به فارسی برگردانده است.

این کتاب در دو جلد اول خود به معارف اسلامی بطور کلی پرداخته است. جلد سوم تا ششم خاص مبحث اقتصادی اسلام است. غالب شهرت کتاب مربوط به جلدهای ۳ تا ۶ است. در این کتب، نویسندگان از منظر آیات و روایات با نگرشی امروزی و ناظر به نیازهای اجتماعی به اقتصاد اسلامی و عدالت اقتصادی و اجتماعی پرداخته اند. جلدهای ۷ و ۸ این مجموعه توسط انتشارات دلیل ما به طبع رسیده است که در زمینه جایگاه و ارزش انسان و معرفی ارزشمندترین وجودی آنو مسئولیت‌های انسان در قبال خداوند، قرآن، معصومین و جامعه صحبت می‌کند. بخشی از جلد نهم این مجموعه با عنوان حکومت اسلامی در سال 1391 توسط انتشارات دلیل ما منتشر شده است. این مجموعه بر اساس نظر نویسندگان آن تا 14 مجلد ادامه خواهد داشت

احمد آرام

اَحمَد آرام (زاده: فروردین ۱۲۸۳، تهران - درگذشت: ۱۴ فروردین ۱۳۷۷، تهران)، مترجم و نویسندهٔ معاصر است.


احمد آرام در تدوین دایرةالمعارف فارسی مشارکت داشته‌است.

محتویات

    ۱ زندگینامه
    ۲ آثار
    ۳ آرام نامه
    ۴ منابع

زندگینامه

احمد آرام در محله آب منگل تهران متولد شد. پس از پایان تحصیلات متوسطه از دارالفنون، در سال ۱۳۰۴ به تدریس فیزیک و شیمی پرداخت. او متوجه شد که درس‌های تجربی بصورت نظری و بدون فعالیت آزمایشگاهی تدریس می‌شود. ایشان به ابتکار جدیدی دست زد و کتابی با عنوان هدیه سال نو «مجموعه تجربیات فیزیکی و شیمیایی» منتشر کرد. «هدیه سال نو» نخستین کتاب آموزشی در کارهای آزمایشگاهی شامل آزمایش‌های فیزیک و شیمی است که استاد احمد آرام آن را در بهمن سال ۱۳۰۴ تألیف کرده‌است. احمد آرام سپس به رشته حقوق روی آورد ولی پس از چندی آن را رها کرد و به پزشکی تمایل یافت، ولی این یک نیز چندان پایبندش نکرد و سال آخر پزشکی، آن‌را نیز رها کرد و به فعالیت‌های فرهنگی و ترجمه روی آورد. وی به همراه دکتر نصیری از بنیانگذاران تألیف کتاب‌های درسی در ایران است و مدتی به عنوان معاون وزیر آموزش و پرورش در دهه ۲۰ خورشیدی فعالیت داشته‌است.

احمد آرام یکی از نخستین مؤلفان کتاب‌های درسی و آموزشی بود که هم به تنهایی و هم با کمک دیگران کتاب‌های فیزیک و شیمی دبیرستان را تألیف کرد. علاقه‌ای که به امیرکبیر داشت نام مجموعه‌ای از کتاب‌های خود را به نام «مجموعه امیر» نامگذاری کرد. احمد آرام تا حدود سال ۱۳۳۰ نزدیک به چهل جلد کتاب درسی و آموزشی نوشت.

احمد آرام یکی از پرکارترین مترجمین معاصر است که بیش از یک‌صد و چهل اثر از زبان‌های انگلیسی فرانسه و عربی ترجمه کرده‌است. وی در ترجمه کتاب‌ها، دقت می‌کرد تا معادل‌های فارسی مناسب برای واژه‌های خارجی بیابد و از اصطلاحات و واژه‌های فرنگی استفاده نکند. خود وی در این باره می‌گوید:

    من در زمینه طب کتابی ترجمه کرده‌ام که حدود ۱۲۰۰ صفحه دارد. در این کتاب سعی کرده‌ام حتی یک کلمه فرنگی نیاورم. البته کار بسیار مشکلی است، ولی من این کار را انجام دادم.

مرحوم احمد آرام روز ۱۴ فروردین سال ۱۳۷۷ در آمریکا درگذشت[۱] و طی مراسمی در روز ۲۲ فروردین و پس از انتقال به تهران تدفین شد. وی در سال ۱۳۸۲ به عنوان یکی از چهره‌های ماندگار برگزیده شد.
آثار

وی بیش از ۲۰۰ اثر از زبانهای انگلیسی، فرانسه و عربی ترجمه کرده‌است[نیازمند منبع]. برخی از آثار ترجمه ایشان شامل:

    اثبات وجود خدا (نوشته جان کلوور مونسما)
    سه حکیم مسلمان (نوشته حسین نصر)
    علم و تمدن در اسلام (نوشته حسین نصر)
    پیدایش و مرگ خورشید
    تکامل فیزیک (تألیف آلبرت اینشتین)
    تاریخ تمدن (جلد اول: مشرق زمین گاهواره تمدن) (نوشته ویل دورانت)
    انتقال علوم یونانی بعالم اسلامی (تالیف دلیسی اولیوی)
    تاریخ علم (تالیف جرج سارتن)
    چگونه مسأله را حل کنیم؟ (اثری از جرج پولیا)
    شش بال علم
    متفکران اسلام (نوشته بارون کارا دو وو )
    حدس‌ها و ابطال‌ها(نوشته کارل پوپر)
    هگل و مبانی اندیشه معاصر (نوشته امیرمهدی بدیع)
    یونانیان و بربرها (نوشته امیرمهدی بدیع)
    هیئت
    لغت‌های قرآن
    معلم نمونه
    اندیشه‌های کلامی شیعه (نوشته مارتین مکدرموت)
    الحیات(نوشته محمدرضا حکیمی)
    فلسفه تربیت
    علم و مردم
    چگونه روح‌های محکم و زنده بسازیم
    حساب‌های دیفرانسیل و انتگرال برای همه

آرام نامه

کتاب آرام نامه در سال ۱۳۶۱ توسط انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی و به اهتمام دکتر مهدی تدوین شده و شامل خاطرات و گفتگوهایی با وی است.

محمدرضا حکیمی

محمدرضا حکیمی، متفکر، نویسنده ایرانی و اسلامی که از وی با عناوینی چون «علامه»، «استاد» و «فیلسوف عدالت» یاد می‌شود.[۱] کتاب الحیاه وی در رابطه با اقتصاد اسلامی از شهرت و اعتبار خاصی در جهان اسلام برخوردار شده‌است[۲] وی از مجددان مکتب معارفی خراسان مشهور به مکتب تفکیک است که معتقد به جدایی دین از فلسفه و عرفان است.[۳] علی شریعتی وی را به عنوان وصی خود جهت هرگونه دخل و تصرف در آثارش انتخاب کرده بود.[۴] حکیمی در سال ۱۳۸۱ در رابطه با مبانی اسلام نامه‌ای به فیدل کاسترو نوشت.[۵] او مدتی بعد و در دیدار با یک هیئت کوبایی گفت: «اگر اتفاقی برای فیدل کاسترو بیفتد، یک فاجعه بشری رخ داده‌است».[۶]

محتویات

    ۱ زندگی
    ۲ وصیت علی شریعتی به حکیمی
    ۳ نامه حکیمی به فیدل کاسترو
    ۴ نقد حکیمی به دفن کشته‌شدگان جنگ (شهدای دفاع مقدس) در دانشگاه‌ها
    ۵ خودداری نسبت به دریافت جایزه فارابی
    ۶ آثار
    ۷ پانویس
    ۸ منابع
    ۹ پیوند به بیرون

زندگی

متولد چهارده فروردین ۱۳۱۴ شمسی (۱۳۵۴ قمری) در مشهد. پدرش عبدالوهاب، که از یزد به مشهد مهاجرت کرده بود، از معتمدین و محترمین بازار مشهد بود.

حکیمی در سال ۱۳۲۰ تحصیلاتش را آغاز کرد. در سال ۱۳۲۶در حوزه علمیه خراسان وارد تحصیلات حوزوی شد و تا بیست سال از عمر خود را در حوزه گذراند. در این مدت به تحصیل دروس مقدمات و سطح، خارج، فلسفه، ادبیات عرب، نجوم، تقویم و... پرداخت. از استادان وی می‌توان محمد تقی ادیب نیشابوری، شیخ مجتبی قزوینی خراسانی، سید محمدهادی میلانی، احمد مدرس یزدی، اسماعیل نجومیان، حاج سید ابوالحسن حافظیان و حاجی خان مخیری را نام برد.[۷]او علوم غریبه، رمل و اوفاق را نزد ابوالحسن حافظیان و شیخ مجتبی قزوینی آموخت.[۸]

حکیمی اجازه اجتهاد را از آقا بزرگ تهرانی در سال ۱۳۴۸ ش دریافت کرد.[۹]
وصیت علی شریعتی به حکیمی

قسمتی از وصیت نامه شرعی علی شریعتی به حکیمی به شرح زیر است:[۱۰]

    برادرم، مرد آگاهی و ایمان و تقوی، آزادی و ادب، دانش و دین، محمّد رضا حکیمی. در این فصل بد که هر خبری می‌رسد شوم است و هرچه روی می‌دهد فاجعه و «هردم از نو غمی آید به مبارک بادم»، نام شما بر این دو «یادنامه» برای من یاد آورد آن آرزوی دیرینه و شیرینی بود که همچون صدها هزار آرزوی دیگری که طوقی کرده بودم و به گردن فردا بسته بودم، در این ترکتاز زمانه گسست و به یغما رفت و آن آرزو، در یک کلمه بازگشت شما به میدان بود، می‌دانی که اینچنین خالی مانده‌است و در پیرامون، نسلی عاشق و تشنه نگران ایستاده و چشم انتظار تا مگر در برابر این «غوغا» رویاروی این دن کیشوت‌ها و شومن‌های شبه هنری و شبه سیاسی و شبه مذهبی و این همه خیمه شب بازی‌ها که در مسجد و میخانه برپاست و کارگردان همه یکی است،...... سواری بیرون آید و شمشیر علی در دست و زبان علی در کام و دلی گدازان از عشق و سری بیدار از حکمت و سپر گرفته از تقوی و برگذشته از احد و خندق و صفین و صحرای تف (طف) و چمنزار سرخ عذرا و با ابوذر در ربذه به سربرده و با هزارها قربانی خلافت اموی و عباسی و سلطنت غز و مغول و سلجوقی و غزنوی و تیموری و ایلخانی... در سیاه چال‌های دارالاماره‌های وحشت شکنجه‌ها دیده و در آوردگاه‌های خون و خیانت صلیبی‌ها شمشیر زده و خط کبود شلاق استعمار تاتارهای مسیحی و آدم‌خوارهای متمدن را در این قرن‌های غارت و خواب بر جان و تن خویش تجربه کرده و پرچم رسالت خون خواهی هابیل بر سر دست و کوله بار آگاهی و رنج انسان بر پشت، راه سرخ شهادت را در طول این تاریخ طی کرده و داغ فلسطین و بیت المقدس سینا و لبنان بر جگرش صدها زخم تازه نهاده و اینک، بر سیمای وارث آدم و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمّد و علی و حسن و حسین و... به مثابه یک امت «چون ابراهیم» قلم را تبر کند و بت‌های نمرودی این عصر، عصر جاهلیت جدید را بشکند و از عزیزترین ارزش‌هایی که بی دفاع مانده‌اند و آن همه یادهای قدسی که دارد فراموش می‌شود و این میراث گران و گرامی که دست رنج نبوغ‌ها و جهادها و شهادت‌های تمامی تاریخ ماست، بر باد می‌رود، قهرمانانه دفاع کند، به یاد آورد و نگاه دارد...

نامه حکیمی به فیدل کاسترو

قسمتی از نامه حکیمی به فیدل کاسترو به شرح زیر است[۱۱]

    اگر بخواهیم همه تعالیم قرآن و اسلام را در دو کلمه، خلاصه کنیم، چنین می‌شود:

    ۱. توحید ۲. عدل

    «توحید» یعنی: «تصحیح رابطه انسان با خدا».

    «عدل» یعنی: «تصحیح رابطه انسان با انسان».

    و اکنون شما به هر شناخت اسلامی یا حکم اسلامی، یعنی اسلام از جنبه‌های نظری و جنبه‌های عملی آن که نگاه کنید، هیچ چیز را خارج از دو موضوع بالا نمی‌بینید؛ و خوب توجه داریم که برای سعادت کامل (یعنی دنیوی و اخروی، یا به تعبیر دیگر: سعادت فانی و سعادت باقی) انسان، همین دو اصل و رعایت دقیق نظری و عملی آن - در ضمن انواع تربیتها و برنامه‌ریزیهایی که باید عملی گردد - کافی و بسنده‌است. انسان، پس از اعتقاد به خدا، با ادای تکلیف نسبت به آفریدگار خویش، در بعد ابدی کامیاب است؛ و پس از اعتقاد به اهمیت عدالت و اجرای آن (که آزادی معقول نیز در دل آن خفته‌است)، در سعادت اجتماعی و رسیدن به زندگی سالم اجتماعی به چیزی نیازمند نیست. کدام جامعه‌ای است که در آن به فریاد قرآن، درباره توحید و عدل ترتیب اثر دهند و از سقوطهای بزرگ نرهند؟ و در هر کشور اسلامی و در هر مجتمع قرآنی که دیده شود، وضع جز این است که گفته شد. در آنجا اسم اسلام است نه رسم اسلام. درگیریها به نام اسلام است نه برای اسلام. در این گونه اجتماعات، ایمان توحیدی و عمل عدلانی از قوت و قدرت افتاده‌است؛ و باید - در آنجاها - فریادگران فریاد توحید و عدل سر دهند تا جامعه‌های خراب را بیدار کنند و حاکمیتهای غافل را بلرزانند. در رسالت قرآنی، دو مسئله، دو رکن بنیادین است. ۱. تربیت سالم، یعنی «فردسازی» (به منظور جامعه‌سازی). ۲. سیاست عدل، یعنی: «جامعه‌پردازی» (به منظور فردسازی). و بطور خلاصه، جامعه قرآنی، «جامعه قائم بالقسط» است، و حاکمیت قرآنی، «حاکمیت عامل بالعدل». هر چه جز این باشد، نام اسلامی و قرآنی بر آن روا نیست.

نقد حکیمی به دفن کشته‌شدگان جنگ (شهدای دفاع مقدس) در دانشگاه‌ها

وی در این باره در یکی از آثارش چنین بیان کرده:

    آیا خون این همه شهید، از زبان لحظات و تاریخ سخن نمی‌گویند... آیا به همین بسنده می‌کنند، که جنازه مطهر چند شهید را، در جاهایی که اصلا مناسب نیست دفن کنند. اگر راست می‌گویند، چند جنازه هم در بازار، در دستگاه قضایی، در کنار کاخ‌های اشراف، در دامنه‌های توچال - نه قله توچال- در میدان بار، در اتاق اصناف و … و در مجلس و در میان هیئت مجریه (دولت) دفن نمایند.

    فقه تشیع -میراث خون شهیدان بزرگ بشریت- در برابر این اتفاقات، که چه بسا ایادی استعمار و اجانب آنها را کارگردانی می‌کنند، مسئول است... ببینید اینگونه میراثی را نمی‌شود، به دست عده‌ای نا آگاه، یا مومنانی ساده انگار، یا مرتجعانی بسته ذهن سپرد یا نفوذیانی مرموز (والمسئول الاصلی هو الفقه).

[۱۲]
خودداری نسبت به دریافت جایزه فارابی

پس از انتخاب حکیمی به عنوان یکی از اساتید برگزیده برای خدمت پنجاه ساله به علوم انسانی در جشنواره فارابی (آذر ۸۸) وی رد پذیرش این عنوان و جایزه را طی پیامی اعتراضی اعلام کرد.[۱۳] در قسمتی از این پیام آمده‌است:

    همان گونه که پیشتر هم یادآور شده‌ام، بار دیگر تاکید می‌کنم که تا هنگامی که در جامعه ما فقر و محرومیت مرئی و نامرئی بیداد می‌کند، برگزاری چنین جشنواره‌هایی از نظر اینجانب در اولویت نیست. در این جشنواره از فاضلان و استادانی، به نام خدمت ۵۰ ساله به علوم انسانی تجلیل شده‌است. پرسش این است آیا این علوم برای ثبت در کتاب‌ها و در دنیای ذهنیت است یا برای خدمت به انسان و حفظ حقوق انسان و پاسداری از کرامت انسان است در واقعیت خارجی و عینیت؟...

آثار

    منهای فقر
    «الحیاة» در اقتصاد اسلامی با همکاری دو برادرش: محمد حکیمی و علی حکیمی (ترجمه بفارسی: احمد آرام)
    خورشید مغرب
    شیخ آقا بزرگ
    آنجا که خورشید می‌وزد
    دانش مسلمین
    بیدارگران اقالیم قبله
    مکتب تفکیک
    آنجا که خورشید می‌وزد
    اجتهاد و تقلید در فلسفه
    ادبیات و تعهد در اسلام
    الهیات الهی و الهیات بشری (مدخل)
    الهیات الهی و الهیات بشری (نظرها)
    امام در عینیت جامعه
    انذار
    بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی (عج)
    پیام جاودانه
    جامعه سازی قرآنی
    حماسه غدیر
    خورشید مغرب (خلاصه)
    سپیده باوران
    سرود جهش‌ها
    شرف الدین
    عقل سرخ
    فریاد روزها
    قصدو عدم وقوع (نامه‌ها)
    قیام جاودانه
    گزارش (برگرفته از الحیاة)
    کلام جاودانه
    معاد جسمانی در حکمت متعالیه
    مقام عقل
    میر حامد حسین
    نان و کتاب
    یکصد و پنجاه سال تلاش خونین
    عاشورا مظلومیتی مضاعف
    مرام جاودانه
    علی (ع)
    پیامبر (ص)
    از زندگی تا ابدیت
    ای آفتاب
    عاشورا عدالت
    فاطمیات
    عاشورا غزه
    استغفار
    امواج غدیر
    نان و کتاب (قطع خشتی)
    عاشورا مظلومیتی مضاعف (قطع خشتی)
    تفسیر آفتاب

حسن رمضانی

حسن رمضانی (۱۳۳۶ روستای قدمگاه، نیشابور، استان خراسان رضوی)، استاد علوم عقلی و عرفانی حوزه علمیه قم و از شاگردان برجسته حسن حسن‌زاده آملی است. عزالدین زنجانی از اساتید فلسفه وی در مشهد بوده است. سپس در قم دروس عالی را نزد فاضل لنکرانی، میرزا هاشم آملی، مکارم شیرازی و جناتی شاهرودی فراگرفت. بهاء الدینی و حیدر آقا معجزه نیز از اساتید وی بوده اما مهمترین استاد وی در هیئت، اخلاق، فلسفه و عرفان، حسن زاده آملی بوده است.

وی اکنون در هیئت تحریریه فلسفه و کلام مرکز فرهنگ و معارف قرآن قسمت دائرةالمعارف قرآن کریم عضویت دارد.

وی از استادان کتب عرفانی مانند «تمهید القواعد»، «فصوص الحکم»، «مصباح الانس»، «منازل السائرین»، و کتب فلسفی مانند «اسفار»، «شفاء» و «اشارات» و علوم ریاضی در حوزه علمیه قم می‌باشد.[۱][۲]

حسن رمضانی از مدافعان فلسفه و عرفان اسلامی مرسوم در برابر منتقدان آن از جمله مکتب تفکیک (محمدرضا حکیمی) ابراز نظر کرده است.[۳]
کتاب‌های منتشر شده

    تصحیح، تعلیق و شرح تمهید القواعد ابن ترکه
    گام نخستین
    ریاضت در عرف عرفان
    مروری بر آثار استاد علامه حسن زاده آملی
    عرفان علامه طباطبایی (این کتاب، در عین حال که عرفان اسلامی را توضیح می دهد، بسیاری از اشکالات و شبهات علیه عرفان را پاسخ می گوید)