بودا

بودا لقبی است که در آیین بودایی به هر کسی که به «روشنی» (بودهی) رسیده باشد اطلاق می‌شود گرچه از آن بیشتر برای اشاره به سیذارتا گوتاما بودا، بنیانگذار مذهب بودایی استفاده می‌شود.

واژه بودا یعنی بیدار شده یا به عبارت دیگر، کسی که به روشنی رسیده‌است[۱].

در بسیاری از منابع وقتی صحبت از «بودا» می‌شود منظور همان «گوتاما بودا»، بنیانگذار مذهب بودایی است و همین به این باور غلط که منظور از لفظ «بودا» تنها همان «گوتاما بودا» است دامن زده‌است. اما به باور بوداییان، بسیاری دیگر نیز به «مقام بودایی» رسیده‌اند.

محتویات

    ۱ خلاصه زندگی بودا
    ۲ اولین خطابه بودا بعد از روشن بینی
    ۳ پانویس
    ۴ منابع
    ۵ پیوند به بیرون

خلاصه زندگی بودا

در سال ۵۶۳ قبل از میلاد مسیح در یک شب مهتابی در وایساکها در سرزمین پادشاهی کاپیلاواستو شاهزاده سادهودانا و همسرش ماهامایا در بیشه سلطنتی لومبینی در زیر درخت Sal صاحب پسری شدند. در روز پنجم تولد نوزاد سیذارتا نامیده شد و در روز هفتم عمر مادرش به پایان رسید. خواهر کوچکتر ماهامایا به نام پراجابتی گاتامی این کودک را مانند مادری دلسوز پرورش داد.در سالهای آموزش شاهزاده سیدهارتها آموزش‌های اولیه لازم و جنگاوری را تعلیم دید، اما اطرافیان معمولاً او در افکار عمیق مشاهده می‌کردند – افکاری راجع به درد و رنج انسان‌ها. او مخالف بهره برداری انسان‌ها از یکدیگر، نابرابری، فقر، خشونت و طبقه بندی مردم جامعه بود. او در سن شانزده سالگی با شاهزاده خانمی بسیار زیبا به نام یاشودهارا، دختر پادشاه دوادها ازدواج کرد. سیدهارتها بیست و نه ساله بود که صاحب پسری زیبا به نام رادهولا شد واین واقعه را به عنوان دلبستگی جدیدی به این زندگی مادی تفسیر کرد. او قصر، پدر ومادرش، همسر زیبا و نوزادش را به جستجوی راهی برای نجات بشریت از چرخه رنج و عذاب را ترک کرد. با این تفکر که تحمل ریاضت‌های سخت و طاقت فرسا موجب مرگ او خواهد شد دوستانش را ترک کرد و در کناره شرقی رود نیرانجانا ساکن شد. در این مکان بود که ساجاتا دختر کدخدای دهکده سنانی به او شیربرنج تعارف کرد. بعد از پذیرش غذای ساجاتا سیدارتها به سمت دیگر رودخانه در جنگل اورولا رفت و دربعد از ظهر همان روز بر روی سبزه در زیر درخت انجیر و رو به سمت شرق نشست. او که عزم خود را برای رسیدن به حقیقت جزم کرده بود جنگ خود علیه مارا شیطانی که عهد کرده بود مانع رسیدن او به حقیقت شود آغاز نمود. بعد از رسیدن به روشن بینی بودا هفت هفته دیگر را در هفت مکان مختلف پیرامون درخت ماهابودهی پرداخت به منظور استفاده از این دستاورد بزرگ برای زندگی انسانی و عدم تولد مجدد در این دنیا پرداخت.آنچه نیروانا را از سایر تجارب شخصیت‌های معنوی تاریخ متمایز می‌کند فقدان الوهیت و عدم استفاده از امور الهی و عدم تکیه بر الهیات و ماوراءالطبیعه در رسیدن به نیروانا از جانب بوداست.بودا ملحد نبود اما در راه رسیدن به حقیقت کار هستی کاملاً به الهیات و ماوراءالصبیعه بی اعتنا بود و نیروانا حاصل کوشش یک انسان بدون هیچ کمک و مساعدت نیروهای الهی و ماورایی است .کشف بودا حاوی این حقیقت است که آرامش و رهایی و آگاهی ابتدا در کنترل ذهن او نهفته است نه هیچ شرط بیرونی دیگر و رهایی و آرامش کامل در "اینجا و اکنون" یافتنی است نه در یک قلمرو دور دست یا وضعیتی آسمانی و الهی فراتر از موجودیت فعلی او که ازسرزمین مرد خیز است.[نیازمند منبع]
اولین خطابه بودا بعد از روشن بینی

بودا تصمیم گرفت که دانش جدیدی که به آن دست یافته بود را با مردم به اشتراک بگذارد تا آنها نیز بتوانند چرخه زندگی و مرگ را تحت تسلط خود در آورند. او ابتدا می خواست دانش جدید را با استادانش در میان بگذارد ولی متوجه شد که دو استاد او دیگر در قید حیات نیستند. او برای انتقال این دانش دوستانش را در نظر گرفت و به محل اقامت آنها، ایزیپاتانا، رفت. وقتی که پنج دوست بودا او را دیدند تصمیم گرفتند که به او اعتنا نکنند چون می پنداشتند دلیل ترک اسکتیک گوتاما این بوده که از راه و روش زندگی مقدس خسته شده و تسلیم شده‌است. ولی آنها نتوانستند درخشندگی حضور او را نادیده بگیرند. آن شب شبی با ماه کامل در ماه ژوئیه بود. در پارک آهو در ایزیپاتانا، بودا اولین خطابه خود را پس از روشن بینی ایراد کرد. این اولین خطابه دهاماچاکا نامیده شده‌است. دهاماچاکا به معنی بر پایی آگاهی است. اگرچه گاهی از آن به عنوان چرخ حقیقت یاد می‌کنند. یکی از دوستان بودا به نام کُندانا بعد از شنیدن اولین خطابه بودا به اولین مرحله از پیشرفت معنوی به نام سوتاپاتی رسید. ( این مرحله اولین مرحله از تقدس است و و اگر کسی به آن برسد او راابا عنوان« وارد شده به جریان» می نامند و قادر خواهد بود حداکثر تا هفت تولد دیگر از چرخه مرگ و زندگی خارج شود.) این خطابه به علت اولین خطابه بودن و در برداشتن افکار بودا در خصوص حقایقی ناب و نشان دادن « راه میانی» از ارزش زیادی برخوردار است. «راه میانی» راهی بود که بودا پیمود تا به روشن بینی دست یابد. او ثروت و قدرت زیاد خود به عنوان یک شاهزاده و ریاضت کشیدن و شکنجه دادن خود با محروم کردن بدن از نیازهای اساسی را رها کرد و در عوض «راه میانی» را برگزید. او به نیازهای بدنش به جای خواسته‌های ذهنش توجه نمود. این «راه میانی» که او را در خروج از رنج و عذاب یاری نمود در اولین خطابه بودا در هشت نکته ارائه شده‌است: ۱. درک صحیح ۲. تفکر صحیح ۳. صحبت صحیح ۴. فعالیت صحیح ۵. امرار معاش صحیح ۶. تلاش صحیح ۷. اندیشه صحیح ۸. تمرکز صحیح

پیروی از این هشت نکته باعث فهمیدن چهار حقیقتی می‌شود که باعث خروج انسان از چرخه مرگ و زندگی و رسیدن به نیروانا می‌گردد. نظر ادیان ابراهیمی درباره ی بودا علمای یهودی ومسیحی باتوجه به اسناد تاریخی که نشان میدهد بودا ادعای پیامبری نکرده اورا به پیامبری قبول ندارند اکثر علمای اسلامی نیز همین نظر رادارند اما عده ای با استناد به داستان بوداسف وبولوهر که شیخ صدوق وعلامه مجلسی در جلد ۱۷ بحار الانوار نقل کرده بودا را پیامبر میدانند وعده ای از علمای اسلامی ساکن اسیای شرقی بودا را همان ذوالکفل میدانند که در قران از اویادشده است همچنین مسعودی یکی از مورخین بزرگ اسلامی اورا بنیانگذار دین صابئین ومعاصر جمشید شاه میداند .و قاضی صاعد اندلسی بودا را بنیانگذار مذهب حنفا میدانست

آگوست استن استرندز

آگوست جی استن استرند در سوئد در ماه می ۱۸۶۲ به دنیا آمد و در۱۲ فوریه ۱۸۸۹ از سوئد به ایالت متحده آمریکا، مهاجرت و در ۲۱ مارس ۱۸۹۹ تبعه شد.[۱]

محتویات

    ۱ طرد شدن استن استرندز از جامعه بهایی
    ۲ ابلاغیه شوقی افندی درباره استن استرندز
    ۳ پوشش خبری انتشارات ضد بهایی
    ۴ استن استرندز چه نوشت؟
    ۵ جستارهای وابسته
    ۶ منابع

طرد شدن استن استرندز از جامعه بهایی

محمد عبدالله ال اهری در مقدمه کتاب THE COMPLETE CALL TO THE HEAVEN OF THE BAYAN می نویسد:

    استن استرندز طی دهه بعد، توسط اولین مبلغ آئین بهایی در آمریکا، بنام دکتر ابراهیم خیراله با تعالیم مذهب بهایی مواجه گردید. در ابتدا وی از ابراهیم خیراله در مجادله اش به نفع محمد علی یکی دیگر از پسران بهاءالله بر علیه عبدالبهاء حمایت نمود.

    با این حال استن استرندز بعد از مطالعات شخصی بسیار، ادعاهای میرزا حسینعلی نوری، (متولد۱۸۹۲- وفات۱۸۱۷) را رها کرد. او اولین (و شاید تنها) طرفدار جنجالی باب و جانشین آشکار او یعنی میرزا یحیی صبح ازل (متولد۱۹۱۲- وفات۱۸۳۱) بود که در شیکاگو زندگی می‌کرد. به هر حال او درMay 1906 بخاطر دگراندیشی در تفکرات بابی – بهایی، از اولین انجمن بهائیان آمریکا، طرد گردید.[۱]

ابلاغیه شوقی افندی درباره استن استرندز

در یادداشت‌های خانه بهایی شیکاگو به تاریخ ۱۳ آوریل ۱۹۰۷ آمده‌است:

    رساله استن استرندز در مورد صبح ازل ملاحظه شد و تصمیم گرفته شد به آن توجهی نکنیم. یک نسخه از رساله بایگانی موجود است.[۲]

توسط رهبریت بهایی در جهان در مورد استن استرندز مطالب کمی نوشته یا منتشر شده‌است. به هر حال تحقیق اینترنتی، بخشی از مکاتبه به تاریخ ۱۸/۸/ ۱۹۲۷را نشان می‌دهد که طی آن شوقی افندی نوشته است:

    همکاران عزیز و گرانقدرم:

    دو نامه اخیر شما را در تاریخ ۵ ژوئن ۱۹۲۶ با دقت خوانده شد. سریعا" به اطلاع شما می‌رسانم که چون استن استرندز ازلی است و دوستان باید از وی دوری نموده و روی گردانند و به او بی توجهی کنند..... برادر واقعی شما، شوقی [۳]

پوشش خبری انتشارات ضد بهایی

استن استرندز چندین تجلیل مهم در آثار ضد بهائیت دریافت کرد. در کتاب بهائیت و ادعاهای آن نوشته ویلسون (۱۹۱۵، صفحه ۲۶۸) می‌خوانیم:

    رویداد عجیبی در 6/ May /1906 اتفاق افتاد. آقای آگوست جی. استن استرندز از اولین کلیسای مرکزی ظهور برکنار شد، چرا که او بهاالله را رد کرد و صبح ازل را قبول کرد. او با تحقیق روی تاریخ ترجمه شده توسط پرفسور ادوارد براون به این مرحله رهنمون شد، او متعاقباً سه رساله منتشر کرد ؛ فراخوان بهائیان (۱۹۱۳ / ۱۹۱۰/۱۹۰۷) در توضیح بیانات صبح ازل. من با او مصاحبه‌های جالبی در ۱۹۱۴ داشتم. [۴]

ویلسون همچنین (در صفحه ۱۸۵) اشاره کرد که وی مطالب زیر را دریافت کرده بود:

    «... رساله‌ای توسط ای. جی. استن استرندز، از شیکاگو، بنام سومین دعوت بهائیان». او در صفحه ۲۷ می‌نویسد، تاریخچه بابی بعلاوه دستنویس‌های مقدسشان ثابت می‌کند یک دستکاری وحشتناک، تغییر و پس و پیش کردن معانی، توسط بهائیان انجام شده‌است. بار دیگر (در صفحه ۲۸) مدارک فراوانی داریم که دستکاری، پس و پیش کردن، تغییر، تحریف و دزدی از دستنویس‌های مقدس مذهب بابی را بدست بهائیان نشان می‌دهد.[۴]

استن استرندز چه نوشت؟

از نظر استن استرندز، بهاءالله یک پیامبر جعلی است و با این هدف ۶ رساله نوشت که نظرات او را بین سال‌های ۲۶-۱۹۰۷ نشان می‌دهد. تمامی آنها در کتاب فراخوان کامل به بهشت بیان دوباره چاپ شده‌اند. علاوه بر این ۶ رساله، همچـــنین در مطبـــوعــات ثانـــوی ژورنـــال بــهایی بنــامReality Magazine در (۱۹۲۹ – ۱۹۱۹) منتشر شده توسط Harrison Gray Dyar در(۱۹۲۹-۱۸۶۶) ، مطالبی نوشت. به همراه مقالات مجله Reality، گزارش‌های Dyar نیز ضمیمه شده‌است. اگرچه نوشته‌های استن استرندز در اکثر کتب بهایی‌ها فهرست بندی شده، تنها در یک مورد استثناء، توسط .William Brenton Jr در مجله Review Princeton Theological (1903، صفحه ۱۳۱) نقدی بر آن نوشته شده و بندرت مورد نقد و بررسی قرار گرفته‌اند.

ادوارد براون

ادوارد گرانویل براون ‎Edward Granville Browne ‏(۱۸۶۲-۱۹۲۶ (میلادی)) متولد استوتز هیل، گلاسترشر انگلستان خاورشناس و ایران‌شناس مشهور بریتانیایی بود. او کتاب های زیادی در زمینه تاریخ و ادبیات نگاشته‌است.

محتویات

    ۱ زندگی
    ۲ نقش براون در اندیشه‌های مذهبی و فتنه های دینی
    ۳ سروده‌ای از او به زبان پارسی
    ۴ آثار
    ۵ پانویس
    ۶ جستارهای وابسته
    ۷ منابع

زندگی

ادوارد گرانویل براون در ۷ فوریه ۱۸۶۲ در گلاسترشر در جنوب انگلستان به دنیا آمد. تحصیلات دانشگاهی خود را در کالج ایتن آغاز کرد. پدرش سر بنجامین براون کارخانه کشتی‌سازی داشت و می‌خواست که پسرش رشته مهندسی را ادامه دهد، ولی او به پزشکی بیشتر علاقه داشت، و سرانجام در ۱۸۷۹ در دانشگاه کمبریج به تحصیل این رشته پرداخت. در این زمان اخبار جنگ میان ترکیه و روسیه (۱۸۷۷) توجه او را جلب کرده و موجب علاقه‌مندی او به تاریخ و زبان مردم ترک شد. چنین بود که ضمن تحصیل پزشکی، به آموختن زبان ترکی، و سپس فارسی و عربی پرداخت. در تابستان ۱۸۸۲ به استانبول سفر کرد. آشنایی او با زبان و ادبیات ترکی وی را به آموختن زبان فارسی و مطالعه شعر و ادب این زبان سوق داد، و از آن پس در دوران تحصیل و پس از آن، اوقات او بیشتر به خواندن کتاب های فارسی، خصوصاً شعر و تاریخ، و معاشرت با ایرانیان می‌گذشت. در ۱۸۸۷ دوره پزشکی را به پایان رساند و جراح بیمارستان شد، ولی هرگز به آن دل نبست. در ۱۸۸۸ به قصد سیاحت، مطالعه و تحقیق رهسپار ایران شد و در اقامت یکساله خود در ایران، با مردم ایران و آداب و اخلاق ایرانیان آشنا شد و زبان فارسی را به خوبی فراگرفت. کتاب یک سال در میان ایرانیان حاصل این سفر و بیان دیده‌ها و آموخته‌های او در این دوران است.

براون پس از بازگشت، در دانشگاه کمبریج به تدریس زبان و تاریخ و ادب فارسی و تحقیق در جریان‌های فکری و نهضت‌های اجتماعی ایران مشغول شد، و این راهی بود که تا پایان عمر در آن باقی ماند. در ۱۹۰۲ پس از درگذشت ایرانشناس معروف، شارل ریو، ریاست مدرسه زبان‌های شرقی به او محول شد، و در ضمنِ طبع و نشر دوره پنج جلدی تاریخ شعر عثمانی تألیف ا. ج. و. گیب، اداره امور علمی انتشارات اوقاف گیب نیز به او سپرده شد.

در دو دهه اول و دوم قرن بیستم که حرکت های آزادیخواهی و مخالفت با حکومت استبدادی و مشروطه‌خواهی در ایران جریان داشت و سیاست دولت انگلستان سکوت در برابر وقایع بود، ادوارد براون با دعوت از ایرانیانی که از تعدیات حکومت استبدادی به کشورهای اروپایی پناه جسته بودند، و با شرکت گروهی از رجال آزادیخواه و انسان‌دوست انگلستان، انجمنی به نام «کمیته ایران» تاسیس کرد، و با مقالات و سخنرانی های خود، به انتقاد از تجاوزات و اقدامات ستمگرانه روس ها و تقبیح روش سازشکارانه انگلستان پرداخت، و با تأثیرگذاری بر افکار عمومی و جلب نظر و توجه عناصر مؤثر در مجلس، دولت انگلیس را تحت فشار قرار داد تا در سیاست خود با روس ها و در روشی که نسبت به ایران در پیش گرفته بود تجدیدنظر کند. کوشش های براون و یاران و همفکران او برای دخالت در امور ملت ایران در مشروطه‌خواهان تأثیراتی داشت. برخی از آثار وی که برای شناساندن ایران جدید و اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی آن نوشته‌است، عبارت است از: شرخ مختصری از وقایع ایران، بحران دسامبر ۱۹۱۱ ایران، انقلاب ۱۹۰۵-۱۹۰۹ ایران، مطبوعات و شعر جدید در ایران، حکومت وحشت در تبریز، نهضت مشروطه ایران. آثار براون در موضوعات و مسائل سیاسی و اجتماعی ایران دارای اهمیت تاریخی بسیار است و از اسناد و منابع مهم تحقیقی این دوره از تاریخ ایران به شمار می‌رود.

به ادعای اسماعیل رائین او همان کسی است که بعضی از مشروطه خواهان ایران از او در داخل کشور و همچنین در انگلستان الهام می‌گرفتند و به تصدیق و تایید مشروطه خواهانی که با انگلیسی ها مربوط بودند، وی همواره در جراید کشور و به وسیله دوستان خویش در پارلمان از آنها طرفداری می‌کرد و حتی می‌توان گفت آنها را اداره می‌نمود.[۱]

تحقیقات و تألیفات ارزشمند براون در زمینه تاریخ ادبیات و نظم و نثر فارسی و تصحیح و نشر متون کهن به روش علمی و انتقادی جدید، از خدمات او به انگلستان بوده‌است. تاریخ ادبی ایران در چهار جلد، مفصل ترین و جامع ترین تألیف در این زمینه به زبان‌های اروپایی است. شمار آثار بزرگ ادوارد براون اعم از تألیف و ترجمه کتاب های فارسی ۱۸ مجلد است. افزون بر اینها، براون ۳۲ رساله متوسط یا کوچک و ۱۳ دیباچه به زبان انگلیسی بر کتب فارسی یا عربی دیگران نوشته‌است.

ادوارد براون در ۱۹۰۳ به عضویت فرهنگستان بریتانیا و در ۱۹۱۱ به عضویت کالج سلطنتی پزشکی پذیرفته شد و در ۱۹۲۲ به نیابت ریاست انجمن سلطنتی آسیایی منصوب شد. در جشن شصتمین سال زندگانی او در ۱۹۲۲ دوستان و دوستاران ایرانی هدایایی برای او فرستادند و جامعه شرق‌شناسی اروپا با انتشار مجموعه مقالاتی از خدمات او تجلیل و قدرشناسی کردند. براون در ۵ ژانویه ۱۹۲۶، در ۶۴ سالگی در نزدیکی کمبریج درگذشت. کتاب های او به کتابخانه دانشگاه کمبریج منتقل شد. مجسمه‌ای از او در ۱۳۱۷ در کتابخانه دانشسرای عالی تهران نصب گردید و یکی از خیابان های نزدیک دانشگاه تهران در ۱۳۳۴ش به نام او نام‌گذاری شد. شرح احوال ادوارد براون را ادوارد دنیسن راس در مقدمه‌ای بر طبع‌های اخیر کتاب یک سال در میان ایرانیان، نیکلسون در مقدمه فهرست نسخه‌های خطی متعلق به ادوارد براون و آربری در «مقالات خاورشناسی» نوشته‌اند.
نقش براون در اندیشه‌های مذهبی و فتنه های دینی

براون به موضوعات دینی و اجتماعی و جریان های فکری و اعتقادی توجه خاص داشت، و از همان آغاز مطالعات ایرانی و اسلامی خود، چندین مقاله درباره باطنیه، حروفیه و شیخیه در جراید علمی اروپا منتشر ساخت. از اواسط قرن نوزدهم درگیری فرقه‌های بابیه و بهائیه و ازلیّه با یکدیگر از یک سو با حکومت مرکزی و مراجع دینی و اکثریت جامعه از سوی دیگر، به صورت جریانی گسترده و پرآشوب درآمده و فضای فکری و سیاسی ایران را فراگرفته بود. کتاب معروف ادیان و فلسفه‌ها و آسیای مرکزی نوشته آرتور دو گوبینو باعث جلب توجه براون به این موضوع شد. براون طی چند سفر به استانبول و قبرس و فلسطین، و ملاقات با سران بابیه و بهائیه، چون میرزا یحیی صبح ازل و میرزا حسینعلی معروف به بهاءالله و برخی دیگر از منتسبان به این فرقه‌ها، به گردآوری و نشر نوشته‌های آنان پرداخت. در سال ۱۹۱۰ براون کتاب نقطةالکاف میرزا جانی کاشانی را که نسخه منحصربه‌فرد آن در کتابخانه ملی پاریس به دست او افتاده بود، با مقدمه‌ای به نفع ازلی ها و به زیان بهایی ها انتشار داد.

او معروف ترین شرق شناس انگلیسی بود که بسیاری از کتب و مقالاتش را در مورد مذهب بابی و بهایی نوشته‌است.[۲]

محمد عبدالله آل آهاری در مقدمه کتاب فراخوان کامل به بهشت بیان می‌نویسد:

    گر چه او متمایل به سمت ازلی ها شده بود، بسیاری از بهائیان (از جمله موژان مومن) اظهار داشتند که او بسیاری از ثبت‌های تاریخ را که ممکن بود گم و نابود شوند را حفظ کرد. مصاحبه‌های او با بهاء و صبح ازل در بین ارزش‌های دست اول غرب در مورد این رهبران نخستین بابی (بعداً بیانی نامیده شدند) و بهایی، قرار گرفته‌است. نوشته‌های او بسیاری از نویسنده‌های موضوعات بابی، ازلی و بهائی مثل آگوست استنسترندز را تحت تاثیر قرار داده‌است. او همچنین کتاب نقطةالکاف را در حمایت از موقعیت ازلی ترجمه کرد.[۳]

پروفسور ادوارد براون ابیات زیر را که طاهره قرةالعین در بشارت طلوع صبح ازل سروده در کتاب مواد تحقیق در مذهب بابیه درج و قسمتی از اصل دست خط
را نیز گراور نموده‌است.[۴]
به خلق جهان ساقیا دِه نوید         که شد شام غم صبح عشرت رسید
به غم دیدگان دِه تو جام صفا         به عشاق دلخسته برزن صلا
که عین ظهور ازل آمده         جمال خدایی هویدا شده
به این مژده گر جان فشانم رواست         از این مژده خوش وقت رب علاست
........ تا آنجا که می‌گوید         :
چو نور جمال تو آمد عیان         ثمر خواندت از لطف رب بیان
مراد از شجر نیست غیر از ثمر         شجر از ثمر می‌شود جلوه گر
بیان از تو تکمیل گردیده شد         همه سر پنهان حق دیده شد
سروده‌ای از او به زبان پارسی

ادوارد براون در کتاب تاریخ ادبیات ایران می‌نویسد:

«تضمینی که اکنون نقل می‌کنم یکی از اشعار معدودی است که مولف این کتاب به فارسی سروده و آن به خواهش دوستی که به بانویی جوان به نام می (May) دل بسته بود انشا شده‌است. شیخ سعدی شیرازی در گلستان فرماید:
مست می بیدار گردد نیم شب         مست ساقی روز محشر بامداد

و من از این شعر تضمین زیر را ساختم:
«مست می بیدار گردد نیم شب» فرمود شیخ         این اگر چه قول شیخ است، نیست جای اعتماد
من می‌ای دانم که هرگه مست آن گردد کسی         سر ز مستی برندارد روز محشر بامداد

که در آن علاوه بر تضمین و تجنیس تام (در کلمه «می»)، اغراق نیز آمده‌است.»[۵]
آثار

    تاریخ ادبی ایران، جلد اول: از قدیم ترین روزگار تا زمان فردوسی
    تاریخ ادبی ایران، جلد دوم، نیمه نخست: از فردوسی تا سعدی
    تاریخ ادبی ایران، جلد دوم، نیمه دوم: از فردوسی تا سعدی
    تاریخ ادبی ایران، جلد سوم، از سعدی تا جامی
    تاریخ ادبی ایران، جلد چهارم، از صفویه تا مشروطیت
    تاریخ مشروطیت ایران
    تصحیح تذکرةالشعراء دولتشاه سمرقندی، ۱۹۱۰
    تصحیح لباب‌الالباب عوفی (با همکاری محمد قزوینی)، دو جلد، ۱۹۰۳، ۱۹۰۶
    ترجمه خلاصه تاریخ طبرستان ابن اسفندیار، ۱۹۰۵
    ترجمه تاریخ گزیده حمداللّه مستوفی، دو جلد ۱۹۱۰، ۱۹۱۳
    ترجمه چهار مقاله نظامی عروضی، ۱۹۲۱.
    تاریخ طب اسلامی
    یک سال در میان ایرانیان (سفرنامه)

یوسف اعتصامی

یوسف اعتصامی (اعتصام الملک آشتیانی)، نویسنده، ناشر، و مترجم ایرانی، در سال ۱۲۵۳ به دنیا آمد و در ۱۳۱۶ در گذشت. او فرزند رئیس کل دارائی استان آذربایجان ابراهیم اعتصام الملک، برادر بزرگ نقاش و معمار ابوالحسن اعتصامی، و پدر پروین اعتصامی بود.

در اواخر دهه ۱۲۷۰، یوسف اعتصامی اولین چاپخانه حروفی تبریز را دائر کرد. در دورهٔ دوم (۳۰-۱۳۲۷) به وکالت مجلس شورای ملی انتخاب شد. در ۱۲۸۹ مجلهٔ بهار را تأسیس کرد و مدیریت آن را به عهده داشت. در مقاطع مختلف، ریاست کتابخانهٔ سلطنتی، دارالتألیف وزارت معارف، و کتابخانهٔ مجلس ملی را تقبل کرد.

مجلهٔ بهار ماهنامه‌ای بود شصت و چهار صفحه‌ای که در دو دوره، ۹۰-۱۲۸۹ و ۱-۱۳۰۰، منتشر شد. در شمارهٔ اول اهداف مجله بدین شرح آمده‌است )اعتصامی ۱۳۲۱، ۱): ”مقصود از تاسیس مجموعهٔ بهار این است که مطالب سودمند علمی و ادبی، اخلاقی، تاریخی، اقتصادی، فنون متنوعه را که امروز دانستن آنها دارای اهمیت بیشمار است... با نظار ارباب دانش عرضه بدارد، و تعمیم معارف را... بر عهده گرفته افکار عمومی را با معلومات مفیده آشنا نماید. “ اغلب مقالات مجله نوشته یا ترجمهٔ یوسف اعتصامی بود، و بخش وسیعی به فرهنگ غرب اختصاص داشت. به روایت ادوارد براون (۱۹۲۸ م، ۴۸۹) مجلهٔ بهار ”لحنی بسیار معاصر و اروپائی“ داشت؛ و در دانشنامه ایرانیکا، حشمت موید از آزادی خواهی و انسان دوستی مدیر مجله می‌گوید.

یوسف اعتصامی نزدیک به چهل جلد کتاب ترجمه کرده‌است، منجمله ترجمهٔ فارسی تربیت نسوان قاسم امین، کتاب اول تیره بختان ویکتور هوگو، خدعه و عشق فردریک شیلر، و سفینهٔ غواصهٔ ژول ورن. از دیگر آثار او تفسیری به عربی از اطواق الذهب ابوالقاسم محمود زمخشری، و فهرست کتابخانهٔ مجلس است. برخی او را نخستین کسی می‌دانند که ایرانیان را با زبان اسپرانتو آشنا کرد.

کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

کتابخانهٔ مجلس طی نزدیک به یک قرن، یکی از کتابخانه‌های مهم و مطرح ایران بوده و اهمیت آن به دلیل گنجینه‌های ارزشمندی است که در بخش‌های خطی، موزه، اسناد و منابع چاپی دارد. در بارهٔ تاریخ این کتابخانه، تاکنون چند کتاب منتشر شده است. یکی از قدیمی ترین آن‌ها «تاریخچه کتابخانه مجلس شورای ملی» است که در بهمن ماه ۱۳۵۵ به چاپ رسیده است. کتاب دیگری با عنوان «تاریخچه کتابخانه مجلس اولین کتابخانه رسمی کشور» در سال ۱۳۷۴ و کتابچه‌ای با عنوان «کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی در یک نگاه» در سال ۱۳۸۷ منتشر شده است. اکنون پس از قریب چهار سال، لازم بود تا با توجه به تغییرات تازه، نگاهٔ مجدد به این کتابخانه صورت گیرد؛ لذا کتابچهٔ دیگری با عنوان «کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی» در اوائل بهار ۱۳۹۱ منتشر گردید. طی این مدت، تلاش همه همکاران کتابخانه روی این نقطه متمرکز بوده و هست که کتابخانه به روز باشد. برای رسیدن به این نقطه لازم بود تا همه بخش‌ها همزمان فعال شده و علاوه، بر دارایی و موجودی آن افزوده شود. برای مدیریت کتابخانه، به‌روز شدن کتابخانه، به‌خصوص کارهایی که مربوط به حوزهٔ کتاب می‌شد، از هر کاری در همه بخش‌ها، لازمتر بود. این تلاش، به‌ویژه در فهرست‌نویسی کتاب‌های خطی، سنگی و چاپی به‌خوبی پیش رفت و تقریباً نزدیک به صددرصد رسید. در بخش نشریات نیز فهرست جامعی از موجودی انتشار یافت. همین‌طور در بخش اسناد، بیش از نود درصد اسناد موجود فهرستشده و اطلاعات در اختیار کاربران قرار گرفت. در طول این مدت، صدها هزار کتاب چاپی از کهنه و نو، فارسی، عربی و لاتین به کتابخانه افزوده و بر غنای این بخش افزوده شد. طبعاً به دلیل آن که در این معرفی شرح این اقدامات را به اختصار در این کتاب ملاحظه خواهید کرد. در طول این سه سال و نیم توانستیم با کمک همکاران در داخل کتابخانه و همکاران خارج از آن، بار دیگر کتابخانهٔ مجلس را به جایگاهی که شایستهٔ آن بود برسانیم. در این مدت با لطف خداوند توانستیم موزهٔ مجلس، موزهٔ چاپ و موزهٔ خطی را، راه‌اندازی کنیم.

    یکی از درخشان ترین بخش‌های کتابخانه، فعالیت بخش پژوهش و انتشارات بود که هم در چاپ فهارس کتابخانه، و هم آثار تراثی و ارزشمند، تلاش شایسته‌ای داشته و موفق شدیم ۲۳۲ عنوان کتاب منتشر کنیم. فهرست منشورات کتابخانه در پایان آمده و نشانگر تلاشی است که در این زمینه صورت گرفته است.
    یکی از بهترین کارها، دیجیتال‌سازی کامل کتاب‌های خطی و چاپ سنگی و قرار دادن آن‌ها از طریق وب در اختیار کاربران بود که به اعتراف همگان کتابخانهٔ مجلس در این زمینه پیشگام بوده و هست. امید است که این کار در سطح ملی و به‌صورت گسترده انجام شود.

محتویات

    ۱ دربارهٔ کتابخانهٔ مجلس
    ۲ باغ بهارستان
    ۳ کاخ بهارستان (ساختمان مشروطه)
    ۴ ساختمان ملیجک (عزیز السلطان)
    ۵ تاریخچهٔ کتابخانهٔ مجلس
    ۶ ساختمان در حال احداث کتابخانهٔ مجلس
    ۷ منابع کتابخانهٔ مجلس
        ۷.۱ گنجینه نسخ خطی
        ۷.۲ کتاب‌های چاپ سنگی و سربی
        ۷.۳ کتاب‌های چاپی
            ۷.۳.۱ کتابخانهٔ شماره یک
            ۷.۳.۲ کتابخانهٔ شمارهٔ دو
            ۷.۳.۳ کتابخانهٔ ویژهٔ نمایندگان
            ۷.۳.۴ کتابخانهٔ تخصصی انقلاب اسلامی
            ۷.۳.۵ کتابخانهٔ تخصصی افغانستان
            ۷.۳.۶ کتابخانهٔ تخصصی مطالعات زنان
            ۷.۳.۷ کتابخانهٔ تخصصی تاریخ مجلس
        ۷.۴ اسناد ملی، تاریخی و بین‌المللی
        ۷.۵ نشریات ادواری
        ۷.۶ منابع موزه‌ای
            ۷.۶.۱ موزهٔ مجلس
            ۷.۶.۲ موزهٔ تاریخ صنعت چاپ ایران
            ۷.۶.۳ موزهٔ نسخ خطی
    ۸ فعالیت‌های کتابخانهٔ مجلس
        ۸.۱ فراهم‌آوری منابع
        ۸.۲ سازماندهی منابع
        ۸.۳ مدیریت منابع
        ۸.۴ فناوری اطلاعات و تولید منابع دیجیتال
            ۸.۴.۱ بخش فنی
            ۸.۴.۲ بخش تولید و نگهداری محتوای دیجیتال
            ۸.۴.۳ ارائه و اشاعهٔ محتوا
            ۸.۴.۴ پایگاه کتاب‌شناختی مشار
            ۸.۴.۵ عضویت فعال در کنسرسیوم محتوای ملی
        ۸.۵ عضویت در کمیتهٔ ملی حافظهٔ جهانی یونسکو
        ۸.۶ سایت مجلس معاصر
        ۸.۷ سایت کتاب معاصر
        ۸.۸ حفاظت و مرمت
        ۸.۹ همایش‌ها، نشست‌ها و نمایشگاه‌ها
    ۹ ■ سمینار مقدماتی نسخه‌های خطی
    ۱۰ ■ آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی
    ۱۱ ■ همایش تاریخ مجلس
    ۱۲ ■ نشست تاریخ شفاهی
    ۱۳ ■ نخستین همایش بین‌المللی میراث مکتوب ایران و افغانستان؛ شنبه، ۱۲ تیر ۱۳۸۹
    ۱۴ ■ همایش بازشناسی مناسبات فرهنگی ایران و عراق، سه‌شنبه تا شنبه، ۱۳ تا ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۰
    ۱۵ ■ مراسم چهره‌گشایی از نسخه‌برگردان قرآن خطی موزهٔ توپقاپی سرای استانبول
    ۱۶ ■ نگارخانهٔ کتابخانهٔ مجلس
    ۱۷ اساسنامه و ساختار سازمانی
    ۱۸ پژوهش و انتشارات
        ۱۸.۱ پژوهش
        ۱۸.۲ انتشارات
            ۱۸.۲.۱ لوح‌های فشرده
    ۱۹ ۱. لوح مطبوعات فارسی ایران۱
    ۲۰ ۳. روزنامه استوار قم
    ۲۱ ۴. مجلةالاسلام و دعوةالاسلام
    ۲۲ ۵. الدین و الحیوة
    ۲۳ ۶. مجله مسلمین
    ۲۴ ۷. مجله آئین اسلام
    ۲۵ ۸. مجموعه حکمت
    ۲۶ ۹. روزنامه مجلس
    ۲۷ ۱۰. لوح مطبوعات افغانستان
    ۲۸ ۱۱. لوح مطبوعات دینی۱
    ۲۹ ۱۲. مجله بررسی‌های تاریخی
    ۳۰ ۱۳. درس‌هایی از مکتب اسلام
    ۳۱ ۱۴. مجلهٔ مکتب اسلام
    ۳۲ ۱۵. مجلهٔ مکتب تشیع
    ۳۳ ۱۶. نشریه مسجد اعظم
    ۳۴ ۱۷. لوح مطبوعات دینی۲
    ۳۵ ۱۸. مجله هنر و مردم
    ۳۶ ۱۹. مجله اتاق تجارت
    ۳۷ ۲۰. نشریه دانشکده ادبیات تبریز
    ۳۸ ۲۱. لوح مطبوعات فارسی ایران ۲
    ۳۹ ۲۲. جراید نجف
    ۴۰ ۲۳. مجله خواندنیها
    ۴۱ ۲۴. مطبوعات لرستان۱ (مجموعه سید فرید قاسمی)
    ۴۲ ۲۵. نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان
    ۴۳ ۲۶. نشریه هفتگی تماشا
    ۴۴ ۲۷. لوح مطبوعات دینی ۳
    ۴۵ ۲۸. مطبوعات دینی ۴
    ۴۶ ۲۹. مجلةالعرفان
    ۴۷ ۳۰. لوح مطبوعات فارسی ایران ۳
    ۴۸ ۳۱. آثار مخطوط خواجه نصیرالدین طوسی در کتابخانهٔ مجلس (کنگره بین‌المللی هفتصد و پنجاه‌مین سالگشت دانشمند بزرگ خواجه نصیرالدین طوسی)
    ۴۹ ۳۲. کتاب‌های دستنویس شیخ بهائی
    ۵۰ ۳۳. مجلس دیروز و امروز (مصوّر)
    ۵۱ ۳۴. نسخهٔ خطی نهج‌البلاغه
    ۵۲ ۳۵. نسخهٔ چاپی قرآن معتمدی
    ۵۳ ۳۶. نسخهٔ خطی «الابانة
    ۵۴ ۳۷. فهرست نسخ خطی کتابخانهٔ مجلس
    ۵۵ ۳۸. فهرست منابع کتابخانهٔ مجلس برای تبلت، لپ‌تاب و آندرویید
    ۵۶ ۳۹. مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی
    ۵۷ ۴۱. لوح فشردهٔ «التفهیم لاوائل صناعةالتنجیم
    ۵۸ ۴۲. لوح فشردهٔ صحیفه سجادیه به خط احمد نیریزی
    ۵۹ ۴۳. لوح فشرده مثنوی معنوی
    ۶۰ ۴۴. مطبوعات زنان ۱
        ۶۰.۱ مجلات تخصصی
    ۶۱ ۱. پیام بهارستان
    ۶۲ ۲. نامه بهارستان
    ۶۳ ۳. اسناد بهارستان
    ۶۴ ۴. مطبوعات بهارستان
        ۶۴.۱ کتاب‌ها
            ۶۴.۱.۱ مجموعه‌ها
    ۶۵ ۱. گنجینه بهارستان
    ۶۶ ۲. نسخه‌پژوهی
    ۶۷ ۳. اوراق عتیق
    ۶۸ ۴. حدیث عشق
    ۶۹ ۵. میراث بهارستان
    ۷۰ ۶. فهرست نسخ خطی
    ۷۱ ۷. فهرستواره دست‌نوشت‌های فارسی (دنا)
    ۷۲ ۸. متون ایرانی
    ۷۳ ۹. نسخه‌برگردان‌های نسخ خطی و مرقعات نفیس
    ۷۴ ۱۰. اسناد بهارستان
    ۷۵ ۱۱. کاغذ اخبار بهارستان
        ۷۵.۱ فهرست انتشارات کتابخانهٔ مجلس
    ۷۶ رئیسان کتابخانه از آغاز
    ۷۷ منابع
    ۷۸ پیوند به بیرون

دربارهٔ کتابخانهٔ مجلس

کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی که در حال حاضر ۵۳۳ هزار کتاب چاپی، ۲۵ هزار کتاب خطی، بیش از ۴۵ هزار مجلد نشریهٔ ادواری و میلیون‌ها برگ سند در آن نگهداری می‌شود، نهادی با سابقهٔ بیش از یک صد سال است که بخش مهمی از میراث ماندگار تمدن کهنسال و بزرگ ایران اسلامی را بر دوش می‌کشد و بر اساس رسالت تاریخی که بر عهده‌اش نهاده شده، یعنی پشتیبانی اطلاعاتی از فرایند قانونگذاری و حمایت از پژوهش در حوزهٔ علوم انسانی، همواره چشم به‌راه پویندگانی از قافلهٔ علم و آگاهی بوده است. اینک پس از یک عمر بالندگی و ثمردهی به‌سان درختی تنومند، بر خیل مشتاقان معارف سایه‌ای پرمهر گسترانیده و با گنجینه‌هایی از نفایس و نوادر به علاقه‌مندان پرشمار خود، بی‌منت و ادعا، طعم دلچسب تلاش‌های دانشوران گذشته و حال را می‌چشاند. این بنای آگاهی به اراده دوستدارانی از خبرگان فرهنگ و ادب در جمع مجلسیان منتخب مردم در اوائل تأسیس حکومت مشروطه، همزمان با استقرار مجلس و اراده حاکمیت قانون در ایران شکل گرفت و اینگونه، اولین کتابخانهٔ پارلمانی آسیا با اندکی مسامحه عمری به قدمت تاریخ تأسیس مجلس قانونگذاری (۱۲۸۵ ش) در این سرزمین دارد.
باغ بهارستان

از آنجاکه باغ بهارستان از مکان‌های قدیمی و تاریخی تهران است و عمارت‌های مهمی چون مسجد و مدرسهٔ سپهسالار، مجلس شورای ملی، عمارت عزیزیه، کتابخانهٔ مجلس و ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی در این باغ قرار دارد جا دارد که به‌طور مختصر توضیحاتی در خصوص این باغ داده شود. در دههٔ ۱۲۸۰ هجری قمری (۱۸۶۰ میلادی) باروی قدیم تهران معروف به باروی شاه تهماسبی تخریب و ساخت استحکامات و دروازه‌ها و برج و باروی جدید آغاز شد. به این باروی جدید، باروی ناصری می‌گفتند و تهران نیز به دارالخلافهٔ ناصری مشهور شد و زمین و باغ بهارستان در حاشیهٔ شمال شرقی شهر قرار گرفت. این بارو در زمان رضاشاه به علت افزایش جمعیت و گسترش شهر تخریب شد و بهارستان کاملاً در محدودهٔ شهر قرار گرفت. زمینی که مشهور به سپهسالار و بهارستان است در اوائل دورهٔ قاجاریه نام مشخصی نداشت و بخش غربی این محدوده معمولاً در دورهٔ فتحعلی شاه، «جلوخان باغ نگارستان»(میدان بهارستان فعلی) خوانده می‌شد. در سال ۱۲۸۵ قمری یعنی ۳۸ سال قبل از انقلاب مشروطیت، میرزا حسین خان سپهسالار قزوینی-صدراعظم معروف ناصرالدین شاه- بخشی از زمین‌ها و باغ محمدحسن خان سردار ایروانی معروف به باغ سردار را که متعلق به ورثهٔ پاشاخان امین‌الملک بود، خرید و از آن پس به نام او، «باغ سپهسالار» خوانده شد. درخصوص وجه تسمیه این باغ به بهارستان، دو نظر وجود دارد. اول اینکه که سپهسالار اولادی نداشت و ناصرالدین شاه برای فراموش شدن نام و یاد سپهسالار، نام این باغ و عمارت را بهارستان گذاشت. نظر دوم این است که باغ و عمارت مذکور از همان زمان که به‌دست سپهسالار ساخته شد، هم‌وزن نگارستان به نام بهارستان خوانده شده است. مجموعهٔ بهارستان شامل مسجد، مدرسه، آب‌انبار، قنات، باغ و خانه است و علاوه بر اینکه با مجموعه‌های سنتی برابری می‌کند در برخی موارد شاهکار هنری و بی‌نظیر به شمار می‌آید.
کاخ بهارستان (ساختمان مشروطه)

میرزا حسین‌خان سپهسالار قزوینی در سال ۱۲۸۹ قمری تصمیم به ساخت عمارت‌های بزرگ از جمله کاخ بهارستان در اراضی بهارستان گرفت. وی به فکر تغییر سیمای شهر تهران بود. مهمترین این ساختمانها، عمارت بهارستان یا کاخ بهارستان محل زندگی سپهسالار بود. این ساختمان را امروزه به عنوان ساختمان مشروطه و یا مجلس شورای ملی می‌شناسیم. بخشی از این ساختمان به موزهٔ مجلس شورای اسلامی و بخشی دیگر به امور تشریفاتی و بخشی دیگر برای برگزاری همایش‌های مختلف اختصاص دارد. مجموعهٔ زمین‌هایی که در نهایت سپهسالار برای ساخت مجموعهٔ عمارت مورد نظر خویش در نظر گرفته بود وسعتی در حدود ۵۳ هزار متر مربع یعنی پیش از ۵ هکتار را شامل می‌شد. سپهسالار برای طراحی و ساخت این عمارت و دیگر عمارت‌های باغ بهارستان از مهمترین مهندسان و معماران آن زمان به‌ویژه میرزا مهدی‌خان ممتحن‌الدوله شقاقی بهره جست. به احتمال خیلی زیاد در سال ۱۲۹۵ قمری ساخت کاخ بهارستان به اتمام رسید. عمارت اعیانی سپهسالار در جهت شرقی ـ غربی، در امتداد سردر، طرح تکامل یافتهٔ کاخ‌سازی قاجاری را با آمیختگی پنهان هُنری مغرب‌زمین یادآور می‌شد. به گونه‌ای که شیوهٔ هنری مغرب زمین تحت تأثیر سلیقهٔ معماران ایرانی در این بنا، با طرح ایرانی در آمیخت و حتی مغلوب آن شد. این عمارت ۳ بار دچار خشم آذر شد و در آتش سوخت و یک بار هم بمباران شد:

■ ۲۳ آذر ۱۲۶۱(آتش‌سوزی)

■ ۲ تیر ۱۲۸۷(بمباران)

■ ۱۸ آذر ۱۳۱۰(آتش‌سوزی)

■ ۱۵ آذر ۱۳۷۳(آتش‌سوزی)

پس از درگذشت سپهسالار، ناصرالدین شاه آن را بی‌هیچ گونه تشریفات قانونی و شرعی، تصرف و آن باغ و عمارت (ساختمان مشروطهٔ کنونی) را ملکِ خالصهٔ (دولتی) خود کرد و در بخشی از عمارت نیز تا سال ۱۳۰۹ ق. قمرالسلطنه همسر سپهسالار (دختر فتحعلی شاه و عمهٔ ناصرالدین شاه) در خانه و باغ بهارستان زندگی و در آنجا مراسم تعزیه‌خوانی زنانه برگزار می‌کرد. از این زمان بود که این باغ و عمارت جنبهٔ دولتی پیدا کرد و در آنجا مراسم دولتی و مراسم پذیرایی از مهمانان داخلی و خارجی برگزار می‌شد. از زمان پیروزی انقلاب مشروطه، کاخ بهارستان برای مجلس در نظر گرفته شد. طی حکم میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله ـ صدراعظم ـ به محقق السلطنه (محقق الدوله) ـ رئیس بیوتات دولتی ـ مورخ ۲۵ جمادی‌الثانی ۱۳۲۴(۲۳ مرداد ۱۲۸۵)، مقرر می‌گردد که عمارت بزرگ باغ بهارستان (ساختمان مشروطه) در روز جمعه برای مجلس مهیا باشد. اما به علت دوری از مرکز شهر و عدم دسترسی عموم مردم به آن و بدون رضایت و اجازهٔ ورثهٔ سپهسالار نمی‌توان مجلس را در عمارت بهارستان تشکیل داد. به‌خاطر همین موقتاً در مدرسهٔ نظامیه (اتاق نظام) برای برقراری جلسات مجلس انتخاب شد. در طی دوره‌ای که نظامنامهٔ انتخاباتی در حال تدوین بود و انتخابات بر اساس آن انجام می‌گرفت، صحبت‌ها و نامه‌نگاری‌ها برای تعیین عمارت بهارستان به عنوان ساختمان آیندهٔ مجلس شورای ملی نیز ادامه داشت. در ۲۷ شعبان ۱۳۲۴(۲۲ مهر ۱۲۸۵) نامه‌هایی از مجلس به مشیرالدوله ارسال شد که اعضای مجلس اظهار کرده بودند که عمارت مدرسهٔ نظام برای برگزاری مجلس مناسب نیست و «کلاً بالاتفاق عمارت بهارستان را که به هیچ وجه امروزه محل حاجت دولت نیست، از برای مجلس شورای ملی می‌خواهند...» با توجه به مخالفت‌های پیشین رهبران انقلاب، اکنون به تحقیق مسلم شده بود که ساختمان دیگری نمی‌توان در نقش بهارستان را برای مجلس ایفا کند. از این رو صدر اعظم پس از تبادل نظر با شاه در ۲۹ شعبان ۱۳۲۴(۲۴ مهر ۱۲۸۵) به نمایندگان اعلام کرد که فعلاً عمارت بهارستان برای جلسات مجلس شورای ملی در نظر گرفته شود. در همان روز بنا به دستور مظفرالدین شاه، مشیرالدوله نیز اجازه داد که مجلس در بهارستان برگزار شود و مسئلهٔ خرید ملک برای مجلس و وقف شرعی آن به آینده موکول شد.
ساختمان ملیجک (عزیز السلطان)

عزیزیه عمارتی است در دو طبقه با ایوانی زیبا رو به جنوب و پیرایه‌هایی آمیخته به سبک‌های سنتی و نوین معماری که پیشینهٔ معماری و تاریخی آن در پیوند با مجلس رقم خورده است. به رغم آگاهی‌های بسیاری که در اسناد و منابع تاریخی دربارهٔ ساختمان عزیزیه بازتاب یافته است، اما تاریخ دقیق این بنا به درستی روشن نیست. اما این را می‌دانیم که در سال ۱۳۰۹ ق، ناصرالدین شاه این ساختمان را که خانهٔ مرحوم قمر السلطنه بود به غلام‌علی‌خان عزیز السلطان بخشید و در سال ۱۳۱۱ ق، مراسم ازدواج او با اخترالدوله-دختر ناصرالدین شاه- برگزار شد. از سال ۱۳۲۴ ق؛ که کاخ بهارستان در اختیار مجلس شورای ملی قرار گرفت، صحبت‌هایی پیش آمد مبنی بر این که دیگر بناها و زمین‌های بهارستان نیز به مجلس واگذار شود. گویا در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۳۴ تا ۱۳۳۹ هجری قمری که مصادف با سومین دورهٔ فترت قانونگذاری و در جریان جنگ جهانی اول بود که ملیجک، عزیزیه را تخلیه کرد و آنجا برای مدتی در اختیار فردی مشهور به دکتر میرزا اسدالله‌خان کردستانی بود. وی وکیل دورهٔ دوم مجلس از کردستان بود که پس از مدتی وزیر پست و تلگراف شد. در دورهٔ چهارم قانونگذاری، با تلاش ارباب کیخسرو شاهرخ- رئیس ادارهٔ مباشرت مجلس-آن زمین‌ها و خانهٔ عزیز السلطان به مبلغ ۲۰ هزار تومان خریداری شد.
تاریخچهٔ کتابخانهٔ مجلس

این کتابخانه را باید زادهٔ انقلاب مشروطیت و مجلس در سال ۱۲۸۵ دانست. پس از اوجگیری جنبش مشروطه‌خواهی در ایران عطش مردم برای کسب آگاهی بیشتر شد و علی‌رغم وجود مساجد، مدارس و مطبوعات، این نیاز به طور کامل برآورده نشد. با پیروزی انقلاب مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی در سال ۱۲۸۵ این احساس نیاز، شدت گرفت. چرا که بینش، دانش و آگاهی لازمه قانونگذاری درست بود. بدین خاطر عده‌ای از نمایندگان فعال به فکر ایجاد کتابخانه‌ای برای مجلس افتادند تا نمایندگان مردم را از جهت علمی و اطلاعاتی تغذیه کند. مجلس شورای ملی در همان سال، ۶۰ جلد کتاب خریداری نمود که می‌توان آن را نخستین گام در راه تأسیس کتابخانهٔ مجلس دانست.

اگرچه تأسیس رسمی کتابخانه‌ای به معنای واقعی کلمه و با هدف بنیادین حمایت فکری و علمی نمایندگان مجلس که از ضرورت‌های اساسی تشکیل حکومت جدید بود در دورهٔ نخست مجلس با همهٔ عزمی که برای انجام این کار وجود داشت، به‌دلیل مشکلات ناشی از تغییرات اساسی در سیستم حکومتی و مشغله‌های فراوان نمایندگان میسر نشد. اما با مساعی و پشتکار برخی از نمایندگان فرهیختهٔ عضو هیأت رئیسهٔ دومین دورهٔ مجلس شورای ملی در این راه قدمی اساسی و قانونی برداشته شد. به این صورت که در مادهٔ ۱۳۵ نظامنامهٔ داخلی (آیین‌نامهٔ داخلی) مجلس شورای ملی، مصوب ۲۶ ذی‌الحجهٔ ۱۳۲۷/ ۱۸ دی ۱۲۸۸، نام «کتابخانه» آورده شد. در این قانون از «کتابخانه» به عنوان یکی از دوایر «شعبه اداری» مجلس شورای ملی نام برده شده است. فردی که در تحقق این ماده بسیار فعالیت نمود «ارباب کیخسرو شاهرخ» ـ نمایندهٔ وقت زردشتیان در مجلس شورای ملی و رئیس وقت امور اداری و کارپرداز وقت مجلس شورای ملی ـ بود. اما به علت کثرت کارهای اداری، انجام دادن وظایف نمایندگی و کمبود اعتبارات مالی تأسیس کتابخانه به تعویق افتاد.

وی در سال ۱۲۹۱ با خرید ۲۰۲ جلد از کتاب‌های میرزا ابوالحسن جلوه و دریافت ۱۰۹۱ جلد از کتاب‌های احتشام السلطنه محمود علامیر به عنوان اهداء عملاً کتابخانهٔ مجلس را راه‌اندازی نمود. کتاب‌های خریداری شده و اهدائی در دو اتاق کوچک و تو در تو و داخل چند قفسه چوبی در قسمت شرقی حوضخانهٔ عمارت قدیم مجلس شورای ملی چیده و نگهداری می‌شد. این کتابخانهٔ کوچک همواره مورد مراجعه و استفادهٔ نمایندگان بود.

در آغاز بنا بود کتابخانه درهمان محل حوضخانه بصورت رسمی افتتاح شود، اما این کار به دلیل پیشآمدها و موانع مختلف و نیز فترت‌های بین دوره‌های قانونگذاری انجام نگرفت. خود مرحوم حسین پیرنیا (مؤتمن الملک) ـ رئیس وقت مجلس شورای ملی ـ نیز با افتتاح کتابخانه در آن فضای کوچک مخالفت می‌ورزید. وی معتقد بود که باید نخست محل مناسبی برای کتابخانه در نظر گرفته شود. پس از چندی مجلس در دورهٔ چهارم تقنینیه بناهای واقع در شرق کاخ بهارستان و عمارت‌های آن را خریداری نمود. یکی از این عمارت‌ها اصطبل و کالسکه‌خانه بود و آن را به کتابخانه تبدیل کردند و این زمینه‌ای شد که نهایتاً در سال ۱۳۰۲ تلاش‌ها و کوشش‌هایی که برای تأسیس کتابخانه انجام گرفته بود به نتیجه برسد و با انتقال منابع از ساختمان مجلس شورای ملی (عمارت بهارستان) به ساختمان جدید، کتابخانه از لحاظ مکانی جدا شد. در آن هنگام عبدالحمید نقیب‌زاده مشایخ به عنوان مدیر موقت و نمایندهٔ ارباب کیخسرو شاهرخ منصوب شد.. کتابخانهٔ مجلس پس از نزدیک به دو سال یعنی در سال ۱۳۰۴ تحت نظر مدیری دانشمند و کاردان همچون یوسف اعتصامی آشتیانی (اعتصام‌الملک) به عنوان اوّلین کتابخانهٔ رسمی و دولتی گشایش یافت. در حال حاضر از این ساختمان به عنوان کتابخانهٔ شمارهٔ ۲ مجلس (کتابخانهٔ ایران‌شناسی و کتابخانهٔ تخصصی مطالعات زنان) استفاده می‌شود.

ساختمان اصلی کتابخانهٔ مجلس (ساختمان شمارهٔ یک) در ۱۷ بهمن ۱۳۴۱ افتتاح شد و با اوج گیری انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ به مدت ۶ ماه تعطیل گردید. در سال ۱۳۶۲ با تصمیم مسئولین وقت، کتابخانهٔ مجلس سنای سابق نیز با عنوان کتابخانهٔ شمارهٔ ۲ زیر نظر کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی قرار گرفت. در تاریخ ۲۱ شهریور ۱۳۷۵ طرح تصویب «اساسنامهٔ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی» به تصویب مجلس شورای اسلامی و در ۲۸ شهریور همان سال به تأیید شورای نگهبان رسید. مطابق این قانون، به کمیسیون مشترک امور اداری و استخدامی و دیوان محاسبات و بودجه و امور مالی مجلس شورای اسلامی اجازه داده شد که اساسنامهٔ مذکور را بررسی و به تصویب نهایی برساند. اساسنامهٔ جدید در تاریخ ۱۳ آذر ۱۳۷۵ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و در تاریخ ۵ دی ۱۳۷۵ مورد تأیید شورای نگهبان قرار گرفت. با تجدید سازمان کتابخانه و تصویب اساسنامهٔ جدید، این کتابخانه به عنوان «کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی» تغییر نام یافت و زیر نظر هیأت امنایی به ریاست عالیه رئیس مجلس شورای اسلامی به روند توسعهٔ خود شتابی مضاعف بخشید.

نخستین گام‌ها در گردآوری کتب، مجموعه‌های اهدایی عده‌ای از فرزندان فرزانهٔ ملت در صدر مشروطیت بود که به امید تقویت علم و آگاهی و قانون، میراث علمی و مکتوب برجای مانده از عمری تلاش خود و خاندان خویش را به کتابخانهٔ مجلس سپردند و بدین ترتیب هم کتابخانه را بنیان نهادند و هم نام نیک از خود برجای گذاشتند. چیزی نگذشت که با استقبال پژوهشگران، دانشجویان و صاحبان فضل و کمال، از یک کتابخانهٔ اختصاصی به کتابخانه‌ای نیمه تخصصی و عمومی و رو به پیشرفت تبدیل شد. این سیر رو به کمال هم در زمینهٔ مجموعه‌سازی و هم در حوزهٔ ارائهٔ خدمات ارزشمند علمی و فرهنگی به مثابهٔ سنتی پسندیده و روشی هدفمند همچنان پی‌گرفته شد تا امروز که با بهره‌جویی از تجهیزات روزآمد و غنی‌سازی منابع، متناسب با آخرین تولیدات علمی به‌ویژه در حوزهٔ ایران‌شناسی، کتابخانهٔ مجلس توانسته به اعتباری کم‌نظیر در گسترهٔ ملی و بین‌المللی دست یابد و علاقه‌مندان مشتاق را از گوشه گوشهٔ ایران و جهان به سوی خود بکشاند. با انتقال مجلس شورای اسلامی به میدان بهارستان در سال ۱۳۸۳ بر اهمیت و جایگاه کتابخانه به عنوان وجههٔ فرهنگی و مردمی خانه ملـّت و پشتیبان اطلاعاتی نمایندگان مردم افزوده شد و روند تحولات شتاب بیشتری یافت.

کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی به عنوان یکی از مراکز علمی و فرهنگی مهم و گنجینهٔ میراث فرهنگ و تمدن ایران و اسلام از شهرت و اهمیت بالایی در داخل و خارج از کشور برخوردار است. دلیل این مدعا علاقه، توجه و مراجعه شخصیت‌های علمی، فرهنگی و سیاسی، ناشران، نویسندگان، محققان مراکز علمی، فرهنگی و دانشگاهی و همکاران دیگر کتابخانه‌ها به این مجموعه و تبادل اطلاعات، اهداء و مبادله منابع و همکاری در سطوح مختلف است. مدیرانی که از دیروز تا امروز سکانداری این کشتی معرفت را بر عهده داشته‌اند و مدت ریاست آنان به ترتیب عبارتند از:

■ عبدالحمید نقیب‌زاده مشایخ (۱۳۰۲-۱۳۰۵)،

■ یوسف اعتصام الملک آشتیانی (۱۳۰۵-۱۳۱۶)،

■ ابراهیم شریفی (۱۳۱۶-۱۳۳۹)،

■ تقی تفضلی (۱۳۳۹-۱۳۴۶)،

■ خانم فخری راستکار (۱۳۴۶-۱۳۵۲)،

■ محمد شهدادی(۱۳۵۲-۱۳۵۴)،

■ عبدالحسین حائری (۱۳۵۴-۱۳۷۴)،

■ غلامرضا فدایی عراقی(۱۳۷۴-۱۳۷۷)،

■ سید محمد علی احمدی ابهری(۱۳۷۷-۱۳۸۶)،

■ احمد جلالی(۱۳۸۶-۱۳۸۷)،

■ رسول جعفریان (دهم شهریور ۱۳۸۷- دی ۱۳۹۱).

■ محمد رجبی (هجده دی ۱۳۹۱- تاکنون)

در این میان استاد عبدالحسین حائری با ۵۷ سال تلاش در کتابخانهٔ مجلس یعنی از سال ۱۳۳۰ تا زمستان ۱۳۸۷ بیشترین سابقهٔ خدمت در این کتابخانه را داشته است.
ساختمان در حال احداث کتابخانهٔ مجلس

ساخت کتابخانهٔ جدید و بزرگی برای قوهٔ قانونگذاری کشور مشمول طرح بزرگتر و جامعتری به‌نام «طرح بهارستان» است. این طرح در زمینه‌های اداری، رفاهی، فرهنگی و مسکونی و کار مطالعاتی و اجرایی آن برعهدهٔ گروهی از مهندسین و مشاوران سازمان عمرانی مناطق شهرداری تهران می‌باشد. جناب آقای دکتر لاریجانی- ریاست محترم مجلس شورای اسلامی- مستقیماً روند اجرای پروژه را پی‌گیری می‌نماید و ریاست دفتر ایشان و معاون محترم اجرائی رئیس مجلس شورای اسلامی- پیگیر کارها هستند. ساخت کتابخانهٔ جدید در اردیبهشت ۱۳۹۰ آغاز گردید و کار خاکبرداری قسمت مربوط به کتابخانهٔ مجلس به اتمام رسیده و عملاً کار ساخت و ساز شروع شده است. طبق جدول زمانبندی اعلام شده از سوی مجریان امر، ساختمان جدید درخرداد ماه ۱۳۹۲ تحویل خواهد شد، امیدواریم در وقت اعلام شده کار به سرانجام برسد و کتابخانه از کمبود شدید فضا رهایی یابد. پروژهٔ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد که در مساحتی به متراژ ۵۹۵۰۰ متر مربع در نظر گرفته شده است می‌تواند برای چند ده سال مشکل کمبود جا را حل نماید.
منابع کتابخانهٔ مجلس

امروز این مرکز فرهنگی که کتابخانه‌های شمارهٔ یک و دو مجلس شورای اسلامی را شامل می‌شود با مجموعه‌های کم‌نظیر، نفیس و ارزشمند خود همچون کتب و رسائل خطی، کتب چاپی سنگی، سربی و نوین، اسناد تاریخی و ملی از جمله اسناد مکتوب، عکسهای تاریخی، قراردادها و فرمانهای حکومتی دوران قاجار و اسناد دیداری و شنیداری، گزارشهای دولتی و اسناد و انتشارات واسپاری سازمان ملل و ارگانهای وابسته، نشریات و نیز اشیاء موزه‌ای پاسخگوی خیل عظیمی از پژوهندگان است. استفاده از فناوری روز در ارائه خدمات ویژه به کاربران مختلف و حضور پرثمر در نمایشگاه‌ها و همایش‌های علمی که از سوی سازمانهای بین‌المللی تخصصی برمی‌گردد، بازدید میهمانان و مراجعین خارجی از این مرکز، اعزام کارشناسان کتابخانه به مجامع فرهنگی داخلی و خارجی و غیره بخشی از تعاملات مثبت و سازنده‌ای است که همگامی کتابخانه را با تحولات نوین در عرصهٔ خدمات کتابخانه‌ای، پژوهشی، کتابداری و اطلاع‌رسانی برقرار نموده و استحکام می‌بخشد. کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی که سال‌هاست به عنوان یکی از مراکز علمی و فرهنگی معتبر و مهم در پاسداری از میراث مکتوب فرهنگ و تمدن ایران و اسلام در جهان شناخته شده است دارای گنجینه‌هایی کم‌نظیر از منابعی است که بر اعتبار جایگاه آن به عنوان مرکزی مهم در بسط و اشاعه تاریخ علم و هنر افزوده است. بهترین مجموعه‌ها و بخشهای این کتابخانه عبارتند از:
گنجینه نسخ خطی

نسخ خطی برجای مانده از دوران‌های درخشان شکوفایی علم و فرهنگ و اندیشه در ایران و سرزمین‌های اسلامی به عنوان گنجینهٔ ماندگار ملت، پیامداران برجسته‌ای از تعالی علمی و نبوغ اندیشمندان و متفکران ایرانی و مسلمان در بسط و گسترش ادب، فرهنگ، عرفان، اخلاق و هنر هستند که خلاقیت کم‌نظیر و تمدن بی‌همتای آنان و سیطرهٔ بی‌چون و چرای ایشان بر فعالیت‌های کمرنگ و بی‌رونق علمی دیگر جوامع آن روزگار را به اثبات می‌رساند.

شمار نسخه‌های خطی در گنج‌خانهٔ کتابخانهٔ مجلس به بیش از ۲۵ هزار مجلد بالغ می‌شود. این نسخه‌ها طی یکصد سال گذشته خریداری یا به صورت اهداء به کتابخانه واگذار شده است.

بخش عمدهٔ نسخه‌های موجود در کتابخانه به همت فهرست‌نگاران بلندپایه‌ای همچون یوسف اعتصامی، ایرج افشار، عبدالحسین حائری، محمد تقی دانش‌پژوه، فخری راستکار، ابن یوسف شیرازی، بهاءالدین علمی انواری، احمد منزوی، علینقی منزوی، سعید نفیسی و از نسل جدید پژوهشگرانی چون سوسن اصیلی، محمد برکت، جواد بشری، ابوالفضل حافظیان بابلی، سید محمدحسین حکیم، یوسف بیگ‌باباپور، سید جعفر حسینی اشکوری، سید صادق حسینی اشکوری، احسان‌الله شکراللهی، محسن صادقی، علی صدرایی خویی، علی‌اکبر صفری، سید محمد طباطبایی بهبهانی (منصور)، محمود طیار مراغی، حسین متقی و محمود نظری و همچنین یک جلد فهرست توصیفی شبیه‌نامه‌های دورهٔ قاجار نیز توسط رضا کوچک زاده فهرست شده است.

نسخه‌های فهرست‌نشده نیز در حال حاضر توسط همین فهرست‌نگاران جوان و توانمند در حال فهرست‌نویسی است. همچنین کتابخانهٔ مجلس در صدد بازنگری و بازچاپ تمامی فهرست‌های پیشین خود است که تاکنون تعدادی از این فهرست‌های بازنگری‌شده به چاپ رسیده است و این کار مهم و اساسی همچنان ادامه دارد. کتابخانهٔ مجلس همچنان آماده تحویل گرفتن نسخه‌های خطی و چاپی اهدایی از طرف دوستداران فرهنگ می‌باشد. افزون بر آن، کمیتهٔ خرید و تقویم کتابخانه که در حال حاضر با هدایت آقایان خلیل مستوفی، ابوالفضل حافظیان بابلی، سهراب یکهزارع، مدیر بخش خطی، محمود نظری و خانم سیمین صیدیه اداره می‌شود مشغول فعالیت بوده و به طور سالانه بین هفتصد تا هزار نسخه خریداری و ارزشگذاری می‌شود.

گام بعدی در معرفی و نمایاندن این گوهرهای تابان، تهیهٔ تصاویری باکیفیت از آنهاست. این حرکت از سال ۱۳۳۰ در قالب تهیهٔ میکروفیلم (ریزفیلم) آغاز و در یک دهه پیش تهیه تصاویر دیجیتالی سیاه و سفید نیز به آن اضافه گردید. درسال ۱۳۸۷، سیاست نوینی در دیجیتال‌سازی نسخ خطی آغاز گردید و با استفاده از فناوری‌های نوین و بهکارگیری تعداد قابل ملاحظه‌ای از اسکنرهای پیشرفته در ظرف ۹ ماه از همهٔ نسخ خطی، تصاویر دیجیتالی تمام‌رنگی و با کیفیت بالا فراهم شد. در حال حاضر، این تصاویر در کتابخانه دیجیتال (رسان، آذرسا، و نیز کتابخانهٔ دیجیتالی مجلس وابسته به کنسرسیوم محتوای ملی) قابل استفاده و دانلود می‌باشد و این یکی از مهمترین گام‌ها در حفظ این میراث گرانب‌ها و دسترسی همگانی و آسان به آنها است. در حال حاضر ۹۵ درصد از نسخه‌های خطی فهرست شده و فهرست باقی آنها نیز در آیندهٔ نزدیک انجام یافته و منتشر خواهد شد.
کتاب‌های چاپ سنگی و سربی

کتاب‌های چاپ سنگی و سربی کتابخانهٔ مجلس که به کتاب‌های چاپ قدیمی و یا کتاب‌های نادر نیز معروف هستند بالغ بر ۱۵ هزار جلد می‌شود. این منابع از لحاظ محتوای علمی و تاریخ چاپ و نشر از ارزش فوق‌العاده‌ای برخوردارند. در حال حاضر (اسفند ۹۰) تمامی کتاب‌های چاپ سنگیی فهرست‌نویسی شده و در حال چک نهایی است. علاوه بر کار فهرستنویسی و مرمت و آسیب‌زدایی این کتب، تهیهٔ تصاویر دیجیتالی از آنها نیز رو به اتمام است و در حال حاضر بخش عمده آن‌ها در بخش «آذرسا» ی سایت کتابخانهٔ مجلس قابل بازیابی به صورت متن کامل است.
کتاب‌های چاپی

کتاب‌های چاپی این کتابخانه در یک کتابخانهٔ اصلی و چندین کتابخانهٔ تخصصی نگهداری می‌شود.
کتابخانهٔ شماره یک

ساختمان این کتابخانه که به شمارهٔ ۱ معروف است در ۱۷ بهمن ۱۳۴۱ گشوده شد. مجموع کتاب‌های چاپی موجود در این کتابخانه، اعم از کتب چاپ سنگی، سربی، و معمولی به حدود ۴۵۶ هزار جلد رسیده که شامل کتاب‌هایی به زبان‌های فارسی، عربی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، روسی، ترکی، ژاپنی و غیره و عمدتاً در زمینه‌های حقوق، علوم سیاسی، علوم دینی، علوم اجتماعی، تاریخ، ادبیات و هنر؛ با تأکید بر اسلام‌شناسی و ایران‌شناسی است. این کتابخانه بر اساس فلسفهٔ وجودی کتابخانه‌های پارلمانی تأسیس شده و علاوه بر ذخیره کتاب‌ها و گنجینه‌های خطی و اسنادی، منابع آن به منظور پشتیبانی اطلاعاتی نمایندگان مردم و متناسب با کارگروه‌های کمیسیون‌های مجلس فراهم آمده است. باید تأکید کرد که کتابخانهٔ مجلس به طور عمده در حوزهٔ علوم انسانی و به طور خاص در زمینهٔ ایران‌شناسی فعال است. از دیگر منابع این کتابخانه، تعدادی پایان‌نامهٔ قدیمی و جدید در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا متعلق به دانش‌آموختگان داخلی و خارجی است.

همچنین بخش قابل توجه‌ای از منابع و دستنوشته‌های این کتابخانه، کتب اهدایی بزرگان و فرهیختگانی است که با هدف توسعهٔ علم، مجموعهٔ خویش را وقف این کتابخانه کرده‌اند. بعضی از این مجموعه‌های اهدایی عبارتند از مجموعهٔ احتشام‌السلطنه، مجموعهٔ سید محمد طباطبائی، مجموعهٔ رهی معیری، مجموعهٔ پروانه، مجموعهٔ پارسیان هند، مجموعهٔ نجم‌الدوله، مجموعهٔ فیروز، مجموعهٔ سید جمال‌الدین اسدآبادی، مجموعهٔ امام جمعه خوئی، مجموعهٔ غلام‌حسین سرود، مجموعهٔ جعفر سلطان القرائی، مجموعهٔ کریم‌زاده تبریزی، مجموعهٔ ملک مدنی و مجموعهٔ صدر الافاضل.

از کتاب‌های چاپی دیگر که اخیراً به کتابخانه اضافه شده است می‌توان به مجموعه موسوی گرمارودی با ۱۳ هزار جلد کتاب اشاره نمود.
کتابخانهٔ شمارهٔ دو

این کتابخانه که در حال حاضر به «کتابخانهٔ ایران‌شناسی» نیز معروف است در پی تأسیس مجلس سنا در ۲۰ بهمن ۱۳۲۸، به ابتکار و علاقه‌مندی سید حسن تقی‌زاده رئیس وقت این مجلس، به طور موقت در کنار مجلس شورای ملی واقع در میدان بهارستان، در دو اتاق کوچک، با هدف ایجاد کتابخانه‌ای تخصصی در زمینهٔ ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی، به منظور بهره‌برداری محققان ویژه و با حدود ۵۰۰ جلد کتاب شکل گرفت. کتابخانهٔ مزبور با احداث و افتتاح ساختمان مجلس سنا (ساختمان مجلس شورای اسلامی در دوره‌های اول تا ششم) در سال ۱۳۳۵ به تالاری در جنب هیأت رئیسهٔ مجلس سنا و سپس در اوائل سال ۱۳۶۲ به کاخی که در شرق عمارت مجلس سنا قرار داشت و قبل از پیروزی انقلاب اسلامی موزهٔ نگارستان در آنجا مستقر بود به عنوان کتابخانهٔ شمارهٔ ۲ مجلس انتقال یافت. با انتقال به «موزهٔ نگارستان» سابق به مرور این کتابخانه شکل عمومی نیز به خود گرفت و درهای آن به روی همهٔ اهل پژوهش باز شد. کتابخانهٔ مذکور در اوائل سال ۱۳۸۳ به عمارت قدیمی مجلس شورای ملی (ساختمان مشروطه) واقع در میدان بهارستان منتقل و در نهایت در ۲۴ آبان ۱۳۸۴ به عمارت قدیمی کتابخانهٔ مجلس منتقل و با حضور چهره‌های فرهنگی و سیاسی بازگشایی گردید. از سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶ این کتابخانه به‌طور ثابت به جمع‌آوری کتب ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی مشغول بوده است. از سال ۱۳۸۷ به این سوی تغییرات اساسی و بنیادین در این کتابخانه انجام گرفت. از جمله وجین کتاب‌های قدیمی که در حوزهٔ ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی نمی‌گنجید و انتقال آن‌ها به کتابخانهٔ شمارهٔ یک و جایگزین کردن آن‌ها با کتاب‌های تخصصی که به این فرایند روزآمد و پربار کردن منابع در سالن مرجع گفته می‌شود. اضافه کردن مجموعه‌های ارزشمند به این کتابخانه از جمله مجموعهٔ استاد محمد گلبن با ۱۲ هزار جلد[۱] و مرحوم محمود عظیمی زوارهای و همچنین تأسیس کتابخانهٔ تخصصی مطالعات زنان با ۲ هزار جلد کتاب، نشریه و پایان‌نامه از دیگر خدمات مهم این کتابخانه می‌باشد.

در حال حاضر این کتابخانه دارای مجموعه‌ها و منابع ارزشمند، کمیاب و یا بی‌نظیری مشتمل بر بیش از ۶۸ هزار شامل حدود ۴۴ هزار جلد کتاب فارسی و عربی، بیش از ۲۵۳۰۰ جلد کتاب لاتین به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی، ترکی و روسی، ۳۵۲۷ جلد کتاب چاپ سربی و سنگی، ۴۱۰ عنوان نشریهٔ ادواری تخصصی فارسی، عربی و لاتین، نمایهٔ فارسی ۱۸۰۰ مقالهٔ لاتین و ۳۷ نقشهٔ جغرافیایی بسیار نایاب و ممتاز مربوط به ایران، کشورهای شرقی و دنیای اسلام است.

در این کتابخانه بهترین گنجینهٔ سفرنامه‌های فرنگی‌ها دربارهٔ ایران نیز نگهداری می‌شود. از ۵۸۶ سفرنامه، ۳۴۹ عنوان به زبان انگلیسی، ۱۲۳ عنوان به زبان فرانسوی، ۸۷ عنوان به زبان آلمانی و ۳۲ عنوان به زبان‌های ایتالیایی، لاتین، ترکی، روسی و غیره است.

نشریات ادواری موجود در این مرکز نیز در نوع خود از بی‌نظیرترین مجموعه‌های سازماندهی شده در مراکز آرشیوی داخل کشور است و بالغ بر ۱۱۰ عنوان مجلهٔ تخصصی در حوزه‌های ایران‌شناسی به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، روسی و ترکی و ۳۰۰ عنوان مجلهٔ تخصصی فارسی و عربی چاپ داخل و خارج از کشور است که برخی از آن‌ها سابقه و قدمت بیش از یک قرن دارد.

در حال حاضر کتابخانهٔ شمارهٔ ۲ مجلس تخصصی‌تر شده و در آن فقط منابع اسلام‌شناسی و ایران‌شناسی ثبت می‌شود و با حفظ رویکرد تخصصی خود به فراهم‌آوری و خرید مجموعه‌های مرتبط مشغول است. تهیهٔ تصاویر دیجیتالی از کتب قدیمی، تکنسخه و نفیس این کتابخانه جهت قرار گرفتن در کتابخانهٔ دیجیتالی مجلس در حال انجام است. برخی از منابع قدیمی این مجموعه در وبسایت کتابخانه و مجلهٔ پیام بهارستان نیز معرفی گردیده است. این منابع با توجه قدمت و تنوع‌شان فرصت بسیار مغتنمی برای محققین این حوزه‌های پژوهشی فراهم می‌آورد.
کتابخانهٔ ویژهٔ نمایندگان

علیرغم ارتباط تاریخی و تشکیلاتی این کتابخانه با مجلس شورای اسلامی، در راستای تبیین و شفافیت بیشتر رسالت اساسی و اصلی که باعث شکل‌گرفتن این کتابخانه شد یعنی اطلاع‌رسانی به‌هنگام و خاص به نمایندگان مردم، در آستانهٔ یکصدمین سال تأسیس مجلس و شکل‌گیری قوهٔ مقننه و با هدف تسهیل و تسریع در دسترسی آسان این عزیزان به اطلاعات مورد نیاز، کتاب‌ها، منابع و مآخذ لازم برای ایفای وظیفهٔ خطیر قانونگذاری و نظارت بر حسن اجرای قوانین، در ۱۳ دی ۱۳۸۴ در محوطهٔ تالار جلسات علنی، کتابخانهٔ ویژهٔ نمایندگان به عنوان واحدی کوچک اما عملیاتی از تمامی خدمات و مجموعه‌های کتابخانه راه‌اندازی شد و هم اینک در جهت وظایف تعیین شده خود، منشأ خدمات ارزنده‌ای بوده است.

این کتابخانه تحت نظارت رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد کتابخانه مجلس به فعالیت می‌پردازد. بر اساس آنچه در اساسنامهٔ کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی آمده، خدمت‌رسانی به نمایندگان مجلس پیوسته در اولویت نخست قرار داشته است و نمایندگان مجلس نیز از مراجعان دائمی کتابخانهٔ مجلس بوده و همواره از خدمات و همکاری این کتابخانه بهره‌مند بوده‌اند، اما ایجاد کتابخانهٔ ویژهٔ نمایندگان را باید سرفصلی نو و اقدامی مبتکرانه در زمینهٔ خدمت‌رسانی کتابخانهٔ مجلس به نمایندگان و یاری آنان در حوزهٔ خطیر قانونگذاری و نظارت بر اجرای قانون و به طور کلی افزایش توان دسترسی مجلس به اطلاعات به شمار آورد.

کتابخانهٔ ویژهٔ نمایندگان در فضایی نسبتاً کوچک واقع شده و مجموعهٔ آن بالغ بر ۵۰۰۰ جلد کتب حقوقی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، تاریخی، اسلامی، منابع مرجع و نظایر آن است. علی‌رغم مساحت کم و مجموعه کتب موجود، کتابخانهٔ ویژهٔ نمایندگان، به دلیل برخورداری کامل از کمک و پشتیبانی کتابخانهٔ مجلس توانسته است نیازهای اطلاعاتی فوری نمایندگان را به سرعت تهیه و در دسترس آنان قرار دهد. در واقع این کتابخانه، واسطهٔ پیوند میان نمایندگان مجلس از یک سو و خدمات و مجموعه بزرگ کتابخانهٔ مجلس از سوی دیگر است. این کتابخانه در فاصله بسیار نزدیک از صحن و کمیسیون‌های مجلس قرار دارد و به همین دلیل نمایندگان به‌راحتی به این کتابخانه مراجعه و از خدمات آن بهره‌مند می‌گردند. نمایندگان عموماً جهت استفاده از خدمات اینترنت، امانت گرفتن کتاب و منابع مورد نیاز و به‌خصوص درخواست جستجوی اطلاعات اعم از مقالات، آمار و اطلاعات در موضوعات خاص و مناسبتی به این کتابخانه مراجعه می‌نمایند. در بسیاری از موارد نیز درخواست جستجوی اطلاعات بصورت تلفنی اعلام و متعاقب آن مطالب و اطلاعات مورد نیاز، فوراً تهیه و در صحن مجلس به نمایندگان تحویل می‌گردد.

مراجعان این کتابخانه علاوه بر نمایندگان مجلس، شامل دبیران کمیسیون‌ها، مدیران کل و رؤسای ادارات مجلس، مشاوران و معاونان پارلمانی وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های اجرایی هستند. میزان مراجعه نمایندگان نمایانگر استقبال آنان از فعالیت‌ها و خدمات کتابخانه ویژه نمایندگان است. در سال ۱۳۸۸ حدود ۸۰۰ مورد و در سال ۱۳۸۹ حدود ۹۰۰ مورد مراجعه به کتابخانه صورت گرفته و در مجموع طی ۵ سال گذشته یعنی از زمان آغاز بکار کتابخانهٔ ویژهٔ نمایندگان تا پایان سال ۱۳۸۹ نزدیک به ۴۰۰۰ مورد مراجعه به کتابخانه صورت گرفته است.
کتابخانهٔ تخصصی انقلاب اسلامی

فرارسیدن سی‌امین سال پیروزی انقلاب اسلامی فرصتی فراروی پژوهشگران است تا با نگاهی عمیق‌تر ابعاد این انقلاب مردمی و مبتنی بر آرمان‌های دینی و میهنی را بررسی کنند و حاصل یافته‌های خویش را برای نسل امروز و فردا به یادگار گذارند. کتابخانهٔ تخصصی انقلاب اسلامی که در بر دارندهٔ منابع مربوط به این برههٔ تاریخی است همزمان با شانزدهمین هفتهٔ کتاب جمهوری اسلامی در سال ۱۳۸۷ با چنین هدفی و با همت آقای قاسم تبریزی در دل کتابخانهٔ مجلس راه‌اندازی شد. در حال حاضر این مجموعه در حدود ۱۷ هزار مجلد کتاب را در خود جای داده است که هر روز به این مجموعه افزوده می‌شود.
کتابخانهٔ تخصصی افغانستان

تفکر ایجاد کتابخانهٔ تخصصی افغانستان بعد از برگزاری «نخستین همایش بین‌المللی میراث مکتوب ایران و افغانستان» که در سال ۱۳۸۹ برگزار گردید بوجود آمد. در حال حاضر این کتابخانه دائر است و تا دی ماه ۱۳۹۰، ۵ هزار جلد کتاب دارد و تهیه و گردآوری منابع مرتبط همچنان ادامه دارد.
کتابخانهٔ تخصصی مطالعات زنان

کتابخانهٔ تخصصی مطالعات زنان، روز دوشنبه، ۲۳ آبان ۱۳۹۰ مصادف با روز قبل عید سعید غدیر خم در کتابخانهٔ شمارهٔ ۲ مجلس شورای اسلامی افتتاح شد.. نخستین مجموعهٔ خریداری شده در این زمینه ۲۰۰۰ مجلد کتاب تخصصی به طور یکجا بود که هستهٔ اولیهٔ این کتابخانه را شکل داد. این منابع که صرفاً اختصاص به حوزهٔ مطالعات زنان دارد شامل کتاب، جزوه، پایان‌نامه و نشریات به زبان‌های فارسی، عربی و انگلیسی است.
کتابخانهٔ تخصصی تاریخ مجلس

کارهای مقدماتی مانند تهیهٔ منابع مورد نظر و جا در دست اقدام است و امید می‌رود که در پایان ۱۳۹۰ یا اوائل سال ۱۳۹۱ راه‌اندازی گردد.
اسناد ملی، تاریخی و بین‌المللی

بخش مرکز اسناد کتابخانهٔ مجلس با در اختیار داشتن آرشیو بی‌همتایی شامل بیش از ۱۲ میلیون برگ از اسناد مربوط به ۲۴ دورهٔ مجلس شورای ملی و هفت دورهٔ مجلس سنا، تنها مرکز غنی اسناد پارلمانی کشور، معرفِ تاریخ قانونگذاری، سیر تصویب قوانین و تحولات قوهٔ مقننه در ادوار مختلف و روایت‌گری صادق و بی‌غرض از تعاملات مردم با نمایندگان خویش است که به لحاظ پژوهش‌های جامعه‌شناختی و تحقیقات اجتماعی بسیار مهم و ارزنده محسوب می‌شود.

این مرکز با مجموعه‌های اهدایی نظیر مجموعهٔ ۷۵ هزار سندی خانوادهٔ متین دفتری و مجموعهٔ ۱۰ هزار سندی فرمانفرما و... تقویت گردیده و عرصهٔ مطالعاتی و پژوهشی نابی را برای نویسندگان و پژوهشگران فراهم آورده است. این اسناد مشتمل است بر نامه‌ها، فرمان‌ها، قراردادها، امتیازنامه‌ها، اسناد مالی، قباله‌ها، وقفنامه‌ها، اعتبارنامه‌ها، عرایض و شکایات مردمی، اسناد انتخابات، اسناد و مدارک کمیسیون‌ها، لوایح، طرحها، اسناد حسابداری، قوانین، اسناد مجلس مؤسسان، عکس‌ها، آلبوم‌های تاریخی و نقشه‌ها، نوارهای ریلی مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و فایل‌های دیجیتالی آن‌ها، بریدهٔ نشریات، پروندهٔ نمایندگان مجالس ملی و سنا و غیره است. برای بخش مهمی از اسناد موجود در این بخش کاربرگه تهیه شده و اطلاعات آن در شبکه کتابخانه موجود و از طریق وب سایت کتابخانه، فهرست آنها، قابل دسترس است. طی سال‌های ۱۳۸۷ – ۱۳۸۹ ده‌ها دانشجوی ارشد رشته‌های تاریخ و نسخه‌شناسی به کار فهرست‌نویسی این اسناد مشغول بودند.

این بخش همچنین در بردارندهٔ اسناد سازمان ملل شامل مجموعه‌های ارزشمند اطلاعات، اسناد و مدارک، گزارشات و انتشارات ارکان ششگانه سازمان ملل و کارگزاری‌های تخصصی آن یعنی سازمان بین‌المللی کار، سازمان خواربار و کشاورزی، سازمان بهداشت جهانی، بانک جهانی و یونسکو است. این اسناد از اولین سال‌های تأسیس سازمان ملل در سال ۱۹۴۸ میلادی(۱۳۲۷ خورشیدی) تاکنون، به زبان‌های انگلیسی، عربی و فرانسوی به این کتابخانه می‌رسد و مطابق طبقه‌بندی خاص آن نگهداری می‌شود.

برای مراجعین کتابخانه استفاده از منابع نامبرده، نامحدود و رایگان است و همچنین جستجوی الکترونیکی در کلیه سایت‌های سازمان ملل از طریق اینترنت در محل کتابخانه میسر است. بخش دیگری از این مرکز به مجموعه گزارش‌های دولتی اختصاص دارد که توسط سازمان‌ها، وزارتخانه‌ها و نهادهای دولتی به‌صورت کارنامه، گزارش عملکرد، سالنامه و آمارنامه، گزارش کنفرانس‌ها، قطعنامه‌ها و سمینارها تهیه و معمولاً با تیراژ محدود منتشر و به مراکز معدودی ارسال می‌شود. این گزارش‌ها حاوی مجموعه‌ای از آخرین اطلاعات آماری موجود در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور است که نیازهای اطلاعاتی تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان و پژوهشگران را در این حوزه‌ها بر طرف می‌کند. در کنار اسناد مکتوب مرکز اسناد کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی، واحد اسناد شنیداری و دیداری به‌عنوان قسمت دیگری از بخش اسناد، دارای منابع غنی و منحصر به‌فردی است. از آنجا که عصر حاضر، عصر ارتباطات و پیشرفت سریع در علوم است ابزارهای شنیداری و دیداری در انتقال اطلاعات و همچنین در نظام آموزشی، تحقیقاتی و فرهنگی جوامع بشری نقش به‌سزایی دارند. در این راستا بود که واحد شنیداری و دیداری کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی از سال ۱۳۷۷، فعالیت خود را با هدف گردآوری، حفظ و نگهداری منابع آغاز نمود و به جامعه محققان و پژوهشگران فرهنگ و تاریخ خدمات ارائه می‌دهد. در طی دو سال گذشته و مشخصاً از سال ۱۳۸۷ تاکنون بیش از ۳ هزار عکس جدید از طریق اهدا و خرید به مجموعه عکس‌های تاریخی مجلس اضافه شده است.

از دیگر بخش‌های مرکز اسناد کتابخانه می‌توان به شورای ارزیابی اسناد، واحد فهرست‌نویسی، واحد فراهم‌آوری، واحد تحقیقات تاریخ مجلس، واحد تاریخ شفاهی، فصلنامهٔ اسناد بهارستان و واحد مخزن و خدمات آرشیوی اشاره نمود. از کارهای حائز اهمیت دیگر می‌توان به تهیهٔ تصاویر دیجیتالی از اسناد ملی و تاریخی موجود در کتابخانهٔ مجلس اشاره نمود که چندی است که این اقدام آغاز گردیده و تا کنون در حدود ۵۰ هزار برگ سند اسکن شده است.
نشریات ادواری

در کنار مجموعه‌های ارزنده و کم‌نظیر نسخ خطی و کتابهای چاپ سنگی و سربی و مجموعه‌های اسنادی این کتابخانه، مجموعهٔ ۵ هزار عنوان نشریهٔ معتبر و در خورِ اعتنای این کتابخانه فرصتی مناسب را برای پژوهشگران و مشتاقان این عرصه فراهم آورده است. مجموعه‌ای از قدیمی‌ترین مجلات فارسی‌زبان چاپ داخل و خارج کشور، نشریات مرتبط با ایران و جهان اسلام به زبانهایی غیر فارسی، شبنامه‌ها و ... در سیر پژوهشهای تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و خصوصاً بررسیهای ادواری یکصد سال اخیر، منابعی متنوع و در عین حال قابل اعتمادی محسوب می‌شود. بخصوص نشریات مربوط به نهضت مشروطیت، نهضت ملی شدن صنعت نفت، انقلاب اسلامی و موضوعات دیگر و نیز نشریات محلی، بر غنای این مجموعه افزوده است. در حال حاضر هم از طریق شبکه رسا و هم چاپ فهرست مجلات موجود در کتابخانه از آغاز تا سال ۱۳۸۶ تمامی نشریات موجود در کتابخانه به ویژه در حوزه فارسی زبان فهرست شده است و قابل بازیابی و استفاده می‌باشد. هم‌اکنون این مجموعه به بیش از ۴۶ هزار مجلد رسیده است.
منابع موزه‌ای

سه موزه با موضوعات و محتوای مختلف در کتابخانهٔ مجلس وجود دارد که قدیمی‌ترین آنها «موزهٔ مجلس» است که رویکرد هنری و تاریخی دارد. موزهٔ بعدی «موزهٔ تاریخ صنعت چاپ ایران» است که تاریخ چاپ و نشر را در ایران با دستگاه‌های مربوطه نمایش می‌دهد. موزه سوم نیز «موزهٔ نسخ خطی» است که مقدمات تأسیس آن در حال اجراء می‌باشد. ذیلاً به شرح هر یک پرداخته می‌شود.
موزهٔ مجلس

بنیانگذاران روشن‌بین کتابخانهٔ مجلس از همان سال‌های نخستینِ راه‌اندازی کتابخانه، دراین اندیشه بودند که با خرید تابلوهای هنرمند عالیقدر، استاد کمال‌الملک و برخی دیگر از هنرمندان برجسته در کنار پارلمان موزه‌ای به‌نام آن استاد برجسته برپا کنند. استاد کمال‌الملک پس از آگاهی از این نیت خیر تعدادی از آثار خویش را نیز به رسم اهداء در اختیار می‌گذارد و این مجموعه ارزشمند سنگ‌بنای شکل‌گیری موزهٔ مجلس می‌شود. بعدها با افزوده شدن برخی آثار ارزندهٔ دیگر از دست‌نویس‌های و اسناد تاریخی و اشیای نفیس موزهٔ مجلس تنوع بیشتری یافت.

در سال‌های پس از پیروزی انقلاب نیز تحولی در مجموعه‌سازی این موزه پدید آمد و اشیاء و آثارِ اهداءشده از سوی مقامات خارجی و هیأت‌های پارلمانی به رؤسای وقت مجلس شورای اسلامی هم به این موزه منتقل گردید. از جمله مقاطع چشمگیر فعالیت این موزه طی سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۳ بود که بخش عمدهٔ ساختمان موزهٔ نگارستان برای نمایش اشیاءِ آن آماده‌سازی و در نظر گرفته شده بود و بازدیدکنندگان فراوانی را به خود جلب می‌کرد. با جابجایی مجلس و دوایر تابعه به باغ بهارستان، فعالیت موزه به طور موقت متوقف شد و مقدماتی فراهم گردید تا این اشیاء در فضایی همخوان با تاریخ مجلس و با توجه به ارزش آن‌ها در معرض بازدید مشتاقان و علاقه‌مندان قرار گیرد. در دورهٔ هشتم مجلس با حمایت آقای دکتر علی لاریجانی- رئیس وقت مجلس شورای اسلامی- و با حمایت‌های جدی و پیگیر جناب آقای دکتر جعفری- مشاور و رئیس حوزهٔ ریاست مجلس شورای اسلامی-، موزه در عمارت قدیمی و زیبای مجلس شورای ملی معروف به ساختمان مشروطه در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۸۸ بازگشایی گردید.

در حال حاضر موزهٔ مجلس با دو رویکرد هنری و تاریخی به فعالیت خود ادامه می‌دهد. در رویکردی هنری برخی از آثار هنری از جمله تابلوهای استاد کمال‌الملک و شاگردان ایشان مانند علی محمودی، محمود اولیاء، جعفر چهره‌نگار و غیره و هدایایی که مقامات خارجی به رؤسای مجلس شورای اسلامی تقدیم نموده‌اند در معرض نگاه علاقه‌مندان قرار داده شده و در رویکرد تاریخی، تاریخ مشروطیت، مجلس، قانونگذاری و انقلاب اسلامی در قالب تصویر، سند و تندیس شخصیت‌های تاریخی معاصر ایران به نمایش گذاشته شده است. از دیگر بخش‌های این موزه صحن علنی و زیبای مجلس شورای ملی است که انسان را به یاد تاریخ پر جنب و جوش مجلس می‌اندازد. از تحولات اخیر موزه می‌توان به راه‌اندازی وب‌سایت موزه اشاره نمود که لینک آن در وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس موجود است. در این وب‌سایت، معرفی موزه و مجموعه‌های آن، تاریخ مجلس، تاریخچهٔ ساختمان مجلس شورای ملی (ساختمان مشروطه)، نحوهٔ بازدید، برنامه‌های نمایشگاه‌های موقت ارائه شده است. در بخش «دربارهٔ ما»، بخش‌های مختلف موزه از جمله معرفی و آموزش، مستندنگاری و پژوهش، نگهداشت و مرمت و سایر بخش‌های موزه معرفی می‌گردد.
موزهٔ تاریخ صنعت چاپ ایران

این موزه به منظور نمایش تاریخ صنعت چاپ و نشر و ایجاد فضایی عینی برای درک بهتر صنعت چاپ در یک سدهٔ اخیر ایران با حمایت جناب آقای دکتر رسول جعفریان- رئیس کتابخانهٔ مجلس- و تلاش جناب آقای اسمعیل دمیرچی و کارکنان کتابخانهٔ مجلس راه‌اندازی شد. بیش از ۹۰ درصد دستگاه‌ها و ابزارآلات حوزهٔ چاپ به صورت اهدایی موجود در این موزه از طریق اشخاص و سازمان‌ها و نهادها جمع‌آوری شده است. بخشی از این دستگاه‌ها در سالنی به مساحت ۳۰۰ متر مربع قرار داده شده است. در ۱۳ شهریورماه سال ۱۳۹۰ به‌مناسبت روز صنعت چاپ این موزه با حضور مسئولان فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پیش‌کسوتان و فعالان حوزه صنعت چاپ و علاقه‌مندان به این رشته و هنر به طور رسمی افتتاح گردید. از آن به بعد روزانه شاهد بازدید گروه‌های زیادی از دانش‌آموزان، دانشجویان و علاقه‌مندان به این صنعت هستیم. بازدید برای عموم آزاد می‌باشد. همچنین علاوه بر دستگاه‌ها و وسایل موجود در داخل موزه به جهت نبود فضایی کافی، بخشی از دستگاهای و ابزارها در انبار نگهداری می‌شود. ضمناً جناب آقای دمیرچی تعدادی دستگاه و ابزارآلات چاپ از کشور آلمان آورده‌اند و تعدادی دیگر هم در راه است.
موزهٔ نسخ خطی

جهت آشنای بیشتر پژوهشگران و مردم ایران و جهان با آثار غنی تمدن و فرهنگ ایران و اسلام، موزه‌ای به‌نام «نسخ خطی» شامل کتب خطی نفیس، مرقعات و غیره در تاریخ ۱۶ بهمن ۱۳۹۰، مصادف با آغاز هفتهٔ وحدت و میلاد پر برکت حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امام جعفر صادق علیه‌السلام در بخش نسخ خطی کتابخانهٔ مجلس افتتاح شد. آثار به نمایش درآمده از بهترین آثار خطی- هنری موجود در کتابخانه بوده و به‌صورت ادواری، محتوای آن عوض می‌شود.
فعالیت‌های کتابخانهٔ مجلس
فراهم‌آوری منابع

تعیین دقیق موضوعاتی که مراجعان خاص کتابخانه به دنبال آن هستند و شناسایی منابع اطلاعاتی تولید شده در آن حیطه‌های موضوعی و نهایتاً گردآوری آن منابع از طریق سفارش و خرید، پذیرش اهدا، جذبِ واسپاری و مبادله، سلسله اقداماتی است که در مدیریت فراهم‌آوری منابع کتابخانه انجام می‌پذیرد. این فعالیت گام نخست از فرایند مجموعه‌سازی است که با عناصر فراوانی از جمله سیاست فراهم‌آوری منابع، کمیته‌های انتخاب، تأمین بودجهٔ خرید، معیارهای وجین منابع و تفاهم‌نامه‌های همکاری مرتبط است. هر ساله انبوهی از منابع جدید و قدیم‌چاپ در اشکال گوناگون از نسخهٔ خطی و سند گرفته تا کتاب چاپی و لوح فشرده و ... به زبان‌های مختلف فارسی، عربی، انگلیسی و... در موضوعات معین‌شده در سیاست فراهم‌آوری و به تناسب اهداف و برنامه‌های کتابخانهٔ مجلس وارد این گنج‌خانهٔ عظیم می‌شود تا تشنگان وادی تحقیق را با زلال اطلاعات ناب سیراب نماید. با تلاش این بخش طی سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۰ بالغ بر ۲۵۵ هزار مجلد کتاب به مجموعه کتابخانه افزوده شده است. بخش مهمی از این آثار با کاوش در کتاب‌فروشی‌های قدیمی و آثار خانگی به دست آمده و افزون بر نمایشگاه‌های داخلی، از نمایشگاه‌های خارجی خریداری شده است. در این زمینه، علاوه بر خرید آثار لاتین، کتاب‌های فراوانی از ترکیه و نیز کردستان عراق تهیه شده است.
سازماندهی منابع

نظم در هر محیط کاری عامل بهبود عملکرد است و در محیط‌های آرشیوی و کتابخانه‌ای که نگهداری از انبوه منابع و مدارک را بر عهده دارند نظم عنصر اساسی برای عملکرد صحیح و خدماتدهی دقیق و به‌هنگام است. یکی از مدیریت‌های حوزهٔ معاونت فنی کتابخانهٔ مجلس که توسعهٔ کیفی منابع کتابی و غیر کتابی اعم از داخلی و خارجی را بر عهده دارد مدیریت سازماندهی منابع است که اهم وظایف این مدیریت عبارت است از برنامه‌ریزی برای سازماندهی، فهرست‌نویسی، رده‌بندی و آماده‌سازی منابع کتابخانه با استفاده از ابزارهای کتاب‌شناختی، فناوری‌ها و شیوه‌های نوین و بر اساس استانداردهای رایج ملی و فراملی و ایجاد و تکمیل پایگاه‌های اطلاعاتی روزآمد و توسعه‌پذیر. رده‌بندی قابل استفاده در کتابخانه LC و تعداد رکوردهای اطلاعاتی موجود در پایگاه‌های کتابخانه که شامل کتب فارسی و لاتین، خطی، سنگی و سربی، اسناد، نشریات می‌شود در حدود ۶۱۳۵۰۰ رکورد است.
مدیریت منابع

حوزهٔ مدیریت منابع متشکل از بخش‌های متعددی می‌باشد که عبارتند از واحد نشریات، کتابخانهٔ تخصصی انقلاب اسلامی، کتابخانهٔ تخصصی افغانستان، کتابخانهٔ شماره۲ (ایران‌شناسی) و کتابخانهٔ تخصصی مطالعات زنان، مخزن‌های کتب چاپی، سربی و لاتین، واحد امانت و مرجع و کتابخانهٔ ویژهٔ نمایندگان مستقر در ساختمان اصلی مجلس شورای اسلامی. همانطور که از نام بخش‌های فوق بر می‌آید رسالت این مدیریت در واقع همان رسالت اصلی و مهم کتابخانه یعنی همانا ارائهٔ کتب و سایر منابع به مراجعین و ایجاد یک محیط شاداب و آرام برای مطالعهٔ محققین می‌باشد. این امر از طریق تهیه و آرشیو جدیدترین منابع در تمام حوزه‌های مربوطه و مطابق با سیاست‌های کلی کتابخانه می‌باشد.
فناوری اطلاعات و تولید منابع دیجیتال

این بخش از جدیدترین و روزآمدترین بخش‌های کتابخانهٔ مجلس است. می‌توان گفت این کتابخانه با استفاده از فناوری‌های نوین و فعالیت‌های گوناگون اطلاع‌رسانی خود را در ردیف کتابخانه‌های مدرن دنیا قرار داده است. عمده فعالیت این مدیریت در ۵ مقوله به شرح ذیل خلاصه می‌شود.

۱. بخش فنی شامل شبکه، سخت­افزار و نرم­افزار

۲. بخش تولید و نگهداری محتوای دیجیتال

۳. ارائه و اشاعهٔ محتوا

۴. پایگاه کتاب‌شناختی مشار

۵. عضویت فعال در کنسرسیوم محتوای ملی
بخش فنی

در این بخش ضمن آماده‌سازی بستری مناسب جهت شبکهٔ داخلی و اینترنت کتابخانه کلیهٔ امور مربوط به نگهداری سرورها و انباره‌های ذخیره تولیدات دیجیتال کتابخانه، نگهداری کلیهٔ رایانه‌ها در بخش‌های مختلف کتابخانه و همچنین پایگاه‌های موجود مانند پایگاه‌های کتاب‌شناختی، کتابخانهٔ دیجیتال، اتوماسیون اداری، پایگاه مقالات، پایگاه مشروح مذاکرات مجلس و اینترنت صورت می‌گیرد.
بخش تولید و نگهداری محتوای دیجیتال

این واحد در اوایل دههٔ ۱۳۳۰ و با تجهیزات ساده و عاریتی؛ عکس­برداری از نسخه­های خطی را به منظور حفاظت از آن‌ها در قبال حوادث و مخاطرات و از سوی دیگر تسهیل ارائه خدمات به مراجعین آغاز کرد و به مرور بر فعالیت­ها و ظرفیت­های خود افزود. در سال‌های اخیر بخصوص از سال ۱۳۸۷ به این سوی با خرید دستگاه­های جدید، کار تهیهٔ میکروفیلم و تصاویر دیجیتالی از منابع به‌ویژه نسخ خطی، کتاب‌های چاپ سنگی و سربی و اسناد ملی و تاریخی سرعت و شتاب چشم‌گیری یافت. امروزه با تجهیز این بخش به دستگاه­های پیشرفته اسکنر کتاب، با کمترین آسیب‌رسانی به منابع، از آن‌ها تصاویر مناسب به همراه فایل‌های پشتیبان تهیه می­شود. این اقدامات هم اینک با شتابی مطلوب در حال انجام است و بر نحوه­ی ارائهٔ خدمات ویژه به متقاضیان، تأثیر به‌سزایی داشته است. برخی اقدامات این حوزه عبارتند از:

    دیجیتال‌سازی بیش از ۲۴۵۰۰ نسخهٔ خطی.
    اسکن بیش از ۱۱ هزار عنوان کتاب‌های چاپ سنگی و سربی.
    اسکن نشریات قدیمی که با اولویت‌بندی هم اکنون در حال انجام می‌باشد.

ارائه و اشاعهٔ محتوا

در این بخش کلیهٔ اطلاعات پایگاه‌ها و منابع دیجیتال موجود در کتابخانه در اختیار مراجعین قرار می‌گیرد. علاوه بر ارائهٔ خدمات بر روی شبکهٔ داخلی کتابخانه، بسیاری از خدمات این مرکز از طریق وب‌سایت کتابخانه به آدرس www.ical.ir نیز ارائه می‌گردد. طی سه سال اخیر کوشش‌های چشمگیری در این حوزه صورت گرفته است که بخشی از آن به شرح ذیل است:

    طراحی و به‌روز رسانی مداوم وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس. شایان ذکر است تعداد بازدید روزانه از این وب‌سایت در حال حاضر بیش از ۴۲۰۰ نفر می‌باشد.
    راه‌اندازی کتابخانهٔ دیجیتالی مجلس به‌نام «رسان» به روی وب‌سایت کتابخانه در روز یکشنبه، مورخ ۲۸ تیر ۱۳۸۸ مصادف با شب مبعث پربرکت رسول اکرم (ص). در حال حاضر متن کامل بیش از ۱۴هزار جلد(۳۰ هزار عنوان) نسخهٔ خطی بر روی این کتابخانه قرار گرفته که بزرگ‌ترین مجموعهٔ خطی در جهان اسلام است که به صورت تمام‌متن در اینترنت قرار دارد. روزانه صدها نسخهٔ دیجیتالی از مجموعهٔ خطی کتابخانهٔ مجلس در اختیار پژوهشگران قرار می‌گیرد.
    انتشار برخط مذاکرات مجلس

انتشار برخط مشروح مذاکرات ۲۴ دورهٔ مجلس شورای ملی و ۷ دورهٔ مجلس شورای اسلامی در سه فرمت متنی، عکسی و pdf بر روی وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس و همچنین انتشار لوح فشردهٔ آن که تاکنون دو نسخه از آن تهیه شده است و لیکن با توجه به نیاز به اصلاحاتی نسخهٔ نهایی آن با قابلیت جستجوپذیری درون‌متنی در قالب یک پروژه هم‌اکنون در حال ویرایش و بازنگری می‌باشد که امید است در آینده‌ای نزدیک تکمیل و در اختیار پژوهشگران و محققین این حوزه قرار گیرد.

    امکان جستجو در فهرست منابع کتابخانهٔ مجلس به صورت برخط
    انتشار برخط انتشارات کتابخانهٔ مجلس شامل کتب، مجلات (پیام بهارستان، نامهٔ بهارستان، اسناد بهارستان و مطبوعات بهارستان) و برخی از نشریات قدیمی
    راه‌اندازی درگاه معرفی نمایندگان ادوار مختلف مجلس شورای ملی و اسلامی
    ارائهٔ پایگاه‌های کتاب‌شناختی کتابخانهٔ مجلس در قالب لوح فشرده و از طریق تلفن همراه
    راه‌اندازی پایگاه کتاب‌شناختی مشار با بیش از ۸۰۰ هزار رکورد
    راه‌اندازی درگاه موزهٔ مجلس به منظور معرفی در وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس
    انتشار ۴۰ عنوان لوح فشرده نشریات قدیمی و کتاب‌های خطی و چاپی کتابخانهٔ مجلس که در قسمت انتشارات توضیح داده شده و دائماً در حال افزایش است.
    ارسال کتاب‌های منتشرهٔ کتابخانهٔ مجلس برای اساتید، محققین و پژوهشگران داخل و خارج کشور در قالب فایل PDF از طریق پست الکترونیکی
    ارائهٔ خدمات پایگاه‌های مختلف نشریات و کتب کشور مانندNoormages، Magiran و نمامتن
    ارائهٔ خدمات تحویل مدرک به‌صورت کاغذی و بر روی لوح‌های فشرده (DVD وCD) به مراجعین

پایگاه کتاب‌شناختی مشار

یکی از پایگاه‌های بزرگ کتاب‌شناختی کتابخانهٔ مجلس «پایگاه کتابشناختی مشار» با بیش از ۸۰۰ هزار رکورد است. یکی از کارهای تازه‌ای که به انجام رسیده، قرار دادن اطلاعات کامل فهرست کتاب‌های چاپی مشار روی یک سایت مخصوص است. لینک این سایت روی سایت کتابخانهٔ مجلس قرار گرفته و در عین حال به طور مستقیم با آدرس (www.moshar.ir) نیز قابل دسترسی است. خانبابا مشار طی سال‌های متمادی فهرست جامعی از آثار چاپی را تا سال ۱۳۵۰ گردآوری کرده و در شش مجلد (شامل پنج جلد فارسی و یک جلد عربی) منتشر کرد. مجموعهٔ این اطلاعات به صورت دسته‌بندی در این برنامه آمده و قابلیت جستجو دارد. علاوه بر آن‌ها فهرست کامل منشورات ایران طی سال‌های ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۹ نیز در این فهرست موجود بوده ودر حال حاضر اسامی و مشخصات نزدیک به یک میلیون کتاب در آن ثبت شده است. قرار است ظرف سال جاری تا پنج میلیون عنوان برسد.
عضویت فعال در کنسرسیوم محتوای ملی

کتابخانهٔ مجلس یکی از اعضای فعال و بنیانگذار این کنسرسیوم است. پرتال «کنسرسیوم محتوای ملی» با محتوای اطلاعاتی ۱۱ مرکز فرهنگی و مهم کشور در ۲۶ تیر ۱۳۹۰ برابر با ۱۵ شعبان ۱۴۳۲ هجری قمری مصادف با ولادت حضرت قائم (عج) راه‌اندازی گردید و هم‌اینک لینک و آیکن آن بر وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس قابل دسترسی است.

«کنسرسیوم محتوای ملی» در روزهای پایانی سال ۱۳۸۷ فعالیت خود را آغاز نمود. این کنسرسیوم با هدف تجمیع منابع و اطلاعات فارسی با هر قالبی با همکاری ۱۱ مرکز فرهنگی معتبر کشور کار خود را شروع نمود. این ۱۱ عضو هستهٔ اصلی کنسرسیوم را تشکیل می‌دهند عبارتند از کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مرکز نشر دانشگاهی و موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان. بعد از شکل‌گیری هستهٔ مرکزی، هر کدام از این مراکز یک نماینده معرفی به کنسرسیوم معرفی کرده است. کار این نمایندگان تدوین و تصویب اساسنامه و آیین‌نامهٔ مربوط به کنسرسیوم و بحث‌های فنی است. در حال حاضر جناب آقای علیرضا طیرانی-مدیر فناوری اطلاعات- نمایندهٔ کتابخانهٔ مجلس در کنسرسیوم است. هر یک از این مراکز محتوای دیجیتالی و فراداده (متادیتا)های منابع خود را در این پرتال به اشتراک گذاشته‌اند. از ویژگی‌های خاص این کنسرسیوم این است که در عین حفظ استقلال هر یک از اعضا، اطلاعات آن‌ها به صورت یکپارچه در پرتال این کنسرسیوم به اشتراک گذاشته شده است. به عنوان مثال اطلاعات کتابخانهٔ مجلس در این کنسرسیوم از لحاظ مالکیت مادی و معنوی متعلق به خودش است. اشخاص حقیقی و حقوقی می‌توانند در این پرتال تحت شرایط کنسرسیوم عضو شوند و منابع خود را به اشتراک بگذارند. البته در مرحلهٔ اول اشخاص حقوقی می‌توانند عضو شوند. از مزایا و امتیازات این کنسرسیوم می‌توان به این مورد اشاره نمود که وقتی اطلاعات یکپارچه باشد، قطعاً دسترسی به اطلاعات در زمان کمتری و با گستردگی بیشتری در اختیار کاربران قرار می‌گیرد. هنگامی که شما در قسمت جستجوی منابع واقع در مدخل پرتال با کلیدواژهای موضوعی را جستجو می‌کنید کلیهٔ منابع موجود که متعلق به مراکز مختلف می‌باشد با ذکر نام هر مرکز نمایش داده می‌شود. به عنوان مثال کلیهٔ منابع دیجیتالی موجود در کتابخانهٔ دیجیتالی مجلس (رسان) در این پرتال قابل دسترسی است. نشانی اینترنتی کنسرسیوم محتوای ملی: www.icnc.ir
عضویت در کمیتهٔ ملی حافظهٔ جهانی یونسکو

در اواخر سال ۱۳۸۴ شمسی (مارس ۲۰۰۶ میلادی)، موضوع تشکیل کمیتهٔ ملی حافظهٔ جهانی در ایران مطرح شد. به دنبال رایزنی کمیسیون ملی یونسکو با برخی نهادهای فرهنگی قرار شد که دبیرخانهٔ این کمیته در سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی باشد. در نخستین گام، مدیران و کارشناسان برخی کتابخانه‌ها و دستگاه‌های فرهنگی به رایزنی دربارهٔ ترکیب افراد و سازوکار فعالیت کمیته پرداختند. در نتیجه با مشورت کمیسیون ملی یونسکو دستورالعملی با عنوان دستورالعمل اجرایی کمیتهٔ ملی حافظهٔ جهانی در ۶ ماده و ۲ تبصره در تاریخ ۱۵ شهریور ۱۳۸۵ تدوین گردید. بر مبنای این دستورالعمل مقرر شد که اعضای کمیتهٔ ملی حافظهٔ جهانی متشکل از رؤسای چندین کتابخانه و نهاد فرهنگی از جمله کتابخانهٔ مجلس و ۶ نفر از صاحبنظران حوزهٔ میراث مستند باشند. کمیتهٔ ملی حافظهٔ جهانی به منظور استفاده از نظرات کارشناسان، گروه ارزیابی کمیتهٔ ملی حافظهٔ جهانی را در مهرماه ۱۳۸۶(۲۰۰۷ میلادی) تشکیل داد تا موضوعات مرتبط با ثبت آثار در حافظهٔ ملی و جهانی قبل از طرح در کمیته، در این گروه بررسی شود و اعضای گروه، نظر مشورتی خود را در هر مورد برای تصمیم‌گیری نهایی در اختیار کمیته قرار دهند. اعضای این گروه از کارشناسان مراکز آرشیوی و کتابخانه‌ای کشور می‌باشند که پس از شرکت در کارگاه آموزشی برنامهٔ حافظهٔ جهانی و دریافت گواهینامهٔ شرکت در کارگاه آموزشی به عنوان کارشناسان کمیتهٔ انتخاب می‌شوند. در حال حاضر هر اثر ارسالی به دبیرخانهٔ کمیته، ابتدا توسط این کارشناسان بررسی می‌شود و نتایج این بررسی در جلسات کمیتهٔ ملی حافظهٔ جهانی مطرح می‌شود تا تصمیم نهایی برای هر اثر اتخاذ گردد. از اقدامات اخیر کتابخانهٔ مجلس به ثبت رساندن نسخهٔ خطی «التفهیم لاوائل صناعة التنجیم»، تألیف ابوریحان بیرونی در فهرست بین‌المللی حافظهٔ جهانی در تاریخ ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۱(۳۰ تیر ۱۳۹۰) با تأیید مدیرکل یونسکو می‌باشد. گواهینامهٔ ثبت این اثر در تاریخ ۱۶ بهمن ۱۳۹۰ به‌مناسبت ولادت با سعادت حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و ایام دههٔ فجر طی مراسم رسمی توسط دبیر کل کمیسیون ملی یونسکو به کتابخانهٔ مجلس تحویل گردید.
سایت مجلس معاصر

از نخستین مشکلات محققان و پژوهشگران در بحث تاریخ‌نگاری مجلس در ایران در دسترس نبودن منابع و اسناد دسته اول است. به‌طور کلی، برخی از فعالیت‌های پارلمان در ایران با سکوت همراه است. از سویی، مذاکرات برخی از دوره‌های مجلس نمی‌تواند کاملاً قابل اتکا باشد و از سویی دیگر، تمامی اسناد مکمل نیز در دسترس نیست. برخی از این اسناد که در آرشیو مجلس است، خوشبختانه طی سه سال گذشته فهرست‌نویسی و شناسایی شده‌اند و به سهولت در اختیار پژوهشگران قرار می‌گیرد. اما جز این اسناد، در اغلب آرشیوهای داخلی و خارجی نیز اسناد قابل توجهی از فعالیت‌های و اتفاقات مرتبط با مجلس ایران موجود می‌باشد که هنوز حتی فهرستی از آن‌ها ارائه نشده است. در یک کلام می‌توان گفت که اطلاع‌رسانی دقیق و گسترده‌ای دربارهٔ اسناد مربوط به مجلس صورت نگرفته است؛ لذا با پیشنهاد رئیس کتابخانهٔ مجلس مقرر شد تا اسناد و منابع دسته اول و مکمل در حوزهٔ تاریخ‌نگاری مجلس شناسایی و در مراحل بعد، جمع‌آوری و سازماندهی گردد. در ابتدای کار، بنا به پیشنهاد جناب آقای مسعود کوهستانی‌نژاد- پژوهشگر تاریخ معاصر- مطالعاتی دربارهٔ انعکاس وقایع مرتبط با مشروطیت و مجلس در حوزهٔ نشریات صورت گرفت. نتیجه شگفت‌انگیز بود. بسیاری از اطلاعات و اتفاقاتی که در میان دیگر منابع به‌ویژه مذاکرات مجلس یافت نمی‌شد در این نشریات موجود بود. بدین خاطر، کارگروهی تشکیل شد و این اطلاعات از میان تمام نشریات جمع‌آوری گردید. در نهایت، سایتی به‌نام مجلس معاصر در آبان ۱۳۹۰ راه‌اندازی شد و مسعود کوهستانی مسئولیت یافت که در هر ماه بیش از ۲ هزار خبر منتشرشده در نشریات را در سایت مذکور درج نماید. بدین روی می‌توان راه‌اندازی سایت مجلس معاصر را تحولی مهم در عرصهٔ تاریخ‌پژوهی مجلس دانست. پیوند این سایت با عنوان «اخبار مجلس قدیم» در قسمت چپ و نزدیک به بالای صفحهٔ اصلی وبگاه کتابخانهٔ مجلس قرار دارد. از طریق نشانی www.majlesemoaser.com می‌توان به این سایت دسترسی داشت.
سایت کتاب معاصر

این سایت که وابسته به کتابخانهٔ مجلس است به معرفی اعلامیه‌ها و اعلان‌های تبلیغاتی مربوط به آثار فارسی چاپ شده که طی ۱۵۰ سال در روزنامه‌ها و نشریات ایران منتشر شده است می‌پردازد. این معرفی‌ها، اطلاعات ذی‌قیمت و گسترده‌ای دربارهٔ کتاب در اختیار ما می‌گذارد. مسعود کوهستانی‌نژاد مسئول راه‌اندازی این طرح می‌باشد. اطلاعات و یافته‌های مزبور ابعاد مختلف وضعیت کتاب در ایران را نشان می‌دهد. از جمله کتاب به مفهوم فعلی آن اعم از کتاب‌های عمومی و کتاب‌های درسی، نسخه‌های خطی، کتابخانه‌ها، قرائتخانه‌ها، دست‌اندرکاران نشر، قوانین و مقررات و نهادهای دولتی فعال در حوزهٔ کتاب، آراء و اندیشه‌های موجود در این حوزه و کلاً تمام اطلاعاتی که در مورد کتاب است. این مجموعه غنی از اطلاعات تاریخی دربارهٔ کتاب نقش اساسی در مطالعات مربوط به کتاب در ایران ایفاء می‌کند و مآلاً تأثیر مهمی در مباحث فرهنگی تاریخ معاصر ایران خواهد داشت. می‌باید با استفاده از فناوری‌های روز، آن اطلاعات و یافته‌ها را در اختیار پژوهشگران و مورخان، کتابداران و فعالین در این عرضه قرار داد. بدین ترتیب سایت «کتاب معاصر» با هدف ارائه اطلاعات مزبور، شکل گرفته و به‌وجود آمد. در حال حاضر این سایت در فضای اینترنی قابل مشاهده و اطلاعات موجود در آن قابل بهره‌برداری است. در تحقق چنین ایده‌ای، ریاست کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی نقش حمایتی بزرگی را ایفاء نموده است و مانند سایت مجلس معاصر در مجموعه سایت‌های کتابخانهٔ مجلس قرار دارد. امید است که نتایج این تلاش دست‌مایه‌ای از برای پژوهشگران و مورخان جهت بازشناسی هر چه بیشتر هویت جامعه و کشورمان باشد. از طریق نشانی www.bookcontemporary.com می‌توان به این سایت دسترسی داشت.
حفاظت و مرمت

مدیریت حفاظت و مرمت یکی از واحدهای فعال کتابخانهٔ مجلس است که با همت مرمت‌گران و کارشناسان مربوطه و با بهره‌گیری از ابزار پیشرفته و مواد مناسب و برگشت‌پذیر به صورت فنی و تخصصی منابع کاغذی از جمله کتب خطی، سنگی، سربی و نوین، اسناد و نشریات را از گزند عوامل مخرب محیطی همچون نور، رطوبت، دما، و نیز عوامل بیولوژیک مثل قارچ، کپک و میکرب و عوامل فیزیکی از قبیل پارگی و چسبیدگی اوراق و... نجات داده و محافظت می‌نماید. در این مرکز هر ساله صدها جلد کتاب خطی، هزاران برگ سند تاریخی، کتاب و نشریهٔ اداواری مختلف مورد مرمت، بازسازی و آسیب‌زدایی قرار می‌گیرد. در این بخش شماری از دانشجویان ارشد رشته مرمت مشغول ظریف‌ترین کارهای اصلاحی و مرمتی بوده و همزمان نزد استادان مربوطه آموزش می‌بینند. همچنین در بخش صحافی همهٔ نشریاتی که در آرشیو غنی مطبوعات این کتابخانه نگهداری می‌شود به صورت ماهانه، فصلی یا سالانه صحافی شده و مجلد می‌شود تا امکان نگهداری و اطلاع‌رسانی آن‌ها در امنیت و به سهولت فراهم باشد. از فعالیت‌های مهم دیگر این بخش مرمت عکس‌های تاریخی، تابلوهای نقاشی، جلدهای هنری، تذهیب و نقاشی‌های داخل کتب خطی و به‌طور کلی آثار هنری است.
همایش‌ها، نشست‌ها و نمایشگاه‌ها

کتابخانهٔ مجلس با توجه به جایگاهش در سطح ملی و بین‌المللی و انتظاری که پژوهشگران از آن برای همکاری‌های فرهنگی و کتابخانه‌ای دارند در همایش‌ها و نشست‌های بسیاری در ایران و جهان شرکت داشته است یا همایش‌ها و نشست‌های بسیاری را برگزار نموده است. در زیر به چند نمونه از همایش‌های برگزار شده توسط کتابخانهٔ مجلس اشاره می‌شود.
■ سمینار مقدماتی نسخه‌های خطی

سمینار مذکور برای اولین بار در کشور در تاریخ اول و دوم خرداد ۱۳۷۹ برگزار شد. هدف از برگزاری این سمینار شناسایی، معرفی و بررسی شیوه‌های بهره‌وری بهینه از فناوری پیشرفته در جهت احیای نسخ خطی بوده است.
■ آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی

قدردانی و تجلیل از تلاش‌های ارزنده و تأثیرگذار دانش‌پژوهان متفکر و اندیشمندان صاحب‌عقیده‌ای که در کمال شکیبایی و تحمل رنجهای گران با تلاش بسیار، سالیان دراز عمرِ پرُبرکت خود را وقف شناسایی و شناساندن، احیا، نشر، حفاظت و مرمت، تحقیق و تصحیح میراث مکتوب و گران‌بهای موجود در کتابخانه‌های شخصی و عمومی کرده و می‌کنند افتخاری است که کتابخانهٔ مجلس انجام آن را بر ذمهٔ خود دانسته و با ابتکارِ برگزاری آیین ویژهٔ سالانه‌ای همزمان با برنامه‌های هفتهٔ کتاب جمهوری اسلامی ایران از این فرزانگان دانشمند و متواضع و متخصصان بی‌ادعا و صبور، تجلیل کرده و با انتشار آثاری در قالب ویژه‌نامه و یادنامه به قدرشناسی از این بزرگواران تلاش نموده تا شیوهٔ زندگی و روش علمی ایشان چراغ راهی باشد برای ایجاد انگیزه در محققان جوان. در آیین‌های هشت‌گانهٔ برگزار شده در سال‌های ۸۷-۷۹ از این اسوه‌های مجاهدت علمی به‌صورت ویژه تجلیل به عمل آمده است:

    سال اول(۱۳۷۹): همایش مقدماتی؛
    سال دوم(۱۳۸۰): استاد عبدالحسین حائری، کتابشناس برجسته؛
    سال سوم(۱۳۸۱): استاد محمدتقی دانش‌پژوه، فهرست‌نگار شهیر؛
    سال چهارم(۱۳۸۲): استاد احمد منزوی، فهرست‌نگار شهیر؛
    سال پنجم(۱۳۸۳): استاد دکتر اصغر مهدوی، کتابشناس و نسخه‌شناس برجسته؛
    سال ششم(۱۳۸۴): حجت‌الاسلام و المسلمین استاد سید احمد حسینی اشکوری، فهرست‌نگار برجسته؛
    سال هفتم(۱۳۸۵): استاد سید عبدالله انوار، مصصح و فهرست‌نگار برجسته؛
    سال هشتم(۱۳۸۶): استاد میر جلال‌الدین محدث ارموی، مصصح برجسته؛
    از سال نهم به بعد این همایش از سوی دیگر نهادهای فرهنگی و پژوهشی مانند کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران و کتابخانهٔ آستان قدس برگزار می‌گردد.

■ همایش تاریخ مجلس

مجلس شورای ملّی، میراث انقلاب مشروطه و مهمترین شاخص دموکراسی است که دوره‌های پرفراز و نشیبی را در طی سال‌ها سپری نموده است. مجلس مشروطه با داشتن نقش حیاتی در اداره و هدایت کشور، تأثیر عمیق و تعیینکننده‌ای در سرنوشت و سیاست‌های کشور به جای گذاشت. از این رو بررسی نحوهٔ انتخابات مجلس و شناخت ترکیب نمایندگان نه تنها می‌تواند خاستگاه واقعی وکلای مجلس و آراء صادره از سوی آنان را بازشناسی نماید بلکه قادر است چگونگی مشارکت مردم و نحوهٔ تأثیرگذاری مجلس در تحوّلات کشور را مورد بررسی قرار دهد. به منظور دستیابی به این هدف، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی اقدام به برگزاری همایش‌هایی در جهت تعیین نقش و جایگاه مجلس در سیاست‌های کشور و چگونگی کارکرد آن در طی ادوار مختلف نموده است. این همایش‌ها که به نشست تخصصی تاریخ مجلس نیز معروف است به صورت دوره‌ای برگزار می‌گردد. در همایش نخست، تلاش شد تا به طور کلّی به تمامی ابعاد و زوایای مجلس در طی دوران برپایی آن پرداخته شود. در همایش دوم، با محدودتر شدن دورهٔ مورد نظر، کارکرد مجلس شورای ملّی، به طور خاص در دورهٔ پهلوی اوّل مورد بررسی قرار گرفت. مجموعه مقالات این همایش‌ها نیز به صورت ویژه‌نامه‌های ضمیمهٔ مجلهٔ پیام بهارستان منتشر شده است. تا کنون ۲ همایش به شرح زیر برگزار شده است.

    نخستین همایش تاریخ مجلس؛ دوشنبه، ۳۱ خرداد ۱۳۸۹

این همایش در نوع خود نخستین همایشی بود که به طور مستقل و متمرکز به تاریخ مجلس در ایران و موضوعات مربوط به آن پرداخت. از اهداف اصلی این همایش می‌توان به شناسایی استعدادهای حوزهٔ تاریخ‌نگاری مجلس در ایران، رفع برخی شبهات و انتشار منابع و مآخذی در این زمینه دانست. از مقالات رسیده به دبیرخانهٔ همایش، ۱۳۵ مقاله در ویژه‌نامهٔ پاییز پیام بهارستان چاپ شد.

    دومین همایش تاریخ مجلس؛ چهارشنبه، ۴ خرداد ۱۳۹۰

دومین نشست تخصصی تاریخ مجلس با نگاهی به ساختار و کارکرد مجلس شورای ملّی در دورهٔ رضاشاه (۱۳۲۰- ۱۳۰۰هـ. ش) به همّت مرکز اسناد و مرکز تحقیقات تاریخ مجلس در صحن علنی ساختمان قدیمی مجلس شورای ملی واقع در میدان بهارستان برگزار گردید.

    سومین همایش تاریخ مجلس؛ سه‌شنبه، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۱

موضوع اصلی این همایش، نگاهی به ساختار و کارکرد مجلس شورای ملی از دورهٔ سیزدهم تا شانزدهم بود.
■ نشست تاریخ شفاهی

برای معرفی و گسترش روش‌های نوین جمع‌آوری، حفظ و اطلاع‌رسانی در حیطهٔ منابع تاریخ معاصر ایران و با توجه به نقش سازندهی تاریخ شفاهی در تاریخ‌نگاری مستند، «انجمن تاریخ شفاهی ایران»، هر سال نشست تاریخ شفاهی را به میزبانی یکی از مؤسسات فعال در عرصهٔ تاریخ شفاهی و تاریخ‌پژوهی برگزار می‌کند. اولین نشست در اسفند ۱۳۸۴ در کتابخانهٔ ملی برگزار گردید. هفتمین نشست تاریخ شفاهی نیز به میزبانی کتابخانهٔ مجلس، در روز سه‌شنبه، ۱۱ بهمن ۱۳۹۰ در ساختمان قدیمی مشروطه برگزار گردید.
■ نخستین همایش بین‌المللی میراث مکتوب ایران و افغانستان؛ شنبه، ۱۲ تیر ۱۳۸۹

هدف از برگزاری این همایش، شناسایی اشتراکات فرهنگی و میراث مکتوب مشترک فارسی‌زبان ایران و افغانستان بود که تا کنون از نگاه افکار عمومی مغفول مانده بود، تحکیم روابط فرهنگی دو کشور و ایجاد شرایط مناسب برای انجام تلاش‌های مشترک برای شناسایی، نگهداری شناساندن این میراث مشترک بوده است.
■ همایش بازشناسی مناسبات فرهنگی ایران و عراق، سه‌شنبه تا شنبه، ۱۳ تا ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۰

هدف از برگزاری این همایش شناخت بیشتر پژوهشگران دو کشور از مشترکات فرهنگی و تاریخی یکدیگر بود و در حدود ۱۲۰ نفر از استادان دانشگاه‌های بغداد، بصره، نجف، کوفه و سایر دانشگاه‌ها در این همایش شرکت داشتند. مدت همایش ۵ روز در تهران، قم و مشهد بود و در روزهای سه‌شنبه تا شنبه مورخ ۱۳ تا ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۰ برگزار گردید. از جمله مهمانان ویژهٔ این همایش دکتر ابراهیم جعفری- نخست‌وزیر سابق عراق- و دکتر احمد چلبی- نمایندهٔ فعلی مجلس عراق- بودند.
■ مراسم چهره‌گشایی از نسخه‌برگردان قرآن خطی موزهٔ توپقاپی سرای استانبول

به منظور رونمایی از نسخه‌برگردان «معانی کتاب الله تعالی و تفسیرةالمنیر» مراسمی در روز یکشنبه، ۱۶ بهمن ۱۳۹۰، ساعت ۱۵ و ۳۰ دقیقه در صحن علنی عمارت قدیمی و زیبای مجلس شورای ملی (ساختمان مشروطه) با حضور جناب آقای دکتر علی لاریجانی-ریاست مجلس شورای اسلامی-، جناب آقای دکتر رسول جعفریان-رئیس کتابخانهٔ مجلس-، جناب آقای امید یاردم(Umid Yardim)-سفیر محترم جمهوری ترکیه در تهران-، جناب آقای ایلبر اورتایلی(ilber Ortayli)- پژوهشگر و رئیس کاخ‌موزهٔ توپ‌قاپی‌سرای استانبول، دبیر کل کمیسیون ملی یونسکو- و جمعی از پژوهشگران قرآنی و علماء شرکت داشتند. این نسخهٔ نفیس قرآنی در بخش انتشارات معرفی شده است.
■ نگارخانهٔ کتابخانهٔ مجلس

در اواخر سال ۱۳۸۹ بود که ایجاد نگارخانه‌ای در سرسرای ورودی کتابخانهٔ مجلس به منظور تقویت ارتباط بین هنرمندان و قشرها مختلف جامعه و معرفی آثار هنری و حمایت از هنرمندان در دستور کار قرار گرفت. از آنجا که کتابخانهٔ مجلس روزانه پذیرای بیش از ۵۰۰ نفر از محققین و مراجعین و گروه‌های بازدیدکننده از مدارس، دانشگاه‌ها، نهادها و سازمان‌ها است این نگارخانه فرصت و مکان مناسبی برای تحقق اهداف فوقالذکر می‌باشد. تاکنون نمایشگاه‌های ذیل در نگارخانهٔ این کتابخانه برگزار شده است:

۱- افتتاح نگارخانه در ماه مبارک رمضان ۱۳۹۰ با آثار قرآن‌های نفیس خطی موجود.

۲- نمایشگاه تخصصی مرمت تابلوهای نقاشی در مهر ماه ۱۳۹۰.

۳- نمایشگاه آثار خوشنویسی استاد مجتبی سبزه در اواخر مهر و اوایل آبان ۱۳۹۰.

۴- نمایشگاه کتاب کودک بمناسبت هفتهٔ کتاب در آبان ماه ۱۳۹۰.

۵- نمایشگاه عکس مجلس به‌نام «مجلس دیروز امروز» در آذر ماه ۱۳۹۰.

۶- نمایشگاه «دریای عطش» از آثار خوشنویسی استاد حسن آهنگران در آذر ماه ۱۳۹۰.

۷– نمایشگاه شبیه‌نامهٔ دورهٔ قاجار موجود در کتابخانهٔ مجلس به مناسبت ماه محرم و صفر در دی ماه ۱۳۹۰.

۸– نمایشگاه عکس به‌نام «کبوتران حرم» بمناسبت ماه صفر در دی ماه ۱۳۹۰.

۹- نمایشگاه نگارگری و تذهیب «گره» بمناسبت آغاز سال جدید در فروردین ماه ۱۳۹۱.

۱۰- نمایشگاه «معلم در آیینه هنر» بمناسبت شهادت استاد شهید مطهری و روز معلم در فروردین ماه ۱۳۹۱.

۱۱- نمایشگاه «خوشنویسی و نقاشی خط» در اردیبهشت ماه ۱۳۹۱.

۱۲- نمایشگاه «نگارگری، تذهیب، گل و مرغ و تشعیر» در خرداد ماه ۱۳۹۱.

۱۳- نمایشگاه عکس در تیر ماه ۱۳۹۱.

۱۴- نمایشگاه عکس «جلوه‌هایی از معماری اسلامی» در مرداد ماه ۱۳۹۱.

۱۵- نمایشگاه «تجلی گاه خط قرآنی» در مرداد ماه ۱۳۹۱.

۱۶- نمایشگاه «حدیث مکرر شیدایی» در معرفی جلوه‌های خط و خوشنویسی تخت فولاد اصفهان در شهریور ماه ۱۳۹۱.

۱۷- نمایشگاه «نقش پرندگان در فرهنگ اسلامی – ایرانی» در مهر ماه ۱۳۹۱.

۱۸- نمایشگاه «رند عالم سوز شیراز» منتخبی از غزل‌های دیوان حافظ شیرازی در قالب تابلوهای خوشنویسی و تذهیب در مهر ماه ۱۳۹۱.

۱۹- نمایشگاه «سروش قلم» در آستانه آغاز هفته کتاب در آبان ماه ۱۳۹۱.

۲۰- نمایشگاه «آثار مشبک سازی» در آذر ماه ۱۳۹۱.

۲۱- نمایشگاه «نور علی نور» در دی ماه ۱۳۹۱.

۲۲- نمایشگاه آثار تذهیب «نقش خیال» در دی ماه ۱۳۹۱.

۲۳- نمایشگاه عکسی از زندگی و آداب و سنن اقوام بختیاری «واگویه‌ها» در بهمن ماه ۱۳۹۱.

قابل توجه است که برای پربارتر کردن این نمایشگاه‌ها، در مراسم افتتاحیهٔ برخی از این نمایشگاه‌ها سمینارهایی نیز برگزار گردید.
اساسنامه و ساختار سازمانی

اساسنامهٔ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی در جلسهٔ روز سه‌شنبه، مورخ ۱۳ آذر ۱۳۷۵ به تصویب مجلس و در تاریخ ۵ دی ۱۳۷۵ به تأیید شورای نگهبان رسید. اساسنامهٔ مذکور دارای ۱۳ ماده و ۲ تبصره است. مطابق مادهٔ اول این اساسنامه؛ کتابخانهٔ مجلس، مؤسسه‌ای تحقیقاتی، فرهنگی و خدماتی است که زیر نظر مستقیم رئیس مجلس فعالیت می‌کند. مادهٔ ۳ اساسنامه بیان می‌دارد هدف اصلی و بنیادی کتابخانهٔ مجلس جمع‌آوری آثار حقوقی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی با تأکید بر اسلام‌شناسی و ایران‌شناسی، حفظ و نگهداری میراث ملی، آثار کمیاب و خطی و موزه‌ای و انتشار مناسب آن، ارائهٔ خدمات به نمایندگی مجلس شورای اسلامی، شورای نگهبان، مجلس خبرگان، مجمع تشخیص مصلحت نظام، دولتمردان نظام و پژوهشگران داخلی و خارجی، دانشجویان و سایر مراجعین است. مادهٔ ۵ به ارکان کتابخانه می‌پردازد. این ارکان عبارتند از هیأت أمنا و رئیس کتابخانه. مطابق مادهٔ ۶، اعضای هیأت أمنا عبارتند از رئیس مجلس، رئیس کمیسیون آموزش و تحقیقات، رئیس کمیسیون فرهنگی، کارپرداز فرهنگی و دو نفر از کارشناسان کتابداری و کتابشناسی به پیشنهاد رئیس کتابخانه و تأیید رئیس مجلس. رئیس مجلس، رئیس هیأت أمنا و رئیس کتابخانه، دبیر هیأت أمنا است. مطابق مادهٔ ۱۰، وظایف هیأت أمنا بدین قرار است: سیاستگذاری و برنامه‌ریزی و تعیین خطمشی کلی در امور کتابخانه، بررسی و تصویب بودجهٔ سالانهٔ کتابخانه، پیشنهاد تغییر و اصلاح اساسنامه به کمیسیون مشترک امور اداری و استخدامی و دیوان محاسبات، بودجه و امور مالی مجلس، استماع و اظهار نظر نسبت به گزارش رئیس کتابخانه، تصویب آیین‌نامه‌های داخلی مورد نیاز کتابخانه، تهیه و تصویب آیین‌نامه‌های مالی، استخدامی و تشکیلاتی کتابخانه و مشاوره با رئیس مجلس در جهت تثبیت یا عزل رئیس کتابخانه. بر اساس مادهٔ ۱۱، رئیس کتابخانه مستقیماً از طرف رئیس مجلس منصوب می‌شود و بر طبق مادهٔ ۱۲، وظایفی چون سرپرستی کلیهٔ امور کتابخانه، مراقبت بر حسن اجرای اساسنامه و تصمیمات هیأت أمنا، معرفی اعضای انتخابی هیأت أمنای کتابخانه به رئیس مجلس، اخذ مجوزهای لازم جهت استخدام از هیأت أمنا، نصب و عزل کارکنان کتابخانه، امضای کلیهٔ قراردادها و اسناد مالی و افتتاح حساب با رعایت ضوابط و مقررات قانونی، پیش‌بینی راه‌های افزایش درآمد جهت پیشنهاد به هیأت أمنا، پیشنهاد بودجهٔ سالانه و تهیهٔ گزارش عملکرد آن، پیشنهاد آیین‌نامه‌های مالی، معاملاتی، اداری، استخدامی و تشکیلاتی به هیأت أمنا، پیشنهاد تغییر و یا اصلاح اساسنامه به هیأت أمنا و دعوت از اعضای هیأت أمنا برای تشکیل جلسه را بر عهده دارد.
پژوهش و انتشارات

از فعالیت‌های مهم کتابخانهٔ مجلس که نقش مهمی در احیای میراث گذشتگان، اشاعهٔ فرهنگ و دانش و در دسترس قرار دادن منابع علمی دارد، پژوهش و انتشارات است که در قالب دو مدیریت به شرح زیر انجام می‌گیرد.
پژوهش

تحقیق در عرصهٔ متن‌پژوهی و تصحیح و احیای نسخه‌های خطی که منجر به ارائهٔ دستاوردهای علمی، فرهنگی و هنری فرهیختگان اعصار گذشته به نسل کنونی و نسل‌های بعدی می‌شود جان‌مایهٔ مبارک تلاش‌هایی است که در «مرکز پژوهش کتابخانهٔ مجلس» صورت می‌پذیرد تا ضمن پاسداشت هویت ملی و تأکید بر اصالت‌های تمدن شکوهمند خودی، دلنگرانی گرفتار آمدن نسل نو در مهلکهٔ هول‌انگیز بی‌هویتی و شیفتگی‌های تحمیلی به خرده‌فرهنگ‌های بی‌اصالت کاهش یابد. کتابخانهٔ مجلس که خود گنجینهٔ بی‌نظیری از این مواریث معنوی را پاسداری می‌کند در راستای همین سیاست و برنامهٔ استراتژیک با تشکیل مرکز پژوهش، کار سنگین و طاقت‌فرسای تحقیق، تصحیح و انتشار این گنج‌های دانش و معرفت و فعالیت در دیگر عرصه‌های پژوهشی و انتشاراتی را در دستور کار خود قرار داده و با بهره‌گیری از تجارب، تخصص و علاقهٔ جمعی از پژوهشگران متعهد و صاحب‌رأی، سالیانی است که در این مسیر گام برمی‌دارد. حاصل این تلاش‌ها که با حمایت شمار فراوانی از پژوهشگران همکار صورت گرفته تا کنون بیش از ۳۲۰ عنوان کتاب بوده است که در بخش انتشارات توضیحات مختصری دربارهٔ این کتاب‌ها ارائه می‌شود.
انتشارات

به طور کلی انتشارات کتابخانهٔ مجلس از لحاظ محتوا و متصدی در ۳ مقولهٔ اصلی «لوح فشرده»، «مجلهٔ تخصصی» و «کتاب» به شرح زیر تقسیم‌بندی می‌گردد.
لوح‌های فشرده

مدیریت فناوری اطلاعات کتابخانهٔ مجلس در راستای معرفی نشریات ادواری قدیمی، کتاب‌های چاپی و نسخ خطی خود و دسترسی آسان‌تر پژوهشگران به این منابع، لوح‌های فشرده‌ای از تصاویر دیجیتالی آنها را منتشر نموده است. بخش اعظم این لوح‌های فشرده مربوط به مطبوعات ادواری قدیمی است که گنجینهٔ ارزشمندی از منابع پژوهشی و بیان‌کنندهٔ زاویه‌ای از تاریخ این کشور است. بیش از ۲ سال است که کتابخانهٔ مجلس با مدیریت سید علیرضا طیرانی و برای اولین بار در کشور، اقدام به انتشار مطبوعات قدیمی در قالب لوح‌های فشرده نموده است. اگرچه این اقدام در نوع خود اولین بار است که توسط یک کتابخانه انجام پذیرفته و لیکن در طی این میسر مشکلات فراوانی به همراه داشته است. با توجه به هدف ذکرشده، این اقدام بی‌بدیل دارای مزایای بسیار دیگری است که از آن جمله می‌توان به دسترس‌پذیری آسان‌تر و همگانی‌تر این مطبوعات، معرفی بسیاری از نشریات قدیمی که ممکن است افراد زیادی حتی از وجود آن‌ها بی‌اطلاع باشند و تلاش در جهت یکپارچه‌سازی و تکمیل نواقص و کسری مطبوعات ارائه شده است.
۱. لوح مطبوعات فارسی ایران۱

تاریخ انتشار لوح فشرده: مرداد ۱۳۸۸ این مجموعه که در قالب ۱۴ عدد لوح فشرده ارائه گردیده، مشتمل بر ۵۸ عنوان مطبوعات فارسی است که بخش عمده آن مربوط به دوران مشروطه و تعداد انگشت‌شماری مربوط به دوران پهلوی اول و دوم می‌باشند. عناوین مطبوعات ارائه شده در این مجموعه عبارتند از: آذربایجان، آزاد، ابلاغ، احتیاج، احسن اخبار، اختر، اخوت، ادب، اردوی همایونی، اطلاع، اقبال، الجناب، المطبة فی‌الفارس، امید، انجمن، انجمن تبریز، ایران، ایران سلطانی، بشارت، پرورش، تربیت، تمدن، ثریا، جریده ادب، جریده ملی، چهره‌نما، حبل‌المتین، حدید، حفظ‌الصحه، حکمت، خلاصه الحوادث، خلافت، دانش، روزنامه دولت علیه، روزنامه ملی تبریز، شاهنشاهی، شرف، شکر، عدالت، علمی، غرش، فلاحت مظفری، قانون، کاغذ اخبار، کمال، مجلس، مجموعه اخلاق، مرآت‌السفر، مریخ، معارف، ملت سنیه ایران، ناصری، ندای وطن، نظامی دولتی، نوروز، وطن، وقایعه اتفاقیه، وقایع عدلیه.

۲. تذکرات دیانتی و ندای حق تاریخ انتشار لوح فشرده: مهر ماه ۱۳۸۸ لوح فشرده حاضر شامل پنجاه شماره از نشریه تذکرات دیانتی و دوازده شمارهٔ نشریه ندای حق است که به مدیریت مرحوم آیت‌الله حاج شیخ غلامحسین تبریزی انتشار می‌یافته است.
۳. روزنامه استوار قم

تاریخ انتشار لوح فشرده: مهر ماه ۱۳۸۸ بستهٔ دیجیتالی ارائه شده مشتمل بر چهار لوح فشرده و در برگیرنده چهل سال انتشار این روزنامه است که البته دارای نواقصی در برخی شماره­ها است.
۴. مجلةالاسلام و دعوةالاسلام

تاریخ انتشار لوح فشرده: آذرماه ۱۳۸۸ این لوح فشرده مشتمل بر دو مجلهٔ الاسلام و دعوةالاسلام از سید محمد علی داعیالاسلام می‌باشد.
۵. الدین و الحیوة

تاریخ انتشار لوح فشرده: بهمن ماه ۱۳۸۸ این نشریه که طی سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۰ قمری به مدیریت آیت‌الله شیخ علی مقدس تبریزی (خیابانی) انتشار یافته، یکی از نشریات دینی است که در چهارچوب کلام جدید اسلامی، تلاش کرده است به شبهات ایجاد شده دربارهٔ اسلام در روزگار سخت بعد از مشروطه پاسخ دهد.
۶. مجله مسلمین

تاریخ انتشار لوح فشرده: اسفندماه ۱۳۸۸ نشریهٔ مسلمین، مجلهٔ ماهانهٔ دینی، اخلاقی، اجتماعی، علمی و سیاسی ارگان اتحادیهٔ مسلمین است. این مجله با مدیریت مهدی حاج سراج انصاری با عنوان نشریهٔ ماهانهٔ اتحادیه مسلمین از سال ۱۳۲۸ ش تا سال ۱۳۳۵ منتشر می‌شد.
۷. مجله آئین اسلام

تاریخ انتشار لوح فشرده: فروردین ماه ۱۳۸۹ نخستین شمارهٔ آیین اسلام در تاریخ ۱/۱/۱۳۲۳ش. در چاپخانهٔ تابان تهران انتشار یافت وآخرین شمارهٔ آن (۳۷۳) در دههٔ ۱۳۳۰ منتشر شد. این نشریه پس از ۲۴ سال و اندی وقفه، از یکم تیر ۱۳۵۸ دورهٔ دیگری از حیات خود را آغاز کرد که بسیار کوتاه بود.
۸. مجموعه حکمت

تاریخ انتشار لوح فشرده: فروردین ماه ۱۳۸۹ خاندان سادات برقعی در قم، از خاندان‌های معروف علمی و فرهنگی هستند. برادران سید فخرالدین، یحیی، صدرا و ناصر چهار برادر بودند که در کار انتشارات و چاپخانه بوده و سال‌ها در این زمینه فعالیت داشتند.
۹. روزنامه مجلس

تاریخ انتشار لوح فشرده: خردادماه ۱۳۸۹ این بسته نرم‌افزاری مشتمل بر ۵ سال انتشار دورهٔ کامل روزنامهٔ مجلس بین سال‌های ۱۳۲۴ تا ۱۳۳۰ قمری است که تصاویر کامل آن در اختیار پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار گرفته است.
۱۰. لوح مطبوعات افغانستان

تاریخ انتشار لوح فشرده: تیرماه ۱۳۸۹ این بستهٔ نرم‌افزاری به بهانهٔ نخستین همایش میراث مشترک مکتوب ایران و افغانستان انتشار یافته است. موجودی آن شامل ۳۴ عنوان نشریهٔ افغانستانی است که در آرشیو کتابخانهٔ مجلس نگهداری می‌شود.
۱۱. لوح مطبوعات دینی۱

تاریخ انتشار لوح فشرده: مردادماه ۱۳۸۹ لوح مطبوعات مذهبی مشتمل بر ۶ عنوان مجله (نامه فروغ علم، تعلیمات اسلامی، گنج شایگان، مردان خدا، دارالسلام، همایون) انتشار یافت.
۱۲. مجله بررسی‌های تاریخی

تاریخ انتشار لوح فشرده: شهریورماه ۱۳۸۹ مجلهٔ بررسی‌های تاریخی از جمله نشریات پژوهشی ـ تاریخی پیش از انقلاب است.
۱۳. درس‌هایی از مکتب اسلام

تاریخ انتشار لوح فشرده: مهرماه ۱۳۸۹ لوح فشردهٔ مجلهٔ «درس‌هایی از مکتب اسلام» شامل مطبوعات «درس‌هایی از مکتب اسلام»، «مکتب تشیع» و نشریه «کتابخانهٔ مسجد اعظم» انتشار یافته است.
۱۴. مجلهٔ مکتب اسلام

مجله مکتب اسلام مشهورترین مجلهٔ دینی در سه دههٔ پیش از انقلاب است. نخستین شمارهٔ آن در بهمن ماه ۱۳۳۷ با عنوان درس‌هایی از مکتب اسلام زیر نظر تنی چند از روحانیون حوزهٔ علمیه قم منتشر شد.
۱۵. مجلهٔ مکتب تشیع

نشریهٔ مکتب تشیع توسط آقایان هاشمی رفسنجانی و محمد جواد باهنر و محمدباقر مهدوی منتشر می‌شد.
۱۶. نشریه مسجد اعظم

کتابخانهٔ مسجد اعظم که در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۳۳۰ با حمایت آیت‌الله العظمی بروجردی منتشر شد، پس از تأسیس، نشریه‌ای با عنوان نشریهٔ مسجد اعظم منتشر کرد.
۱۷. لوح مطبوعات دینی۲

تاریخ انتشار لوح فشرده: آبان ماه ۱۳۸۹ لوح مطبوعات دینی ۲ مشتمل بر ۵ نشریهٔ ایمان (انتشار از ۱۳۲۲ ش)، جلوه (انتشار از ۱۳۲۳ ش)، خرد (انتشار از ۱۳۲۸ ش)، پیکار قم (انتشار از ۱۳۳۴ ش) و معارف اسلامی (انتشار از ۱۳۴۵ ش) است.
۱۸. مجله هنر و مردم

تاریخ انتشار لوح فشرده: آبان ماه ۱۳۸۹
۱۹. مجله اتاق تجارت

تاریخ انتشار لوح فشرده: دیماه ۱۳۸۹ لوح فشرده اتاق تجارت ایران مشتمل بر انتشار شمارگان ۱ تا ۱۹۴ این مجلهٔ تجاری ارزشمند بین سال‌های ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۷ می‌باشد که در قالب این لوح‌های فشرده و با همکاری اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران انتشار یافته است.
۲۰. نشریه دانشکده ادبیات تبریز

تاریخ انتشار لوح فشرده: دیماه ۱۳۸۹ این لوح فشرده شامل شماره‌های نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات تبریز از سال اول تا پنجاه و دوم (۱۳۸۸-۱۳۲۷هـ. ش) یعنی از شمارهٔ ۱ تا ۲۱۱ است.
۲۱. لوح مطبوعات فارسی ایران ۲

تاریخ انتشار لوح فشرده: فروردین ماه ۱۳۹۰ این مجموعه شامل ۳۲ عنوان نشریهٔ قدیمی فارسی است که در قالب ۵ لوح فشرده منتشر گردیده، عناوین این نشریات عبارتند از: آئینه عیب نما، انجمن ملی ولایتی گیلان، حبل‌المتین رشت، راه نجات، سروش، طوطی، کشکول تهران، ناله ملت، آزاد، پروانه، خراسان، روح‌القدس، صبح صادق، عصر جدید، گل زرد، ندای اسلام، آشفته، تجدد، خورشید، زمان وصال، صور اسرافیل، فارس، گلستان، ندای جنوب، اتحاد اسلام، جنوب، خیرالکلام، ساحل نجات، طوس، کشکول اصفهان، گیلان و وقت.
۲۲. جراید نجف

تاریخ انتشار لوح فشرده: اردیبهشت ماه ۱۳۹۰
۲۳. مجله خواندنیها

تاریخ انتشار لوح فشرده: اردیبهشت ماه ۱۳۹۰ دورهٔ کامل مجلهٔ خواندنی‌ها در قالب یک بستهٔ نرم‌افزاری مشتمل بر ۶ عدد لوح فشرده انتشار یافته است.
۲۴. مطبوعات لرستان۱ (مجموعه سید فرید قاسمی)

تاریخ انتشار لوح فشرده: مرداد ماه ۱۳۹۰ لوح حاضر، در بردارندهٔ ۷ عنوان از مطبوعات استان لرستان، یا به سخن دقیق‌تر نشریه‌های چاپی خرم‌آباد است.
۲۵. نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان

تاریخ انتشار لوح فشرده: شهریورماه ۱۳۹۰ اولین شمارهٔ مجلهٔ دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان در زمستان ۱۳۴۳ منتشر گردید.
۲۶. نشریه هفتگی تماشا

تاریخ انتشار لوح فشرده: آبانماه ۱۳۹۰ این مجموعه شامل ۴ لوح فشرده در برگیرندهٔ ۸ سال انتشار هفته‌نامهٔ تماشا است که از ۲۷ اسفند ۱۳۴۹ تا ۲ دی ۱۳۵۷ منتشر می‌شده و به بیان رویدادهای فرهنگی و هنری ایران و جهان می‌پرداخته است.
۲۷. لوح مطبوعات دینی ۳

تاریخ انتشار لوح فشرده: آبانماه ۱۳۹۰ این لوح فشرده مشمل بر ۸ عنوان مطبوعات دینی با عناوین، نشریات الاسلام، پرچم اسلام، دانش‌آموز، دعوةالحق، دنیای اسلام، رواق، نهضت اسلام (سید صادق تقوی)، نهضت اسلام (سید جلال کاشانی) می‌باشد.
۲۸. مطبوعات دینی ۴

شامل نشریه ندای حق و وظیفه است.
۲۹. مجلةالعرفان

تاریخ انتشار لوح فشرده: آذرماه ۱۳۹۰
۳۰. لوح مطبوعات فارسی ایران ۳

تاریخ انتشار لوح فشرده: آذرماه ۱۳۹۰ آنچه در این لوح فشرده ارائه گردیده در بر گیرندهٔ ۳۷ عنوان مطبوعات قدیمی فارسی است. عناوین مطبوعات این لوح فشرده عبارتند از: اخوت تبریز، ادب، اصفهان، آفتاب، اقیانوس، انجمن اصفهان، انجمن بلدیه اصفهان، انجمن تبریز، انوشیروان، برجیس، برید شمال، بشارت، بلدیه، بهلول تهران، بهلول رشت، بی طرف، تنبیه درخشان، جهاد اکبر، حرف حق، دهریه، رهنما، زاینده رود، طریقةالفلاح، عدالت، عروةالوثقی، گنجینه فنون، مجاهد، مجموعه اخلاق، محاکمات، مساوات، معارف، مفتاح الظفر، ناقور، نجات تهران، ندای اسلام، ندای ترقی، نسیم شمال.
۳۱. آثار مخطوط خواجه نصیرالدین طوسی در کتابخانهٔ مجلس (کنگره بین‌المللی هفتصد و پنجاه‌مین سالگشت دانشمند بزرگ خواجه نصیرالدین طوسی)
۳۲. کتاب‌های دستنویس شیخ بهائی
۳۳. مجلس دیروز و امروز (مصوّر)
۳۴. نسخهٔ خطی نهج‌البلاغه
۳۵. نسخهٔ چاپی قرآن معتمدی
۳۶. نسخهٔ خطی «الابانة
۳۷. فهرست نسخ خطی کتابخانهٔ مجلس
۳۸. فهرست منابع کتابخانهٔ مجلس برای تبلت، لپ‌تاب و آندرویید
۳۹. مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی
۴۱. لوح فشردهٔ «التفهیم لاوائل صناعةالتنجیم

این کتاب، تنها نوشتهٔ فارسی ابوریحان بیرونی(۳۶۲-۴۴۰ هجری قمری) است و سال تألیف آن را ۴۲۰ هجری قمری در غزنین می‌دانند. این نسخه در روز پنجشنبه، ۶ صفر ۵۳۸ هجری قمری به خط محمد بن جورابی کتابت شده و به شمارهٔ ۲۱۳۲ در کتابخانهٔ مجلس نگهداری می‌شود.
۴۲. لوح فشردهٔ صحیفه سجادیه به خط احمد نیریزی
۴۳. لوح فشرده مثنوی معنوی
۴۴. مطبوعات زنان ۱
مجلات تخصصی

کتابخانهٔ مجلس در شناساندن میراث مکتوب و اسنادی خود و کمک به پیشرفت پژوهش‌های فرهنگی ۴ عنوان نشریهٔ علمی-پژوهشی به شرح زیر منتشر می‌کند.
۱. پیام بهارستان

این مجله در دورهٔ اول با قطع رحلی، ماهنامه‌ای در زمینهٔ کتابداری و اطلاع‌رسانی بود که تحت نظر شورای سردبیری و شورای نویسندگان با بهره‌گیری از فعالیت‌های فکری، ذوقی و قلمی همکاران کتابخانه و دانشجویان و پژوهشگران منتشر می‌شد. در این دوره یعنی از اسفند ۱۳۷۹ تا تابستان ۱۳۸۷، ۸۱ شماره توفیق نشر یافت. در طول این دوره، ویژه‌نامه‌های متعددی در موضوعات مختلف مانند هفت دوره آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی، کتابخانهٔ شمارهٔ ۲، مرمت، اسناد، مولانا جلال‌الدین بلخی، نشریات و ضمیمه‌های درخصوص سهل تُستری، خانبابا مشار، دکتر محسن صبا و مرحوم احمد گلچین معانی نیز منتشر گردید. دورهٔ دوم این نشریه از پاییز سال ۱۳۸۷ به صورت فصلنامهٔ اسناد، مطبوعات و متون در قطع وزیری آغاز شد و تاکنون ۱۵ شماره از این فصلنامه و ۲ ویژه‌نامه در زمینهٔ تاریخ پزشکی با عناوین «ویژه‌نامهٔ تاریخ پزشکی»، پاییز ۱۳۸۹و «ضمیمهٔ شمارهٔ سیزدهم (ویژهٔ طب سنتی ۲)»، پاییز ۱۳۹۰ و ۲ ویژهنامه در زمینهٔ تاریخ مجلس با عناوین «ضمیمهٔ شمارهٔ ۱۰ پیام بهارستان»، زمستان ۱۳۸۹ و «ضمیمهٔ شمارهٔ ۱۲ پیام بهارستان»، تابستان ۱۳۹۰ و «ویژه‌نامهٔ حقوق و قانونگذاری»، زمستان ۱۳۹۰ منتشر گردیده است.
۲. نامه بهارستان

نشریه‌ای بین‌المللی است که به منظور انجام مطالعات و تحقیقات تخصصی در حوزهٔ نسخه‌شناسی و نسخه‌پردازی و با هدف ترغیب و تشویق پژوهشگران این حوزه و با انگیزهٔ انعکاس تحقیقات در خصوص شناسایی، حفاظت، نگهداری، ترمیم، احیا، نقد و معرفی نسخه‌ها و اسناد خطی منتشر می‌شود و از اقبال و توجه علاقه‌مندان بسیاری در سراسر ایران و جهان برخوردار است. کارشناسان و گروه مشاوران علمی این نشریه که همه از چهره‌های سرشناس این فن در عرصه بین‌المللی هستند به ترتیب الفبای نام خانوادگی عبارتند از: اُلگ ف. آکیموشکین (روسیه)، عبدالله انوار (ایران)، آنجلو میکله پیه مونتسه (ایتالیا)، عبدالحسین حائری (ایران)، فرانسیس ریشار (فرانسه)، ابراهیم شبّوح (اردن)، سید امیرحسن عابدی (هند)، ایمن فؤاد سید (مصر)، نجیب مایل هروی (افغانستان)، علینقی منزوی (ایران)، عارف نوشاهی (پاکستان)، محمد عیسی ولی (انگلستان) و یان یوست ویتکام (هلند). مرحوم ایرج افشار و مرحوم احمد منزوی نیز قبل از فوت‌شان عضو علمی این مجله بودند. از این نشریه که از آغاز تا کنون با سردبیری جناب آقای مطلبی کاشانی همراه بوده، از بهار ۱۳۷۹ تاکنون۱۸ شماره منتشر شده است.
۳. اسناد بهارستان

«اسناد بهارستان»، فصلنامه‌ای است در حوزهٔ اسناد که قصد دارد به یاری اهل قلم، با انتشار اسناد مکتوب و شفاهی آرشیوهای اسنادی، آن‌ها را در دسترس پژوهشگران قرار دهد تا بر این اساس، پژوهش‌های علمی مستندی، نگاشته و منتشر گردد. در هر فصل، در «اسناد بهارستان»، مقالاتی در حوزهٔ اسناد به زیور طبع آراسته می‌شود. اسنادی که برای نخستین بار از دل بایگانی‌ها بیرون می‌آید و ناگفته‌هایی را از سالیان دراز از سر کلک نویسندگانی فرهیخته بازگو می‌کند. اولین شمارهٔ این مجله در بهار ۱۳۹۰ منتشر گردید. تا کنون ۵ شماره بیرون آمده است. همچنین شمارهٔ سوم این نشریه ضمیمه‌ای تحت عنوان «برگزیدهٔ مقالات دومین نشست تخصصی تاریخ مجلس» دارد.
۴. مطبوعات بهارستان

مجلهٔ پیام بهارستان دارای سه موضوع اصلی متون، اسناد و مطبوعات است که موضوع اسناد آن با انتشار مجله‌ای مستقل به نام «اسناد بهارستان» از آن منفک شد. بخش مطبوعات آن نیز در پاییز سال ۱۳۹۰ با عنوان «مطبوعات بهارستان» از آن جدا گردید. این مجله شامل مقالات و مطالبی در حوزهٔ تاریخ مطبوعات پارسی‌زبان و مطالعات نشریات ادواری پارسی‌زبان چه موجود در کتابخانهٔ مجلس و چه موجود در سایر مراکز فرهنگی است. تا کنون ۲ شماره منتشر گردیده است.
کتاب‌ها

یکی از وظایف کتابخانهٔ مجلس، تلاش برای توسعهٔ مطالعات و تحقیقات مربوط به متون، اسناد، نسخه‌های خطی و فهرست‌نویسی است. در این زمینه مرکز پژوهش کتابخانهٔ مجلس با فعالیت پانزده‌سالهٔ خود تلاش کرده است تا کارنامهٔ در خوری ارائه دهد. موضوعات کلی کتاب‌های منتشره عبارتند از ادبیات عرب، ادبیات فارسی، اسناد، تاریخ و جغرافیا، حکمت (فلسفه، کلام، منطق، عرفان)، دین، علوم قرآنی و روایی، علوم و فنون، فقه و اصول، کلیات و تاریخ مطبوعات می‌باشد.
مجموعه‌ها

برخی از این منشورات به‌صورت سری و مجموعه منتشر می‌شود که به قرار زیر است.
۱. گنجینه بهارستان

کتابخانهٔ مجلس در راستای احیاء و نشر نسخ خطی با ارزش خود تلاش می‌کند با همت گروهٔ از محققان حوزه و دانشگاه مجموعهٔ نسخه‌های خطی کم حجم معروف به «رساله» را تحت عنوان «گنجینه بهارستان» در قالب ۸ موضوع یعنی «علوم قرآنی و روایی»، «حکمت شامل منطق، فلسفه، کلام و عرفان»، «فقه و اصول»، «اخلاق»، «ادبیات فارسی»، «ادبیات عربی»، «تاریخ و جغرافیا» و «علوم و فنون» تصحیح و به پیشگاه اندیشوران عرضه نماید. تا کنون از این مجموعه ۱۵ جلد منتشر شده است. دبیری و نظارت علمی این مجموعه بر عهدهٔ بهروز ایمانی است. تفاوت این مجموعه با میراث بهارستان این است که هر جلد گنجینه بهارستان تنها به یک موضوع اختصاص دارد، اما هر جلد میراث بهارستان موضوعات مختلف را در بر می‌گیرد.
۲. نسخه‌پژوهی

مجموعه‌ای دربارهٔ فهرست‌های کتابخانه‌های ایران، پژوهش‌های نسخه‌شناسی، تصحیح رساله‌های خطی، کتابشناسی‌های موضوعی، راهنمای کتابخانه‌ها، برافزوده‌ها و نویافته‌های خطی، تصحیح و تکمله بر فهرست‌ها و کتابشناسی‌ها، اطلاع‌رسانی در حوزه نسخه‌های خطی است که تا کنون ۳ دفتر از آن به کوشش ابوالفضل حافظیان بابلی تدوین و منتشر گردیده است.
۳. اوراق عتیق

این مجموعه که تاکنون دفتر اول و دوم آن انتشار یافته است حاوی فهرست کتابخانه‌های مختلف است که در جهان پراکنده بوده و تاکنون فهرست آن‌ها انتشار نیافته بود. علاوه بر این، شماری مقالهٔ پژوهشی نیز در حوزهٔ نسخه‌شناسی و متن پژوهی دارد. این مجموعه تحت مدیریت آقای محمدحسین حکیم انتشار می‌یابد.
۴. حدیث عشق

کتابخانهٔ مجلس از سال ۱۳۷۹ تا سال ۱۳۸۶ همزمان با هفتهٔ کتاب جمهوری اسلامی ایران «آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی» را برای تجلیل و قدردانی از آنانی که عمر خویش را در مسیر معرفی، احیاء، انتشار و حفظ میراث علمی و فرهنگی بازمانده از دانشمندان و پژوهشگران پیشین صرف نموده‌اند برگزار می‌نمود. در کنار تقدیر از همه حامیان و فعالین نسخ خطی، بزرگداشت و نکوداشت ویژه‌ای نیز به یکی از افراد شاخص و برجسته اختصاص داشت و مجموعه‌ای از آثار برگزیده و شرح زندگی آنان در مجموعه‌ای بهنام «حدیث عشق» که حکایتی از تلاش و کوشش طولانی و برآمده از عشق و شیفتگی ایشان به فرهنگ و تمدن بشری بود منتشر می‌شد. تا کنون ۶ مجلد منتشر شده و دفتر چهارم که نامه‌ها و اسناد مرحوم محمدتقی دانش‌پژوه را دربرمی‌گیرد در دست تدوین است. همچنین در سال ۱۳۸۶ به مناسبت برگزاری هشتمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی و تجلیل از استاد میر جلال‌الدین محدث ارموی، به‌جای حدیث عشق، دفتر اول «هدیه بهارستان» منتشر گردید. در ادامهٔ چنین مجموعه‌هایی کتاب دیگری در خصوص نکوداشت آیت‌الله عزیزالله عطاردی – پژوهشگر موفق و نام‌آور- زندگی و آثار ایشان به زودی منتشر می‌گردد.
۵. میراث بهارستان

در کنار آثار خطی مستقل و حجیم، رسائل کوتاهی نیز وجود دارد که از لحاظ اشتمال بر فواید مختلف علمی، چاپ و نشر آن‌ها از ضروریات عرصه تحقیق است. با توجه به اینکه امکان عرضهٔ این رسائل در قالب یک کتاب مستقل میسر نیست، لذا بایسته می‌نماید این‌گونه آثار کم‌حجم به صورت مجموعه‌ای در اختیار پژوهشگران قرار گیرد. در همین راستا کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی با ساماندهی این مجموعه سعی در عرضه و نشر شماری از رسائل کوتاه و کم‌حجم خطی و مرقعات نفیس دارد. از انتشار نخستین شماره آن در سال ۱۳۸۷ تاکنون ۴ دفتر از مجموعه میراث بهارستان با نظارت بهروز ایمانی به چاپ رسیده است.
۶. فهرست نسخ خطی

تدوین تاریخ علم بدون آگاهی از مواریث علمی‌مان محال است؛ لذا قدم نخست در این راه، فهرست‌نویسی نسخ خطی است. کتابخانهٔ مجلس در این امر بسیار کوشا است. کار فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی از سال ۱۳۰۵ در کتابخانه آغاز شد و هم اکنون با قوت ادامه دارد به‌طوریکه در این چند سال اخیر بیش از ۲۰ فهرست جدید منتشر شده است. کار اساسی و مهم دیگری که هم اکنون در حال انجام است بازنگری، اصلاح غلط‌های چاپی و محتوایی فهارس قدیمی و بازچاپ آن‌ها است. بازنگری در مجلدات گذشته به اتمام رسیده و ان شاء الله به زودی به چاپ سپرده خواهد شد.
۷. فهرستواره دست‌نوشت‌های فارسی (دنا)

این فهرستواره حاوی اسامی بیش از ۳۲۰ هزار اثر خطی است که در کتابخانه‌های عمومی و خصوصی ایران نگهداری می‌شود. کتاب یاد شده، به عنوان مجموعه‌ای حاوی میراث مخطوط ایران، کاملترین اثری است که تاکنون در این زمینه انتشار یافته است. این اثر ۱۲ جلدی، افزون بر فهرست الفبایی کتاب، حاوی دو مجلد فهرست الفبایی نام مؤلفان است. در این فهرست به جز نام کتاب و مؤلف، محل نگهداری نسخه و شماره آن نیز در اختیار خواننده قرار می‌گیرد. این کار حاصل تلاش پانزده سالهٔ مؤسسهٔ امام جواد علیه السلام با مدیریت حجت‌الاسلام و المسلمین حاج شیخ مصطفی درایتی است که کتابخانهٔ مجلس افتخار انتشار آن را در مهرماه ۱۳۸۹ داشته است.
۸. متون ایرانی

«متون ایرانی؛ مجموعه رساله‌های فارسی و عربی از دانشوران ایرانی» از آغاز دورهٔ اسلامی تا پایان عصر تیموری، مجموعه‌ای از رساله‌های خطی فارسی و عربی، تألیف دانشمندان ایرانی پیش از سدهٔ نهم هجری است که تا کنون منتشر نشده و به شیوه‌ای علمی برای نخستین با تحقیق و تصحیح شده است. این مجموعه، محدودیت موضوعی ندارد و هر آنچه را که در حوزهٔ فرهنگ و دانش ایران اسلامی جای گیرد شامل می‌شود. رساله‌های موجود در این مجموعه توسط پژوهشگران و مصححان تحت نظارت و سرپرستی جواد بشری تصحیح و تحقیق می‌شود. دفتر اول این مجموعه با ۹ رساله و دفتر دوم با ۷ رساله در سال ۱۳۹۰ منتشر شده است و دفتر سوم با ۷ رساله در اوائل ۱۳۹۱ چاپ خواهد شد.
۹. نسخه‌برگردان‌های نسخ خطی و مرقعات نفیس

یکی دیگر از تلاش‌های انتشاراتی کتابخانهٔ مجلس چاپ عکسی نسخ و مرقعات نفیس کتابخانه است. از این دست تاکنون ۱۳ عنوان منتشر گردیده است. در دو سال گذشته دست کم شش اثر نفیس در این زمینه انشتار یافته که به شرح زیر است.

▪ علی‌نامه: منظومه‌ای کهن از ربیع به سال ۴۸۲ هجری با مقدمهٔ محمدرضا شفیعی کدکنی و محمود امیدسالار است که با همکاری مرکز پژوهشی میراث مکتوب و کتابخانه تخصصی تاریخ (قم) در سال ۱۳۸۸ منتشر گردید.

▪ الامامة و السیاسة: تألیف أبی‌محمّد عبدالله بن مسلم بن قتیبه الدینوری(۲۱۳ ـ ۲۷۶)، کتابت در قرن هشتم هجری که با اشراف دکتر عبدالجبّار ناجی در سال ۱۳۸۸ منتشر شده است.

▪ تفسیر کتاب‌الله: یک دوره تفسیر کامل قرآن بر اساس مذهب زیدی و معتزلی و تألیف ابوالفضل بن شهردویر دیلمی می‌باشد که با همکاری کتابخانهٔ تخصصی علوم قرآنی (قم) در سال ۱۳۸۸ منتشر شده است.

▪ مصحف بهارستان (برگ‌هایی زرّین از قرآن‌های نفیس در کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی): گزیده‌ای است از برخی صفحات، مجلدات و تزیینات قرآن‌های خطی نفیس محفوظ در کتابخانهٔ مجلس که در سال ۱۳۸۸ در ۲۲۴ صفحه منتشر گردید.

▪ قرآن مجلس: یکی از بهترین آثاری که تاکنون کتابخانهٔ مجلس افتخار نشر آن را داشته است، چاپ قرآن به خط احمد نیریزی از سال ۱۱۲۲ هجری قمری است که به نفیس‌ترین صورت تحت عنوان قرآن مجلس انتشار یافته است. این قرآن در ماه رمضان سال ۱۳۸۹ با حضور ریاست محترم مجلس رونمایی و همزمان توزیع شد.

▪ معانی کتابالله تعالی و تفسیرةالمنیر: این مصحف شریف که گنجی بی‌مانند و گوهری یگانه از دانش و هنر ایرانیان مسلمان است و ترجمه و تفسیر فارسی آیات قرآنی را نیز در بردارد در سال ۴۸۴ هجری به دست عثمان بن حسین وراق غزنوی خوشنویسی و تذهیب‌شده و کهن‌ترین نسخهٔ مترجَم قرآن به شمار می‌رود. این نسخهٔ خطی در کاخ‌موزهٔ توپقاپی سرای استانبول وجود دارد و کتابخانهٔ مجلس با همکاری آن موزه در زمستان ۱۳۹۰ چاپ عکسی نموده است.
۱۰. اسناد بهارستان

یکی از کارهای مهم کتابخانهٔ مجلس، شناسایی، شناساندن و دسترس‌پذیر کردن اسناد خود از طریق فهرست‌نویسی و انتشار آن‌ها در قالب کتاب است. این مجموعه به‌نام «اسناد بهارستان» است و تا کنون ۲۲ جلد منتشر شده که اسامی آن‌ها جزء فهرست منشورات کتابخانه خواهد آمد.
۱۱. کاغذ اخبار بهارستان

با توسعهٔ فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی در جهان، مرکز اطلاع‌رسانی کتابخانه در سال ۱۳۷۷ و به تبع آن در اواسط سال ۱۳۷۹ وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس راه‌اندازی شد. اما به دو دلیل عمده درج اخبار کتابخانهٔ مجلس در وب‌سایت، از اهمیت چندانی برخوردار نبود. نخست اینکه وب‌سایت در آغاز راه بود و دلیل مهم‌تر دیگر این بود که در ۱۵ بهمن ۱۳۷۹ اولین شمارهٔ ماهنامهٔ «پیام بهارستان» منتشر شد و تا تابستان ۱۳۸۷ جمعاً ۸۱ شمارهٔ دیگر نیز به آن اضافه گردید. در این دورهٔ ۸ ساله، اخبار کتابخانه در پیام بهارستان درج می‌گردید. با آغاز ریاست آقای رسول جعفریان، در روز یکشنبه، دهم شهریورماه ۱۳۸۷ تحولی چشمگیر در تهیه و ثبت و ضبط اخبار کتابخانه بوجود آمد. بهتر است بگویم که به دو علت، انقلابی در این زمینه رخ داد: فعالتر شدن بیش از پیش وب‌سایت و ایجاد امکانات جدید در آن و دوم، تبدیل مجلهٔ پیام بهارستان از ماهنامه‌ای کم‌حجم و در زمینهٔ کتابداری و اطلاع‌رسانی به فصلنامه‌ای پرحجم و در زمینهٔ اسناد، مطبوعات و متون. این بدین معنا بود که دیگر جای اخبار در مجله‌ای تخصصی و بزرگی مثل پیام بهارستان نبود؛ بنابراین، از یک طرف با تغییر محتوایی و شکلی در پیام بهارستان و عدم پیش‌بینی فضایی برای اخبار کتابخانه در این مجله و از طرف دیگر با ارتقاء کیفیت و امکانات وب‌سایت و دسترسی آسان‌تر، سریع‌تر و به‌روز به اخبار کتابخانهٔ مجلس، درج اخبار کتابخانه در فضای مجازی آغاز گردید. با توجه به اهتمام و عنایتی که رئیس کتابخانه مجلس به تهیه و ثبت و ضبط اخبار کتابخانه داشته در کمیت و کیفیت اخبار رشد فوق‌العاده‌ای به‌وجود آمده است. به‌طوریکه در حدود ۶۰ درصد اخبار وب‌سایت چه از لحاظ تعداد و چه از لحاظ صفحات، مربوط به اخبار کتابخانهٔ مجلس است. اما از آنجایی‌که بعد از مدتی اخبار قدیمی به بخش آرشیو وب‌سایت منتقل می‌شود و دیدن یک‌جای اخبار کمی سخت است و ممکن است که وب‌سایت جدیدی جایگزین شود یا حتی تعطیل یا ویروسی گردد لازم دیده شد که اخبار به‌صورت مکتوب و کاغذی نیز وجود داشته باشد. کاغذ اخبار بهارستان، شامل مجموعهٔ اخبار مربوط به کتابخانهٔ مجلس می‌باشد که در وب‌سایت آن کتابخانه درج گردیده و پس از ویرایش و چاپ، صحافی شده و در کتابخانه به ثبت هم رسیده است. تا کنون ۳ مجلد از آن منتشر شده است. باید اذعان نمود که این اخبار فقط، جنبهٔ خبری صرف نداشته، بلکه به معرفی انتشارات مختلف کتابخانه، مجموعه‌ها، فعالیت‌ها، کتابداری و اطلاع‌رسانی و آگاهی‌رسانی نیز می‌پردازد. در حال حاضر وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس به یکیی از کانون‌های خبررسانی و مورد توجه پژوهشگران، دانشجویان و خبرنگاران تبدیل شده است و شاید بتوان گفت که باعث ایجاد حس رقابت مثبت بین کتابخانه‌ها نیز شده است.
فهرست انتشارات کتابخانهٔ مجلس

شماره‌های ۱ تا ۲۹ از مجموعه انتشارات کتابخانهٔ مجلس شامل فهرست‌های نسخه‌های خطی این نهاد فرهنگی و پژوهشی می‌شود که از سال ۱۳۰۵ تا ۱۳۷۴ توسط یوسف اعتصام‌الملک (جلدهای۱و۲)؛ ابن یوسف شیرازی (جلد ۳)؛ عبدالحسین حائری (جلدهای ۴، ۵، ۷، ۹، ۱۰، ۱۷، ۱۹، ۲۱، ۲۲و۲۳)؛ سعید نفیسیی (جلد ۶)؛ فخری راستکار (جلد ۸)؛ احمد منزوی (جلدهای۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۴، ۱۵و ۱۶) و محمدتقی دانش‌پژوه و بهاءالدین علمی انواری (جلدهای ۱و۲ سنا) منتشر شد و به‌منظور اختصار از درج جزئیات آن صرفنظر شد. این فهارس که امروز نایاب گردیده در دست ویراستاری و بازچاپ است. گفتنی است از شمارهٔ ۱۳۰ به بعد در دورهٔ ریاست دکتر رسول جعفریان منتشر شده است. فهرست باقی آثار به قرار ذیل می‌باشد:

۳۰. مجموعه مقالات سمینار هفتادمین سال افتتاح رسمی کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی، بهکوشش غلامرضا فدایی عراقی، ۱۳۷۴

۳۱. اسناد روحانیت و مجلس (جلد ۱)، عبدالحسین حائری، ۱۳۷۴

۳۲. اسناد روحانیت و مجلس (جلد ۲)، منصوره تدین‌پور، ۱۳۷۵

۳۳. اسناد روحانیت و مجلس (جلد ۳)، منصوره تدین‌پور، ۱۳۷۶

۳۴. روزنامه مجلس (جلدهای ۱ تا ۵)، ۱۳۷۶

۳۵. مدینةالادب (۳ جلد)، به خط عبرت نائینی، (چاپ عکسی)، ۱۳۷۶

۳۶. مقالاتی پیرامون کتابخانه‌های مجالس دنیا، به اهتمام غلامرضا فدایی عراقی،۱۳۷۷

۳۷. فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی (مجلدات ۲۵، ۲۶ و ۳۵)، علی صدرایی خویی با همکاری مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۶

۳۸. نامه فرهنگیان، به خط عبرت نائینی، (چاپ عکسی)، ۱۳۷۷

۳۹. مقدمه صحاح جوهری (در تاریخ واژه‌نامه‌های عربی)، عبدالغفور عطار، ترجمه غلامرضا فدایی عراقی، ۱۳۷۷

۴۰. گنجینه بهارستان مجموعه رسائل مکتوب، به‌اهتمام میرهاشم محدث، ۱۳۷۷

۴۱. پل‌های تاریخی، امیرحسین ذاکرزاده، ۱۳۷۷

۴۲. فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی (مجلدات ۳۶ و ۳۷ و ۳۸)، علی صدرایی خویی با همکاری مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۷

۴۳. خاتمه شاهد صادق، محمدصادق اصفهانی، تصحیح میرهاشم محدث، ۱۳۷۷

۴۴. واژه‌نامه نسخه‌شناسی و کتاب‌پردازی، حسن هاشمی میناباد با همکاری نشر فهرستگان، ۱۳۷۹

۴۵. فهرست نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی (بخش دوم از جلد۲۳)، به‌اهتمام عبدالحسین حائری، ۱۳۷۸

۴۶. تاریخ کتابخانه‌های مساجد ایران، نادر کریمیان سردشتی، ۱۳۷۸

۴۷. دو رساله فلسفی (عین‌الحکمه و تعلیقات)، میرقوام‌الدین محمدرازی تهرانی، تصحیح علی اوجبی با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸

۴۸. مناجات الهیات حضرت امیر (ع) و ما نزل من القرآن فی علی (ع)، به‌روایت ابو عبدالله محمد بن عمران مرزبانی، تصحیح علی اوجبی با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸

۴۹. تنبیةالغافلین عن فضائل‌الطالبیین، تألیف ابی‌سعد محسن بن محمد بن کرامی جشمی بیهقی، تصحیح محمدرضا انصاری قمی با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸

۵۰. اسناد روحانیت و مجلس (جلد ۴)، منصوره تدین‌پور، ۱۳۷۹

۵۱. راهنمای مجالس قانونگذاری جهان، رضا اردلان، ۱۳۷۹

۵۲. تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی، نجیب مایل هروی، به مناسبت سمینار مقدماتی نسخه‌های خطی و با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰

۵۳. مقدمه‌ای بر اصول و قواعد فهرست‌نگاری، محمد وفادار مرادی، به مناسبت سمینار مقدماتی نسخه‌های خطی، با همکاری مؤسسه پژوهش و مطالعات عاشورا، ۱۳۷۹

۵۴. گنجینه دستنویس‌های اسلامی در ایران، دکتر هادی شریفی، ترجمه احمد رحیمیریسه، به مناسبت سمینار مقدماتی نسخه‌های خطی، با همکاری انتشارات فهرستگان، ۱۳۷۹

۵۵. فرایندهای غیرشیمیایی برای آفت‌زدایی مجموعه‌های کتابخانه‌ای، مهرداد نیکنام، به مناسبت سمینار مقدماتی نسخه‌های خطی، ۱۳۷۹

۵۶. یادمان سمینار مقدماتی نسخه‌های خطی (گزیده سخنرانیها و گفتگوها)، احسان‌اللّه شکراللهی، ۱۳۸۱

۵۷. گنجینه بهارستان، جلد ۱: حکمت، دفتر ۱، به‌اهتمام علی اوجبی، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹

۵۸. تاریخ ذوالقرنین، میرزا فضل‌اللّه شیرازی متخلص به خاوری (۲ مجلد)، تصحیح ناصر افشارفر، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰

۵۹. الملخص فی اصول الدین، الشریف المرتضی ابوالقاسم علی بن حسین بن محمد الموسوی، تصحیح محمدرضا انصاری قمی، با همکاری مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۱

۶۰. محبوب القلوب (تاریخ حکمای پیش از اسلام)، قطب‌الدین اشکوری، ترجمه سید احمد اردکانی، تصحیح علی اوجبی، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰

۶۱. گنجینه بهارستان، جلد ۲: ادبیات فارسی، دفتر ۱، به اهتمام بهروز ایمانی، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰

۶۲. نزهة الاخبار (تاریخ و جغرافیای فارسی)، میرزا جعفرخان حقایق‌نگار خورموجی، تصحیح سیدعلی آل داود، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰

۶۳. سفرنامه اصفهان، میرزا غلامحسین افضل‌الملک، تصحیح ناصر افشارفر، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ ۶۴. فارابی و مکتبش، یان ریچارد نتون، ترجمه دکتر گل‌بابا سعیدی، ۱۳۸۱

۶۵. حدیث عشق (۱) (نکته‌ها، گفتگوها و مقالات استاد عبدالحسین حائری)، به‌اهتمام سهلعلی مددی، ۱۳۸۰

۶۶. گنجینه بهارستان جلد ۳: علوم قرآنی، دفتر ۱، سید مهدی جهرمی، ۱۳۸۰

۶۷. الالهیات من المحاکمات بین شرحی الاشارات، قطب‌الدین محمد بن محمد رازی، تصحیح مجید هادیزاده، با همکاری مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۱

۶۸. الاربعینات لکشف انوار القدسیات، قاضی سعید محمد بن محمد مفید القمی، تصحیح نجفقلی حبیبی، با همکاری مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۱

۶۹. چند امتیازنامه عصر قاجار، به کوشش میرهاشم محدث، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰

۷۰. دین و سیاست در دولت عثمانی، داود دورسون، ترجمه منصوره حسینی، داود وفایی، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱

۷۱. فهرست نسخ خطی کتابخانه مجلس، (ج ۲۴، دفتر ۱)، کتب اهدایی سید محمدصادق طباطبایی، به کوشش سید محمد طباطبایی بهبهانی (منصور)، ۱۳۸۱

۷۲. اللمعات العرشیه، مولی محمدمهدی بن ابی‌ذر النراقی، تصحیح علی اوجبی، با همکاری کنگره بزرگداشت فاضلین نراقییّن،۱۳۸۱

۷۳. اللمعة الالهیة فی الحکمة المتعالیه و الکلمات الوجیزة، ملامهدی نراقی، ترجمه دکتر علیرضا باقر، با همکاری کنگره بزرگداشت فاضلین نراقییّن، ۱۳۸۱

۷۴. الهیات فلسفی توماس آکوئیناس، لئو جی. الدرز، ترجمه شهاب‌الدین عباسی، ۱۳۸۱، (چاپ دوم، ۱۳۸۷)

۷۵. گنجینه بهارستان، جلد ۴: ادبیات عرب، دفتر ۱، محمدباهر، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱

۷۶. گنجینه بهارستان، جلد ۵، فقه و اصول، دفتر ۱، حسنعلی علی اکبریان، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱

۷۷. لسان‌الغیب، کمال‌الدین محمدکریم صابونی، تصحیح شهاب‌الدین عباسی و علی اوجبی، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱

۷۸. الصراط المستقیم، محمدباقر میرداماد، تصحیح علی اوجبی، با همکاری مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۱

۷۹. فائق المقال فی الحدیث و الرجال، احمد بن عبدالرضا مهذب‌الدین بصری، تصحیح محمود نظری، با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱

۸۰. دیوان شاپور تهرانی، سروده ارجاسب بن خواجگی شاپور تهرانی، تصحیح یحیی کاردگر، ۱۳۸۲

۸۱. تسنیم‌المقربین (شرح فارسی منازل‌السائرین)، شمس‌الدین محمد تبادکانی طوسی، تصحیح سید محمد طباطبایی بهبهانی،۱۳۸۲

۸۲. هدایة الاصول (شرح فارسی باب حادی عشر)، از مؤلفی ناشناس، بهکوشش اسماعیل تاجبخش، ۱۳۸۲

۸۳. روضة المنجمین، شهمردان بن ابی‌الخیر رازی، تصحیح جلیل اخوان زنجانی، با همکاری مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۲

۸۴. حدیث عشق (۲) (دانش‌پژوه در قلمرو جستارهای نسخه‌های خطی، دفتر اول)، به‌مناسبت بزرگداشت استاد فقید محمدتقی دانش‌پژوه، به کوشش نادر مطلبیکاشانی، سیّد محمدحسین مرعشی، ۱۳۸۱

۸۵. وضعیت آوارگان فلسطینی در حقوق بین‌الملل، لکس تاکنبرگ، ترجمه محمد حبیبی، مصطفی فضائلی، با همکاری مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی، ۱۳۸۱

۸۶. مکاتبات هانری کربن و ولادیمیر ایوانف، ترجمه علی‌محمد روحبخشان، با همکاری مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه، ۱۳۸۲

۸۷. مفهوم خدا، جان باوکر، ترجمه عذرا لوعلیان لنگرودی، ۱۳۸۳

۸۸. ارمغان بهارستان، دفتر ا: نامه معانی (یادنامه استاد احمد گلچین معانی)، به کوشش بهروز ایمانی، ۱۳۸۳

۸۹. زندگی و آثار شیخ آقا بزرگ تهرانی، تألیف سید محمد حسین حسینی جلالی، ترجمه سید محمد علی احمدی ابهری، ۱۳۸۲

۹۰. الشریعة الی استدراک الذریعة (جلد ۱)، سیدمحمد طباطبایی بهبهانی، ۱۳۸۳

۹۱. حدیث عشق(۳)، دفتر ۲(دانش‌پژوه، نامه‌ها و گفتگوها)، به‌مناسبت بزرگداشت استاد محمدتقی دانش‌پژوه، به کوشش نادر مطلبیکاشانی و سید محمدحسین مرعشی، ۱۳۸۲

۹۲. حدیث عشق(۴)، دفتر ۳، به مناسبت بزرگداشت استاد فقید محمدتقی دانش‌پژوه، به کوشش نادر مطلبی کاشانی و سید محمدحسین مرعشی، (چاپ نشده)

۹۳. حدیث عشق (۵) (زندگی‌نامه خودنوشت، گزیده مقالات و نامه‌های استاد احمد منزوی)، به کوشش نادر مطلبیکاشانی و سید محمدحسین مرعشی، ۱۳۸۲

۹۴. گنجنیه بهارستان، جلد ۸: علوم قرآنی، دفتر ۲، محمدحسین درایتی، ۱۳۸۳

۹۵. حدیث عشق (۶) (دکتر اصغر مهدوی، از او با او) به مناسبت بزرگداشت استاد فقید دکتر اصغر مهدوی، به کوشش نادر مطلبیکاشانی و سید محمدحسین مرعشی، ۱۳۸۳

۹۵/۱. گنجینه بهارستان، جلد ۶: تاریخ، دفتر ۱، به کوشش سیّد سعید میر محمّد صادق، ۱۳۸۴

۹۶. گنجینه بهارستان، جلد ۹: ادبیات فارسی، دفتر ۲، بهکوشش بهروز ایمانی، ۱۳۸۴

۹۷. قواعدالسلاطین، سید محمد عبدالحسیب بن سید احمد علوی عاملی، تصحیح رسول جعفریان، ۱۳۸۴

۹۸. سلوة الشیعه (کهن‌ترین تدوین موجود از سروده‌های منسوب به امیرمؤمنان علی علیه السلام)، ابوالحسن علی‌بن‌احمد فنجگردی نیشابوری، تصحیح جویا جهانبخش، ۱۳۸۴

۹۹. اسلام، جهانی‌شدن و پست مدرنیته (مجموعه مقالات)، ترجمه مرتضی بحرانی، ۱۳۸۴

۱۰۰. نسخه‌پژوهی (دفتر دوم)، ابوالفضل حافظیان بابلی، ۱۳۸۴

۱۰۱. حدیث عشق(۷) (عرض حال، جستارها و گفتارها تقدیمی به استاد سیداحمد حسینی اشکوری)، بهکوشش سید صادق اشکوری، ۱۳۸۴

۱۰۲. ساختارگرایی، ژان پیاژه، ترجمه رضا علی‌اکبرپور، ۱۳۸۴

۱۰۳. کلیات زلالی خوانساری، سروده زلالی خوانساری، تصحیح سعید شفیعیون، ۱۳۸۴

۱۰۴. المشارع و المطارحات (راه‌ها و گفتگوها)، شیخ شهاب‌الدین سهروردی، ترجمه سیدصدرالدین طاهری، ۱۳۸۵

۱۰۵. گنجینه بهارستان، دفتر (۱۵)، علوم قرآنی و روایی (۳)، بهکوشش سید حسین مرعشی، ۱۳۸۵

۱۰۶. حدیث عشق (۸)، (مقالات و پژوهش‌های استاد سید عبداللّه انوار)، به کوشش فریبا افکاری، ۱۳۸۵

۱۰۷. نسخه‌پژوهی (دفتر سوم)، ابوالفضل حافظیان بابلی، ۱۳۸۵

۱۰۸. ازلیة النفس و بقائها، عزالدوله سعد بن منصور البغدادی، تصحیح انسیه برخواه، ۱۳۸۵

۱۰۹. الشریعة الی استدراک الذریعه (ج ۲)، سیدمحمد طباطبایی بهبهانی، ۱۳۸۵

۱۱۰. رنج و گنج (یادمان میراث‌شناس برجسته معاصر علامه سید احمد حسینی اشکوری)، به کوشش سیدصادق حسینی اشکوری، با همکاری مجمع ذخایر اسلامی، ۱۳۸۴

۱۱۱. اسناد بهارستان(۱) (گزیده‌ای از اسناد وقایع مشروطیت در کردستان و کرمانشاهان)، به اهتمام رضا آذری شهرضایی، ۱۳۸۵

۱۱۲. گنجینه بهارستان، جلد ۷: علوم و فنون(۱)، پزشکی، دفتر ۱، به اهتمام مرکز پژوهش کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۶

۱۱۳. مرقع گلستان گلستانه (چاپ عکسی با مقدمه)، علی‌اکبر گلستانه، به کوشش احسان‌الله شکراللهی ۱۳۸۶

۱۱۴. بیانات مقام معظم رهبری به نمایندگان مجلس، ۱۳۸۶

۱۱۵. گنجینیه بهارستان، جلد ۱۰، علوم و فنون(۲)، پزشکی، دفتر ۲، به کوشش مرکز پژوهش کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۶

۱۱۶. العقد النضید المستخرج من شرح ابن ابی‌الحدید، الامام فخرالدین عبداللّه بن الهادی الحسینی الزیدی الیمنی، تصحیح محمدرضا انصاری قمی، ۱۳۸۶

۱۱۷. کنز الاکتساب، سروده رحمتی بن عطاءاللّه، بهکوشش عارف نوشاهی، با همکاری اقصی ازور (ضمیمهٔ شمارهٔ ۱ فصلنامهٔ نامه بهارستان)، ۱۳۸۷

۱۱۸. هدیه بهارستان (بزرگداشت مرحوم دکتر محدث ارموی)، به کوشش عبدالحسین طالعی، ۱۳۸۶

۱۱۹. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، با همکاری روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۶

۱۲۰. فهرست مختصر نسخ خطی کتابخانه مجلس، سیدمحمد طباطبایی بهبهانی، ۱۳۸۶

۱۲۱. گنجینه بهارستان، جلد ۱۶، علوم و فنون، دفتر ۳(فرسنامه)، به‌اهتمام دکتر عبدالحسین مهدوی، ۱۳۸۷

۱۲۲. دیوان بدر چاچی، سروده بدرالدین چاچی، تصحیح علی‌محمد گیتی‌فروز، ۱۳۸۷

۱۲۳. ظفرنامه (در دو مجلد)، تألیف شرف‌الدین علی یزدی، تصحیح سیّد سعید میر محمّد صادق و عبدالحسین نوایی، ۱۳۸۷

۱۲۴. إیضاح مخالفة السنّة لنصّ الکتاب و السنّة، تألیف ابومنصور الحسن بن یوسف بن علی بن المطّهر «العلامة الحلّی»، تصحیح بی‌بی‌سادات رضی بهابادی، ۱۳۷۸

۱۲۵. گنجینه بهارستان، جلد ۱۱، حکمت، دفتر ۲، (مجموعه ۱۲ رساله در فلسفه، منطق، کلام، عرفان، تصوّف)؛ به کوشش علی اوجبی، ۱۳۷۸

۱۲۶. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی در یک نگاه، ۱۳۸۷

۱۲۷. کارنامه مجلس شورای اسلامی، دوره هفتم، سال چهارم، تهیه و تدوین: اداره کل فرهنگی روابط عمومی مجلس شورای اسلامی و اداره تبلیغات و انتشارات، ۱۳۸۷

۱۲۸. شرح مثنوی، تألیف محمّد نعیم، تصحیح علی اوجبی، ۱۳۸۷

۱۲۹. دیدگاه فخر رازی و اکوئیناس در باب قدم عالم، نوشته معمّر اسکندر اوغلو، ترجمه عذرا لوعلیان، با همکاری نشر علم، ۱۳۸۷

۱۳۰. فهرست اسناد بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، گردآوری و تدوین عمادالدین شیخ‌الحکمایی، ۱۳۸۷

۱۳۱. دیوان سنجر کاشانی، تصحیح حسن عاطفی و عباس بهنیا، ۱۳۸۷

۱۳۲. گنجینه بهارستان (تاریخ، دفتر ۲: دوره قاجار)، بهکوشش سید سعید میرمحمّد صادق، ۱۳۸۷

۱۳۳. فریدة الاصقاع، سیّد نعمت‌اللّه بن سیّد عبدالهادی شوشتری، تصحیح عبدالکریم علی جرادات، ۱۳۸۷

۱۳۴. یکبار دیگر، اداره کل فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۷

۱۳۵. رساله در پادشاهی صفوی، محمّد یوسف ناجی، به کوشش رسول جعفریان ـ فرشته کوشکی، ۱۳۸۷

۱۳۶. منظرالاولیاء، محمّد بن محمّد کاظم تبریزی (اسرار علیشاه)، به کوشش میرهاشم محدث، ۱۳۸۷

۱۳۷. فهرست موضوعی مندرجات مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی، تهیه و تدوین اداره کل فرهنگ و روابط عمومی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۷ ۱۳۸. رهاورد حَسَن، به کوشش حسن رهاورد، ۱۳۸۷

۱۳۹. فهرست مقالات و مطالب مجله خواندنیها درباره تاریخ معاصر ایران، با همکاری مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۷

۱۴۰. الایضاح عن اصول صناعة المسّاح، منسوب به ابومنصور بغدادی، و رساله در علم مساحت، ترجمه ابوالفتوح عِجْلی، به کوشش علی اوجبی، ۱۳۸۸

۱۴۱. میراث بهارستان، دفتر ۱، نویسندگان مختلف: مرکز پژوهش کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۸

۱۴۲. معرفی نمایندگان مجلس شورای اسلامی، دورة هشتم، به اهتمام اداره کل روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۷

۱۴۳. الشافی فی شرح الکافی، ملا خلیل بن غازی قزوینی، مصحّح محمدحسین درایتی، با همکاری موسّسة دارالحدیث، ۱۳۸۷
رئیسان کتابخانه از آغاز

رؤسای کتابخانه از ابتدا تا کنون این افراد بودند:
نام     سال شروع خدمت
یوسف اعتصامی (اعتصام الملک)     ۱۳۰۵
ابراهیم شریفی     ۱۳۱۶
دکتر تقی تفضلی     ۱۳۴۶
خانم فخری راستکار     ۱۳۴۷
محمد شهدادی     ۱۳۵۳
عبدالحسین حائری     ۱۳۵۴
غلامرضا فدایی عراقی     ۱۳۷۴
محمدعلی احمدی ابهری     ۱۳۷۷
احمد جلالی     ۱۳۸۵
رسول جعفریان     ۱۳۸۷

مجلس شورای اسلامی

مجلس شورای اسلامی رکن اصلی نهاد قانون‌گذاری در کشور ایران است که از نمایندگان منتخب مردم تشکیل شده است. در فرمان مشروطیت از مجلس ایران هم به عنوان مجلس شورای ملی و هم مجلس شورای اسلامی نام برده شده است. در قانون اساسی مشروطه و قانون اساسی جمهوی اسلامی پیش از بازنگری نام این نهاد مجلس شورای ملی بوده است.

مصوبات مجلس شورای اسلامی در صورت تأیید شورای نگهبان برای اجرا به قوه مجریه ایران و قوه قضائیه ابلاغ می‌شوند.[۱] در برخی مسائل بسیار مهم اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ممکن است اعمال قوه مقننه از راه همه‌پرسی و مراجعه مستقیم به آراء مردم صورت گیرد که در خواست این مراجعه به آراء عمومی نیز باید به تصویب دو سوم مجموع نمایندگان مجلس برسد.[۲] مجلس ایران از سایر قوا مستقل است و به‌طور قانونی نباید هیچ اثرگذاری از بیرون بر تصمیمات مجلس وجود داشته باشد.[۳]

هم‌اینک در دوره نهم مجلس شورای اسلامی تعداد نمایندگان مجلس ۲۹۰ نفر است و ریاست این دوره از مجلس به عهده علی اردشیر لاریجانی است.

محتویات

    ۱ پیشینه مجلس در ایران
    ۲ تعریف مجلس شورای اسلامی
    ۳ وظایف و اختیارات و محدودیت‌های مجلس
    ۴ شرایط داوطلبان شرکت در انتخابات مجلس شورای اسلامی
        ۴.۱ نمایندگان اقلیت‌های مذهبی
    ۵ شرایط، حقوق و محدودیت‌های نمایندگان
    ۶ رؤسای مجلس پس ازانقلاب
    ۷ نهادهای وابسته مجلس شورای اسلامی
    ۸ نمایندگان مجلس شورای اسلامی
    ۹ جستارهای وابسته
    ۱۰ آیین نامه داخلی مجلس
    ۱۱ منابع
    ۱۲ پیوند به بیرون

پیشینه مجلس در ایران
نوشتار اصلی: پیشینه مجلس در ایران

اولین مجلس شناخته شده در تاریخ ایران به زمان اشکانیان باز می‌گردد. در این دوران مجلس مهستان از میان بزرگان و اشراف ایرانی به دو دسته بزرگان و شاهی تقسیم می‌شده‌است. پس از حمله اعراب به ایران بساط مجلس در حکومت‌های ایران برای بیش از ۱۲ قرن برچیده شد.

در زمان ناصرالدین شاه وی در چند مورد مجوز تشکیل مجالسی را صادر کرد. از جمله مجلس ۲۵ نفره «مصلحت خانه» یا به اختصار «مجلس مشورت»[۴] و مجلس وکلای تجار[۵].
نوشتار اصلی: مجلس شورای ملی

تشکیل اولین مجلس ملی کشور به انقلاب مشروطه باز می‌گردد که فرمان تشکیل آن در روز ۱۴ مرداد سال ۱۲۸۵ توسط مظفرالدین شاه به امضا رسید.[۶] مجلس شورای ملی (که در فرمان مشروطیت نیز یک بار مجلس شورای اسلامی خوانده شده بود) از ۱۲۸۵ تا ۱۳۶۸ در حدود ۸۳ سال به حیات خود ادامه داد و در جریان بازنگری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۸ از مجلس شورای ملی به مجلس شورای اسلامی تغییر نام پیدا کرد.
تعریف مجلس شورای اسلامی

بر طبق اصل ۶۲ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مجلس شورای اسلامی از نمایندگان ملت که به طور مستقیم و با رأی مخفی انتخاب می‌شوند تشکیل می‌گردد. دوره نمایندگی در این مجلس چهار سال است که انتخابات هر دوره باید پیش از پایان دوره قبل برگزار شود، به طوری که کشور در هیچ زمان بدون مجلس نباشد.[۷]

عده نمایندگان مجلس دویست و هفتاد نفر است و از تاریخ همه‌پرسی سال ۱۳۶۸ پس از هر ده سال، با در نظر گرفتن عوامل انسانی، سیاسی، جغرافیایی و نظایر آنها حداکثر بیست نفر نماینده می‌تواند اضافه شود. زرتشتیان و کلیمیان هر کدام یک نماینده و مسیحیان آشوری و کلدانی مجموعاً یک نماینده و مسیحیان ارمنی جنوب و شمال هر کدام یک نماینده انتخاب می‌کنند. محدوده حوزه‌های انتخابیه و تعداد نمایندگان را قانون معین می‌کند.[۸]

پس از برگزاری انتخابات، جلسات مجلس شورای اسلامی با حضور دو سوم مجموع نمایندگان رسمیت می‌یابد و تصویب طرحها و لوایح طبق آیین‌نامه مصوب داخلی انجام می‌گیرد مگر در مواردی که در قانون اساسی حدنصاب خاصی تعیین شده باشد. برای تصویب آیین‌نامه داخلی موافقت دو سوم حاضران لازم است. [۹]

در زمان جنگ و اشغال نظامی کشور به پیشنهاد رییس جمهور و تصویب سه چهارم مجموع نمایندگان و تأیید شورای نگهبان انتخابات نقاط اشغال شده یا تمامی مملکت برای مدت معینی متوقف می‌شود و در صورت عدم تشکیل مجلس جدید، مجلس سابق همچنان به کار خود ادامه خواهد داد.[۱۰]

مذاکرات مجلس شورای اسلامی باید علنی باشد و گزارش کامل آن از طریق رادیو و روزنامه رسمی برای اطلاع عموم منتشر شود. تنها در شرایط اضطراری و در صورتی که رعایت امنیت کشور ایجاب کند، به تقاضای رییس جمهور یا یکی از وزراء یا ده نفر از نمایندگان، جلسه غیر علنی تشکیل می‌شود. مصوبات جلسه غیر علنی در صورتی معتبر است که با حضور شورای نگهبان به تصویب سه چهارم مجموع نمایندگان برسد. گزارش و مصوبات این جلسات باید پس از بر طرف شدن شرایط اضطراری برای اطلاع عموم منتشر گردد.. [۱۱]
وظایف و اختیارات و محدودیت‌های مجلس

    مجلس شورای اسلامی در عموم مسائل در حدود مقرر در قانون اساسی می‌تواند قانون وضع کند.[۱۲]
    مجلس شورای اسلامی نمی‌تواند قوانینی وضع کند که با اصول و احکام مذهب رسمی کشور یا قانون اساسی مغایرت داشته باشد. تشخیص این امر بر عهده شورای نگهبان است.[۱۳]
    تعیین رئیس مجلس شورای اسلامی توسط نمایندگان مجلس صورت می‌گیرد.
    شرح و تفسیر قوانین عادی در صلاحیت مجلس شورای اسلامی است.[۱۴]
    لوایح قانونی پس از تصویب هیأت وزیران به مجلس تقدیم می‌شود و طرحهای قانونی به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان، در مجلس شورای اسلامی قابل طرح است.[۱۵]
    طرح‌های قانونی و پیشنهادها و اصلاحاتی که نمایندگان در خصوص لوایح قانونی عنوان می‌کنند و به تقلیل درآمد عمومی یا افزایش هزینه عمومی می‌انجامد، در صورتی قابل طرح در مجلس است که در آن طریق جبران کاهش درآمد یا تأمین هزینه جدید نیز معلوم شده باشد.[۱۶]
    مجلس شورای اسلامی حق تحقیق و تفحص در تمام امور کشور را دارد.[۱۷]
    عهدنامه‌ها، مقاوله‌نامه‌ها، قراردادها و موافقت‌نامه‌های بین‌المللی باید به تصویب مجلس شورای اسلامی برسد.[۱۸]
    هر گونه تغییر در خطوط مرزی ممنوع است مگر اصلاحات جزیی با رعایت مصالح کشور، به شرط این که یک طرفه نباشد و به استقلال و تمامیت ارضی کشور لطمه نزدند و به تصویب چهار پنجم مجموع نمایندگان مجلس شورای اسلامی برسد.[۱۹]
    هرچند برقراری حکومت نظامی ممنوع است اما در حالت جنگ و شرایط اضطراری نظیر آن، دولت حق دارد با تصویب مجلس شورای اسلامی موقتاً محدودیتهای ضروری را برقرار نماید، ولی مدت آن به هر حال نمی‌تواند بیش از سی روز باشد و در صورتی که ضرورت همینان باقی باشد دولت موظف است مجدداً از مجلس کسب مجوز کند.[۲۰]
    گرفتن و دادن وام یا کمکهای بدون عوض داخلی و خارجی از طرف دولت باید با تصویب مجلس شورای اسلامی باشد.[۲۱]
    استخدام کارشناسان خارجی از طرف دولت ممنوع است مگر در موارد ضرورت با تصویب مجلس شورای اسلامی.[۲۲]
    بناها و اموالی دولتی که ملی اعلام شده باشد قابل انتقال به غیر نیست مگر با تصویب مجلس شورای اسلامی آن هم در صورتی که انتفای آن منحصر به فرد نباشد.[۲۳]

ساختمان قدیمی مجلس.
ساختمان قدیمی مجلس در میدان بهارستان (در سال ۱۳۳۴)

    مجلس نمی‌تواند اختیار قانونگذاری را به شخص یا هیأتی واگذار کند ولی در موارد ضروری می‌تواند اختیار وضع بعضی از قوانین را با به کمیسیون‌های داخلی خود تفویض کند، در این صورت این قوانین در مدتی که مجلس تعیین می‌نماید به صورت آزمایشی اجرا می‌شود و تصویب نهایی آنها با مجلس خواهد بود.[۲۴]
    رییس جمهور برای هیأت وزیران پس از تشکیل و پیش از هر اقدام دیگر باید از مجلس رأی اعتماد بگیرد.[۲۵]
    در هر مورد که حداقل یک چهارم کل نمایندگان مجلس شورای اسلامی از رییس جمهور و یا هر یک از نمایندگان از وزیر مسئول، درباره یکی از وظایف آنان سوال کنند، رییس جمهور یا وزیر موظف است در مجلس حاضر شود و به سوال جواب دهد و این جواب نباید در مورد رییس جمهور بیش از یک ماه و در مورد وزیر بیش از ده روز به تأخیر افتاد مگر با عذر موجه به تشخیص مجلس شورای اسلامی.[۲۶]
    نمایندگان مجلس شورای اسلامی می‌توانند در مواردی که لازم می‌دانند هیأت وزیران یا هر یک از وزرا را استیضاح کنند، استیضاح وقتی قابل طرح در مجلس است که با امضای حداقل ده نفر از نمایندگان به مجلس تقدیم شود. هیأت وزیران یا وزیر مورد استیضاح باید ظرف مدت ده روز پس از طرح آن در مجلس حاضر شود و به آن پاسخ گوید و از مجلس رأی اعتماد بخواهد. در صورت عدم حضور هیأت وزیران یا وزیر برای پاسخ، نمایندگان مزبور درباره استیضاح خود توضیحات لازم را می‌دهند و در صورتی که مجلس مقتضی بداند اعلام رأی عدم اعتماد خواهد کرد. اگر مجلس رأی اعتماد نداد هیأت وزیران یا وزیران یا وزیر مورد استیضاح عزل می‌شود. در هر دو صورت وزرای مورد استیضاح نمی‌توانند در هیأت وزیرانی که بلافاصله بعد از آن تشکیل می‌شود عضویت پیدا کنند.
    در صورتی که حداقل یک سوم از نمایندگان مجلس شورای اسلامی رییس جمهور را در مقام اجرای وظایف مدیریت قوه مجریه و اداره امور اجرایی کشور مورد استیضاح قرار دهند، رییس جمهور باید ظرف مدت یک ماه پس از طرح آن در مجلس حاضر شود و در خصوص مسایل مطرح شده توضیحات کافی بدهد. در صورتی که پس از بیانات نمایندگان مخالف و موافق و پاسخ رییس جمهور، اکثریت دو سوم کل نمایندگان به عدم کفایت رییس جمهور رأی دادند مراتب جهت اجرای بند ده اصل یکصد و دهم به اطلاع مقام رهبری می‌رسدومقام رهبری موظف به امضای حکم عزل رییس جمهور می باشد[۲۷]
    هر کس شکایتی از طرز کار مجلس یا قوه مجریه یا قوه قضاییه داشته باشد، می‌تواند شکایت خود را کتباً به مجلس شورای اسلامی عرضه کند. مجلس موظف است به این شکایات رسیدگی کند و پاسخ کافی دهد و در مواردی که شکایت به قوه مجریه و یا قوه قضاییه مربوط است رسیدگی و پاسخ کافی از آنها بخواهد و در مدت متناسب نتیجه را اعلام نماید و در موردی که مربوط به عموم باشد به اطلاع عامه برساند.[۲۸]

شرایط داوطلبان شرکت در انتخابات مجلس شورای اسلامی

همانگونه که گفته شد نامزدهای شرکت در انتخابات مجلس شورای اسلامی باید مورد تایید نهادهای مربوط قرار گیرند. این نهادها به دو گروه تقسیم می‌شوند. اول هیئت‌های اجرایی که وابسته به دولت و وزارت کشور هستند و دوم شورای نگهبان.

هیئت‌های اجرایی برای هر داوطلب هفت شرط را مورد بررسی قرار می‌دهند و در صورت احراز تمامی این شروط از جانب داوطلب وی را برای تایید صلاحیت به شورای نگهبان معرفی می‌کنند. شرایط هفت گانه به شرح زیر است:

    داشتن سلامت جسمانی در حد نعمت بینایی، شنوایی و گویایی
    عدم سوء پیشینه و محکومیت قضایی
    عدم سوء شهرت در حوزه انتخابیه
    داشتن حداقل ۳۰ سال کامل سن برای ثبت نام
    داشتن حداقل مدرک کارشناسی ارشد و یا معادل آن (بنا بر یک تبصره افراد دارای مدرک کارشناسی که سابقه پنج سال کار در حد کارشناسی را داشته باشند نیز مجاز به ثبت نام هستند.)
    اعتقاد و التزام عملی به نظام جمهوری اسلامی ایران و قانون اساسی آن
    اعتقاد و التزام عملی به اسلام و اصل مترقی ولایت مطلقه فقیه

پس از هیئت‌های اجرایی نوبت به شورای نگهبان می‌رسد که به تایید صلاحیت داوطلبان شرکت در انتخابات مجلس بپردازد. در صورتی که شورای نگهبان نیز صلاحیت داوطلبی را تایید کرد وی می‌تواند در انتخابات شرکت کند.
نمایندگان اقلیت‌های مذهبی

پس از انقلاب مشروطه، با تشکیل مجلس شورای ملی، در قانون اساسی مشروطه برای اقلیت‌های دینی هم نمایندگانی درنظر گرفته شد. این موضوع پس از انقلاب ۱۳۵۷ هم در قانون اساسی باقی ماند. هم‌اکنون در مجلس شورای اسلامی، زرتشتیان و کلیمیان، هر کدام یک نماینده، مسیحیان آشوری و کلدانی مجموعاً یک نماینده و مسیحیان ارمنی جنوب و شمال هر کدام یک نماینده دارند.[۲۹]
شرایط، حقوق و محدودیت‌های نمایندگان

    سوگند: نمایندگان برگزیده که پس از تایید صلاحیت از جانب نهادهای مسئول در انتخابات به پیروزی دست پیدا کردند، در اولین گام باید در صحن مجلس سوگندی را ادا کنند که در آن به کتاب قرآن قسم می‌خورند. متن این سوگندنامه به شرح زیر است:

    بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

    من در برابر قرآن مجید، به خدای قادر متعال سوگند یاد می‌کنم و با تکیه بر شرف انسانی خویش تعهد می‌نمایم که پاسدار حریم اسلام و نگاهبان دستاوردهای انقلاب اسلامی ملت ایران و مبانی جمهوری اسلامی باشم، ودیعه‌ای را که ملت به ما سپرده به عنوان امینی عادل پاسداری کنم و در انجام وظایف وکالت، امانت و تقوی را رعایت نمایم و همواره به استقلال و اعتلای کشور و حفظ حقوق ملت و خدمت به مردم پایبند باشم، از قانون اساسی دفاع کنم و در گفته‌ها و نوشته‌ها و اظهارنظرها، استقلال کشور و آزادی مردم و تأمین مصالح آنها را مد نظر داشته باشم.

نمایندگان اقلیت‌های مذهبی نیز همین سوگند را ذکر می‌کنند و تنها به جای قرآن نام کتاب مقدس خود —اوستا، انجیل یا تورات— را بر زبان می‌آورند.[۳۰]

    هر نماینده در برابر تمام ملت مسئول است و حق دارد در همه مسایل داخلی و خارجی کشور اظهار نظر نماید.[۳۱]
    سمت نمایندگی قائم به شخص است و قابل واگذاری به دیگری نیست.[۳۲]
    نمایندگان مجلس در مقام ایفای وظایف نمایندگی در اظهار نظر و رأی خود کاملاً آزادند و نمی‌توان آنها را به سبب نظراتی که در مجلس اظهار کرده‌اند یا آرایی که در مقام ایفای وظایف نمایندگی خود داده‌اند تعقیب یا توقیف کرد. [۳۳]

رؤسای مجلس پس ازانقلاب

    نوشتار اصلی: رئیس مجلس شورای اسلامی


نهادهای وابسته مجلس شورای اسلامی

    مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی
    کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
    کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی
    دیوان محاسبات کشور

نمایندگان مجلس شورای اسلامی

نمایندگان مجلس شورای اسلامی اعضای مجلس شورای اسلامی هستند که هر چهارسال یک بار پس از ثبت نام در انتخابات و تایید صلاحیت توسط شورای نگهبان با رای اکثریت مردم از حوزه انتخابیه خود به مجلس راه می‌یابند.

حجاب اسلامی

حجاب از دیدگاه فقها یکی از احکام اسلامی است که برای پوشش زنان و مردان وضع شده‌است و اصطلاحاً عبارت است از پوشاندن ضروری مو و سایر اعضای بدن به جز صورت و دو دست (و گاهی دو پا) توسط زنان مسلمان (تنها در صورتی که کنیز نباشند[۱])، در برابر مردانی که طبق شریعت اسلامی نامحرم شمرده می‌شوند. درباره پوشش مردان نیز حداقل مقدار پوشش واجب حفظ عورتین است.[۲]

امروزه حجاب در کاربرد عام به پوشش ضروری زنان اطلاق می‌شود و به یکی از نمادهای بسیاری از جوامع اسلامی تبدیل شده و در برخی کشورها از جمله ایران رعایت آن در مکان‌های عمومی برای همهٔ زنان (با هر اعتقاد دینی) اجباری است. با وجود این، گروهی از نواندیشان دینی شیعه و سنی وجوب حجاب در اسلام را زیر سوال برده‌اند.[۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹]

محتویات

    ۱ در کشورهای مختلف اسلامی
        ۱.۱ در پاکستان
        ۱.۲ در ایران
    ۲ حجاب قبل از اسلام
    ۳ پیشینه پوشاک زنان در کشورهای اسلامی
    ۴ سنت در زمان پیامبر اسلام
    ۵ حجاب کنیز
    ۶ فلسفه عرفانی حجاب
    ۷ خاستگاه فقهی حجاب
        ۷.۱ متن قرآن
        ۷.۲ احادیث نبوی
            ۷.۲.۱ احادیث متمایل به پوشش بیشتر
            ۷.۲.۲ احادیث متمایل به پوشش کمتر
    ۸ حد پوشش نزد شیعیان
        ۸.۱ حجاب از نظر فقهای پیشین شیعه
    ۹ فلسفه حجاب از دیدگاه مخالفان
        ۹.۱ منع حجاب
            ۹.۱.۱ ترکیه
            ۹.۱.۲ ایران
            ۹.۱.۳ فرانسه
            ۹.۱.۴ جمهوری‌های قفقاز
    ۱۰ فلسفهٔ حجاب از دیدگاه موافقان حجاب
        ۱۰.۱ حجاب اجباری
    ۱۱ جستارهای وابسته
    ۱۲ پانویس
    ۱۳ منابع
    ۱۴ پیوند به بیرون

در کشورهای مختلف اسلامی
در پاکستان

در کشور پاکستان روزی با عنوان روز حجاب وجود دارد که این مراسم به همت شاخه زنان حزب «جماعت اسلامی پاکستان» انجام می‌شود.[۱۰]

در این روز زنان با برپایی تظاهرات در شهرهای مختلف از جمله اسلام‌آباد، کراچی و راولپندی خواهان نقش‌آفرینی جامعه بین‌المللی برای رفع ممنوعیت حجاب در برخی کشورهای اروپایی و ترویج این فرهنگ اسلامی در شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی هستند.

آنان با اشاره به اینکه مسئله حجاب نه تنها در قرآن بلکه در کتب سایر ادیان الهی از جمله تورات و انجیل نیز آورده شده است، سیاست‌های دوگانه غرب در قبال این موضوع را مورد انتقاد قرار می‌دهند و می‌گویند که حجاب جزو حقوق اساسی یک زن به شمار می‌رود.

همچنین در این روز، پلاکاردها و پارچه نوشته‌هایی برای تأکید بر اهمیت حجاب در شهرهای مختلف پاکستان نصب می‌شود.

روز حجاب در بیشتر شهرهای بزرگ پاکستان برگزار می‌شود اما برگزاری این روز در اسلام‌آباد پایتخت این کشور جلوه بیشتری دارد و این مراسم توسط رسانه‌های مهم داخلی و خارجی پوشش خبری داده می‌شود.
در ایران

رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام ضمن انتقاد صریح از «خشک مقدسی‌ها» با مردم، تاکید کرد: سخت‌گیری‌هایی است که در مسأله حجاب انجام دادند که برای جامعه مخصوصاً در زن‌ها حالت فرار درست کرد. پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله هاشمی رفسنجانی گزیده پاسخ‌های وی به کیهان در سال ۸۲ را بازنشر کرده است که در آن متن می‌خوانید: هنوز فکر می‌کنم اگر ابتکار را دست بگیریم، توقعات خانم‌ها و جوان‌ها را شرعاً می‌توانیم تأمین کنیم و پیش خداوند هم حجت داریم. انقلاب اسلامی را هم می‌توانیم حفظ کنیم. لابد می‌دانید که رهبری در مقابل فشار همین سخت‌گیری‌ها یک بار فرمودند: «وجهی برای تحمیل چادر نمی‌بینم»[۱۱][۱۲]
حجاب قبل از اسلام
    این بخش از مقاله فاقد منبع و مأخذ است. شما می‌توانید با افزودن منابع برطبق اصول تأییدپذیری و شیوه‌نامهٔ ارجاع به منابع، به ویکی‌پدیا کمک کنید. مطالب بی‌منبع احتمالاً در آینده حذف خواهند‌ شد.

پارسیها به وسیله کوروش، دولت ماد را از میان برداشته و سلسله هخامنشی را تأسیس کردند. آنها از نظر لباس همانند مادها بودند. در مورد پوشاک خاص زنان این دوره آمده است: «از روی برخی نقوش مانده از آن زمان، به زنان بومی برمیخوریم که پوششی جالب دارند. پیراهن آنان پوششی ساده و بلند یا دارای راسته چین و آستین کوتاه است. به زنان دیگر آن دوره نیز برمیخوریم که از پهلو به اسب سوارند. اینان چادری مستطیل شکل، بر روی همه لباس خود افکنده و در زیر آن، یک پیراهن با دامن بلند و در زیر آن نیز، پیراهن بلند دیگری تا به مچ پا نمایان است.»[نیازمند منبع]

یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد[نیازمند منبع] که زنان ایران زمین از زمان مادها (که نخستین ساکنان آریایی ایران زمین بوده‌اند) حجاب کاملی شامل پیراهن بلندچین دار و شلوار تا مچ پا و چادر و شنلی بلند روی لباس‌ها، داشته‌اند. این حجاب در دوران سلسله‌های مختلف پارس‌ها نیز معمول بوده است. در زمان زرتشت و قبل و بعد از آن، زنان ایرانی از حجابی کامل برخوردار بوده‌اند.[نیازمند منبع]

تصویر به جا مانده بر روی تخته سنگهای دوره هخامنشی نشان می‌دهد که شباهتی بین لباس زنان و مردان پارسی وجود داشته است. زنان پارسی به جز لباس شبیه آنچه ملکه می‌پوشیده، لباس دیگری نیز داشته‌اند، پیراهن آنان پوششی ساده، بلند یا دارای راسته چین و آستین کوتاه بوده که دامن از زانو به پایین شرابه‌هایی از مچ پا آویزان داشته، علاوه بر اینها زنان پارسی از چادر[نیازمند منبع] نیز استفاده می‌کردند، و آنرا بر روی تن خود می‌انداختند به طوری که تمام لباسهای زیر را می‌پوشانید.[نیازمند منبع] نقوشی که روی فرش پازیریک که در سیبری پیدا شده و آنرا مربوط به ایران در دوران هخامنشی می‌دانند، این مطلب را تصدیق می‌کند، زیرا زنانی که بر روی این فرش نقش کرده‌اند پوششی سر اندر پا چیزی شبیه چادر روی همه پوشاک خود داشته‌اند.[نیازمند منبع]
پیشینه پوشاک زنان در کشورهای اسلامی
نوشتار اصلی: حجاب در جهان باستان

در طول همهٔ اعصار و در بسیاری از تمدن‌ها سطوح مختلفی از پوشش در شکل‌های گوناگون وجود داشته‌است. در منابعی مانند تاریخ ویل دورانت، تاریخ اسلام پطروشفسکی، تاریخ اجتماعی ایران تالیف مرتضی راوندی و حتی منابع قدیمی‌تر مانند تاریخ یونان و دنیا اثر هرودوت که پیش از میلاد مسیح نوشته شده است گزارش‌ها حاکی از این است که زنان و مردان هنگام حضور در جامعه دارای اندکی از پوشش بوده‌اند. حجاب در این معنا تاسیس شده توسط اسلام نیست، اما دربارهٔ حدود آن همواره تفاوت‌هایی وجود داشته است.[۱۳]

دربارهٔ خاستگاه پوشش سر اختلاف نظر وجود دارد. به عقیدهٔ برخی، در قرون گذشته، در جامعه عرب از روبنده(=نقاب) استفاده می‌شده‌است و در جامعه ایرانی از چادر و چارقد استفاده می‌شده‌است[۱۴][پیوند مرده]. طبق یکی از نظرات، استفاده از چادر در میان ایرانیان به دوران پیش از اسلام و به زمان اشکانیان و پس از آن ساسانیان باز می‌گردد.[۱۵]

در مقابل محققانی که پوشش سر را به اسلام یا سنت عربی نسبت می‌دهند، گروه دیگری از محققان معتقدند که حجاب مو جزو سنت‌های عربی و اسلامی نبود و پس از حملهٔ اعراب به سرزمین‌های دیگر و آشنا شدن آنان با سنت استفاده از پوشش سر توسط اشراف بود که این سنت به اعراب نیز انتقال یافت. لیلا احمد، استاد مطالعات زنان و مذاهب در دانشگاه هاروارد می‌گوید:

    ... پذیرفتن روسری از سوی زنان مسلمان نیز نتیجهٔ فرایند مشابهی از استحالهٔ نامحسوس در ارزش‌های سنتی مردمان سرزمین‌های فتح شده بود. ظاهراً روسری در جامعهٔ ساسانی مورد استفاده بود و جداسازی جنسیتی و استفاده از روسری در خاور میانهٔ مسیحی و ناحیهٔ مدیترانه در زمان ظهور اسلام کاملاً چشمگیر بود. در زمان حیات محمد، آن هم تنها در اواخر عمرش، همسران او تنها زنان مسلمانی بودند که به روسری نیاز داشتند. پس از مرگ او و در پی فتح سرزمین‌های همسایه‌ای که در آنها زنان طبقات بالای جامعه روسری به سر می‌گذاشتند، در فرایند استحاله‌ای که هیچ کس تا کنون با جزئیات از آن اطمینان نیافته، روسری به لباس رایجی در میان زنان مسلمان طبقات بالای جامعه تبدیل شد.[۱۶]

سنت در زمان پیامبر اسلام

به عقیدهٔ موافقان وجوب پوشش مو و گردن و دست و پا، زنان مسلمان در عصر پیامبر اسلام نوعاً حد پوشش مورد نظر آنان را رعایت می‌کردند. آنان مدعی‌اند که این گونه پوشش در ادیان ابراهیمی قبلی نیز پوشش پسندیده بوده و اسلام در همان مسیر حرکت کرده است. مرتضی مطهری در حجاب را امری می‌داند که در زمان پیامبر اسلام واجب و فراگیر شد و از عایشه همسر پیامبر اسلام نقل می‌کند که گفته بود: «مرحبا به زنان انصار. همین که آیات سورهٔ نور نازل شد یک نفر از آنان دیده نشد که مثل سابق بیرون بیاید. سر خود را با روسری‌های مشکی می‌پوشیدند. گویی کلاغ روی سرشان نشسته است.»[۱۷]

در مقابل، مخالفان وجوب این حد از پوشش، مدعی‌اند که حد پوشش شرعی زنان مسلمان در زمان پیامبر اسلام کمتر از این بوده است.[۱۸][۱۹][۲۰][۲۱]حامیان این نظر معتقدند که به علت فقر، کمبود شدید پارچه و نبود امکانات دوخت و دوز، پوشش رایج در عصر پیامبر برای زنان و مردان بسیار حد اقلی بود. حامیان این نظر به روایات و احادیثی استناد می‌کنند که طبق آن‌ها بسیاری از مردان و زنان مسلمان (به خصوص مستمندان و بادیه‌نشینان) دامن‌های کوتاه می‌پوشیدند و به همین دلیل هنگام رکوع و سجده شرمگاهشان نمایان می‌شد،[۲۲] برهنگی عادی بود و پیامبر اسلام حتی به عموی خود توصیه می‌کرد که برهنه راه نرود،[۲۳] فقرایی بودند که خود را با پارچه‌ای کوچک می‌پوشاندند و جامعهٔ مسلمان به عنوان کفاره تشویق به پوشاندن آنان می‌شد،[۲۴] پیامبر اسلام زنان و مردان را از پوشیدن دامن‌های بلند که مایهٔ رشک مستمندان شود منع می‌کرد،[۲۵] زنان و مردان با هم و از ظروف مشترک وضو می‌گرفتند،[۲۶] و دستورهایی دربارهٔ استحمام نکردن زن و مرد در مکان مشترک از سوی پیامبر مطرح می‌شد.[۲۷]

برخی از مخالفان وجوب حجاب معتقدند که پوشش در صدر اسلام نقش تعیین هویت اجتماعی داشته و از آنجا که ثروتمندان و فخرفروشان پوشش کامل‌تری داشتند پیامبر اسلام مکرراً مسلمانان را از زیاده‌روی در پوشش باز می‌داشته. ترکاشوند به روایتی اشاره می‌کند که در چندین سند آمده است:

    همسران پیامبر، از حضرت پرسیدند: دامن لباس را چقدر آویزان و دراز کنند. رسول خدا پاسخ داد: «یک وجب». همسران گفتند یک وجب کم است زیرا عورت از آن بیرون می‌زند. حضرت گفت یک ذراع (دو وجب). همسران دوباره گفتند در این صورت پاهایشان نمایان می‌ماند. پیامبر گفت «همان یک ذراع باشد و چیزی بر آن نیفزایید.»

وی می‌افزاید که موارد مشابه این روایت نیز در چند سند دیگر از جمله سنن الکبری، مسند احمد بن حنبل و سنن ابن ماجه آمده است.[۲۸]

مطابق نظر برخی مخالفان وجوب حجاب، انداختن پارچه روی سر از رسوم برخی اعراب جاهلی بوده است اما در اسلام بر آن امر نشده است.[۲۹] مطابق این نظر سربرهنه شدن زنان در هنگام عزاداری در میان همهٔ اقشار عرب رایج بوده. طبق گزارش تاریخ یعقوبی، فاطمه دختر پیامبر اسلام در واکنش به خشونت و تهدیدی که بر سر مسئلهٔ خلافت نسبت به همسرش صورت گرفت، «بیرون آمد و گفت: به خدا قسم باید بیرون روید اگرنه مویم را برهنه سازم و نزد خدا ناله و زاری کنم. بر اساس گزارش تفسیر عیاشی، وی پس از اتمام حجت دست حسن و حسین را گرفت و به سمت قبر پدر حرکت کرد تا موی سرش را پریشان کند و به درگاه پروردگار ناله سر دهد.[۳۰] در گزارش دیگری نقل شده که زنان بنی هاشم پس از شنیدن خبر شهادت امام علی، با سرهای برهنه و موهای پریشان از خانهٔ خود خارج شدند. چندین روایت مشابه دربارهٔ حضور سربرهنهٔ عامدانهٔ زینب دختر امام علی در ملا عام به نشانهٔ عزا و زاری وجود دارد.[۳۱]
حجاب کنیز

در فقه شیعه و سنی پوشش موی سر بر کنیزان واجب نیست.[۳۲][۳۳] در تاریخ آمده که عمر بن خطاب کنیزی را به خاطر داشتن پوشش کتک زد.[۳۴] در برخی روایات از امامان شیعه نیز، نه تنها حجاب سر بر کنیز واجب دانسته نشده، بلکه کنیزان از به کار بردن روسری و پوشش سر، باز داشته شده‌اند و توصیه شده است که آنان را حتی با کتک زدن، از این کار باز دارید تا از زنان آزاده متمایز گردند.[۳۵][۳۶] این رفتار (کتک زدن کنیز باحجاب) به امام باقر نیز نسبت داده شده است.[۳۷]

مطابق رایی بسیار مشهور، بخشی از بدن کنیزان که موظف به پوشاندن آن بودند، مانند مردان از ناف تا زانو بود و ملزم به پوشاندن سینه، پستان، ساق و غیره نبودند.[۳۸]ترکاشوند این سخن را از وسائل الشیعهٔ حر عاملی از قول امام صادق و همچنین با واسطه از ابوحنیفه و پیروان شافعی نقل می‌کند.[۳۹]
فلسفه عرفانی حجاب

حجاب دارای دومنظر کمی و کیفی است بخش کمی یا ظاهری حجاب مربوط به شریعت یا اصول رهروی است که در ارتباط با پوشش ظاهری فرد بوده و بخش کیفی آن مربوط به عرفان یا همان کیفیت رهروی است که در ارتباط با باطن فرد است . حجاب صرفاً با حفظ ظاهر و بدون توجه به بخش کیفیتی یا باطنی و یا به عبارتی معرفتی آن ، به نتیجه مطلوب نرسیده و شخص یک دیندار کامل نخواهد بود به عبارت دیگر اگر شخصی در ظاهر مواردی را رعایت نماید باحجاب محسوب می شود اما تا زمانیکه این ظاهر از یک پشتوانه باطنی (عرفانی) برخوردار نباشد آن اثر بخشی لازم را نخواهد داشت و به قولی :از کوزه همان برون تراود که دراوست. زمانی حجاب ظاهری نتیجه مطلوب را خواهد داشت که مانند چشمه از درون جوشیده و با یک درک معرفتی و قلبی همراه باشد . شخصی که از نظر معرفت الهی در مسیر کمال است چنان از عشق الهی لبریز می شود که نیازی به جلب توجه دیگران ندارد و در عین حال که به این امانت الهی رسیدگی کامل را دارد زیبایی الهی را عرضه داشته و با حجاب خود نشان می دهد که هیچ نیازی به عرضه خودشیفتگی ندارد.[۴۰] هر چقدر انسانها و جامعه در مسیر عشق الهی و کمال بیشتر گام بردارند از خودشیفتگی فاصله زیادتری گرفته و به بلوغ عرفانی خواهند رسید . در چنین جامعه ای افراد به ارزش وجودی خود در طرح عظیم خلقت پی برده و متناسب با آن در هستی حضور یافته و با پوششی در خور این ارزش، حاضر خواهند بود. این حجاب چون از روی اجبار نیست لذا بازتاب منفی در اجتماع نخواهد داشت. چندمقاله [۴۱] پژوهشکده باقرالعلوم [۴۲] محمدعلی طاهری [۴۳]
خاستگاه فقهی حجاب
متن قرآن

در متن قرآن به زنان دربارهٔ نحوهٔ پوششش دستورهایی داده شده اما هیچ دستور صریحی برای پوشاندن مو، یا حتی گردن و دست و پا وجود ندارد.[۴۴][۴۵][۴۶] آیات ۳۰ و ۳۱ سورهٔ نور و آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب به مسائل مربوط به پوشش زنان می‌پردازند. در آیه‌های ۳۰ و ۳۱ سورهٔ نور آمده:

    قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضوا مِنْ أَبْصرِهِمْ وَ یحْفَظوا فُرُوجَهُمْ ذَلِک أَزْکی لهَُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرُ بِمَا یَصنَعُونَ(۳۰) وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَتِ یَغْضضنَ مِنْ أَبْصرِهِنَّ وَ یحْفَظنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلا مَا ظهَرَ مِنْهَا وَ لْیَضرِبْنَ بخُمُرِهِنَّ عَلی جُیُوبهِنَّ وَ لا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ ءَابَائهِنَّ أَوْ ءَابَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَنِهِنَّ أَوْ بَنی إِخْوَنِهِنَّ أَوْ بَنی أَخَوَتِهِنَّ أَوْ نِسائهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَت أَیْمَنُهُنَّ أَوِ التَّبِعِینَ غَیرِ أُولی الارْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظهَرُوا عَلی عَوْرَتِ النِّساءِ وَ لا یَضرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلی اللَّهِ جَمِیعاً أَیُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ(۳۱) (ترجمه: به مردان مؤمن بگو دیدگان خویش را از نگاه به زنان نامحرم بازگیرند و پاکدامنی ورزند که این برایشان پاکیزه‌تر است، زیرا خدا از کارهایی که می‌کنید آگاه است (۳۰) و به زنان باایمان بگو چشم از نگاه به مردان نامحرم فروبندند و پاکدامنی کنند و زینت خویش را جز آنچه که طبعاً از آن آشکار است آشکار نسازند و باید که روپوش‌هایشان را به گریبان‌ها کنند و زینت خویش را نمایان نکنند مگر برای شوهرانشان، یا پدران و یا پدر شوهران یا پسران و یا پسر شوهران و یا برادران و یا خواهرزادگان و یا برادرزادگان و یا زنان (همجنس خود) و یا آنچه مالک آن شده‌اند یا خدمتکاران مرد که تمایلی به زن ندارند و یا کودکانی که از اسرار زنان خبر ندارند، و مبادا پای خویش را [به گونه‌ای] به زمین بکوبند که آنچه از زینتشان که پنهان است ظاهر شود. ای گروه مؤمنان همگی به سوی خدا توبه برید شاید رستگار شوید.)[۲۴–۳۰ و ۳۱]

برخی از کارشناسان از جمله مرتضی مطهری معتقدند عبارت «ولیضربن بخمرهن علی جیوبهن» (ترجمه: باید روسری خود را بر روی سینه و گریبان خویش قرار دهند) حدود پوشش را برای زنان مشخص می‌کند. مطهری از قول ابن‌عباس در تفسیر این آیه نقل می‌کند که یعنی «زن مو و سینه و دور گردن و زیر گلوی خود را بپوشاند.» مطهری همچنین از تفسیر مجمع البیان طبرسی در توضیح این آیه نقل می‌کند که «زنان قبلاً روسری‌ها را به پشت سر می‌افکندند و سینه‌هایشان پیدا بود».[۴۷]

در مقابل، مخالفان وجوب حجاب، هم در مفروض بودن وجوب پوشیدن خمار (یا مانند آن) در این آیه، هم در پوشانده شدن موی سر توسط خمار تشکیک می‌کنند.[۴۸][۴۹][۵۰] امیرحسین ترکاشوند می‌گوید:

    استنباط لزوم پوشش مو از راه قهری بودن استتارش در پی پوشش گردن و سینه، در نهایت ضعف و سستی است. از آن گذشته، شرعی قلمداد شدن استفاده از سرانداز در پیش از نزول آیه نیز نادرست است زیرا هیچ آیه‌ای پیش از این آیه (و حتی پس از آن) دال بر لزوم استفاده از خمار و سرانداز نشده... به این ترتیب آیه در این عبارت خمار و سرانداز را به عنوان دم‌دست‌ترین وسیله... انتخاب کرده تا زنان به آن وسیله جَیب و سینه را بپوشانند.[۵۱]

آیهٔ دیگری که در آن به مسئلهٔ پوشش زنان مسلمان پرداخته شده، آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب است. در این آیه از زنان پیامبر اسلام و زنان مومنان خواسته می‌شود که جلباب‌های خود را بر خویش فروافکنند، تا شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند:

    یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُل لِّأَزْوَاجِکَ وَبَنَاتِکَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِن جَلَابِیبِهِنَّ ۚ ذَٰلِکَ أَدْنَیٰ أَن یُعْرَفْنَ فَلَا یُؤْذَیْنَ ۗ وَکَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِیمًا (۵۹) (ترجمه: ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: «جلباب‌ها [= روسری‌های بلند] خود را بر خویش فروافکنند، این کار برای اینکه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند بهتر است (و اگر تاکنون خطا و کوتاهی از آنها سر زده توبه کنند). خداوند همواره آمرزنده رحیم است)[۳۳–۵۹]

دربارهٔ میزان پوشانندگی جلباب و امکان نتیجه‌گیری پوشش مو از آیه استدلال موافقان و مخالفان مشابه مورد قبلی است. علاوه بر این، یکی از مسائل مطرح شده حول این آیه عبارت «أن یعرفن فلایؤذین» (ترجمه: تا شناخته شوند و آزار نبینند) است. مرتضی مطهری می‌گوید:

    مفسرین گفته‌اند که گروهی از منافقین اوایل شب که هوا تازه تاریک می‌شد در کوچه‌ها و معابر مزاحم کنیزان می‌شدند. البته برای کنیزان چنان که گفتیم پوشاندن سر واجب نبوده است. گاهی از اوقات این جوانان مزاحم و فاسد متعرض زنان آزاد نیز می‌شدند و بعد مدعی می‌شدند که ما نفهمیدیم که آزاد است و پنداشتیم که کنیز است. لذا به زنان آزاد دستور داده شد که بدون جلباب یعنی در حقیقت بدون لباس کامل از خانه خارج نشوند تا کاملاً از کنیزان تشخیص داده شوند و مورد مزاحمت و اذیت قرار نگیرند. بیان مذکور خالی از ایراد نیست زیرا چنین می‌فهماند که مزاحمت نسبت به کنیزان مانعی ندارد.

نویسندگانی از جمله نبیل فیاض، با استناد به همین آیه و تفاسیرش حجاب را دستوری برای تشخیص داده شدن طبقات اجتماعی از یکدیگر دانسته‌اند، نه امری شرعی برای حفظ عفاف عمومی. فیاض برای نشان دادن اهمیت نقش طبقاتی حجاب به روایاتی استناد می‌کند که مطابق آنها خلیفهٔ دوم عمر بن خطاب کنیزان را از پوشیدن روسری منع می‌کرد.[۵۲]
احادیث نبوی

مشهورترین روایتی که از پیامبر اسلام دربارهٔ پوشش اعضای بدن زنان وجود دارد، روایتی‌ست که از چند طریق با جزئیات متفاوت نقل شده و در آن پیامبر اسلام در خانه در حضور همسرش (عایشه یا ام سلمه) از پوشش زنی (اسماء یا دختری تازه‌بالغ) ابراز نارضایتی می‌کند و می‌گوید تنها موضع قابل کشف برای زنان صورت (یا صورت و دو دست) است. در صحت این حدیث اختلاف نظر وجود دارد. برای نمونه، نگارندهٔ سنن ابوداوود خود به ضعیف بودن منبع این حدیث اشاره کرده، چرا که راوی حدیث، خالد بن دریک، که حدیث را بی‌واسطه از قول عایشه نقل کرده، هرگز عایشه را ندیده است.[۵۳] گفتنی‌ست برخی فقهای مخالف وجوب حجاب، موی سر را جزو بدن ندانسته و در نتیجه چنین احادیثی را دال بر وجوب ستر راس نمی‌دانند.[۵۴]

در منابع حدیثی شیعی نیز چند حدیث از پیامبر اسلام در تاکید بر پوشش زنان وجود دارد.[۵۵] عبدالحسین خسروپناه به روایتی در مجمع البیان طبرسی استناد می‌کند که مطابق آن پیامبر اسلام لباس زنان در برابر مرد نامحرم را «درع» و «خمار» و «ازار» و «جلباب» معرفی می‌کند.[۵۶] در روایت دیگری در متون شیعی، پیامبر اسلام پیش از ورود به خانهٔ فاطمه به همراه مرد نامحرم، او را به پوشیدن چیزی بر سر امر می‌کند.[۵۷]

امیرحسین ترکاشوند معتقد است که روایت «زن عورت است» از پیامبر اسلام، تاثیرگذارترین عبارت دینی بر روی حجاب بانوان است و با اشاره به سخنان فقهایی از جمله علامه حلی و صاحب جواهر می‌گوید که این حدیث از سوی فقها اساس و مبنای داوری قرار گرفته است. وی با وارد کردن اشکال‌های متعدد به سند این حدیث، خاطرنشان می‌کند که این حدیث در تمام حدود بیست منبع اولیه‌ای که در آنها ذکر شده، مشتمل بر موارد دیگری است که زن را به ماندن در خانه ترغیب می‌کنند و بهترین جا برای زن را پستوی خانه می‌دانند و در نتیجه این حدیث را غیر قابل اعتماد می‌داند.[۵۸] گروه دیگری از فقها هم در صحت این حدیث و هم در دلالت آن به وجوب پوشش اعضای بدن، و به خصوص مو، تشکیک کرده‌اند.[۵۹] سوزنچی ضمن دفاع از سند این حدیث، تاثیرگذاری جدی آن در استنباط وجوب حجاب از سوی فقها را رد می‌کند.[۶۰]

روایات متعارضی دربارهٔ حجاب از امامان شیعه وجود دارد[۶۱][۶۲] و فقیهان مخالف و موافق حجاب در تعریف فعلی، به موارد مختلفی از این احادیث استناد کرده‌اند.
احادیث متمایل به پوشش بیشتر

طبق چند حدیث از امامان شیعه، بخشی از بدن زن که مجاز است که آشکار باشد تنها وجه و کفین (صورت و دو دست) است.[۶۳] گفتی‌ست که برخی پژوهش‌گران مخالف حجاب، این احادیث را دلیل کافی برای وجوب پوشش مو نمی‌دانند چون مو را جزو بدن زن نمی‌دانند.[۶۴] اما علاوه بر این احادیث، احادیث دیگری از امامان به شکل صریح‌تر به وجوب پوشش مو اشاره می‌کنند.[۶۵] در روایات دیگری نیز پوشش موی سر در سخنان نقل شده امامان شیعه مفروض دانسته می‌شود و به چند و چون آن پرداخته می‌شود.[۶۶]
احادیث متمایل به پوشش کمتر

در مقابل، روایاتی با رویکرد آسان‌گیرانه‌تر دربارهٔ پوشش و نگاه وجود دارد. افرادی چون مسلم خلفی و امیرحسین ترکاشوند با ذکر این احادیث کوشیده‌اند نگاه مسلط فعلی به حجاب که آن را حد اکثری و برای حفظ زن از نگاه لذت‌جوی نامحرم معرفی می‌کند، زیر سوال ببرند. مسلم خلفی حدیثی را نقل می‌کند که در آن علی بن سوید می‌گوید به امام موسی کاظم عرض کردم من به نگاه کردن زنی زیبا مبتلا شده‌ام و نظر به وی، مرا به تحسین وادار می‌کند. امام فرمود: اگر خداوند صداقت را در نیت تو بیابد، اشکالی ندارد. سند این روایت غیر قابل خدشه خوانده شده است.[۶۷]

گروهی معتقدند دوران امامان شیعه نیز همچنان وجود روسری ناشی از عرف و تشخص و اعتبارات اجتماعی بود نه مربوط به حجاب شرعی و در کوشش برای اثبات این ادعا ا به احادیثی در وسائل الشیعه از امامان شیعه، محمد باقر و جعفر صادق اشاره می‌کند که طبق آنها زنان در صورتی که روسری‌شان را پیدا نکنند می‌توانند بی‌حجاب در برابر مرد نامحرم ظاهر شوند و همچنین می‌توانند بی‌حجاب نماز بخوانند.[۶۸]

گروه دیگری از احادیث به میزان لازم برای پوشش زنان در هنگام نماز اشاره دارند. گرچه ستر صلاتی و ستر در برابر بیگانه دو مقوله جدا از هم می‌باشند، اما دلایل مورد استناد در هر حوزه بسیار شبیه و نزدیک به هم است. برخی فقها به تلازم بین این دو اعتقاد دارند. حتی گاهی در ستر صلاتی سخت گیری بیشتری شده است.[۶۹] بنا بر حدیثی از امام صادق، زن مسلمان آزاد اشکالی ندارد که بدون پوشش سر نماز بخواند.[۷۰] برخی فقها از جمله مقدس اردبیلی از این حدیث به عنوان موثقه تعبیر نموده‌اند.[۷۱] این حدیث با تفاوت‌های جزئی به شکل‌های دیگر نیز از امام صادق نقل شده است.[۷۲]
حد پوشش نزد شیعیان

براساس قرآن و فتواهای مراجع تقلید شیعه، زنان و مردان هرکدام وظیفه‌هایی دارند که در برخی موارد میان فقها اختلاف هست. این حد در میان فتاوی مشترک است که مرد و زن باید عورت‌هایشان را در هر شرایط از هرکس به جز همسرشان بپوشانند، مگر در شرایط اجباری مانند هنگامی که برای دستشویی نیاز به کمک داشته‌باشند که احکام خاص خود را دارد.

طبق نظر مراجع تقلید معاصر شیعه، زنان باید همهٔ بدنشان از جمله همهٔ موی سر، تن و پایشان را از مردان نامحرم بپوشانند، ولی می‌توانند گردی صورت، دست‌ها و پاها را از مچ به پایین باز بگذارند. در مورد لزوم پوشش پاها از مچ به پایین نظرها متفاوت است؛ اما پوشش آن هنگام نماز از نامحرم ضروری است. احکام درباره مردان نیز اختلافی است. برخی مراجع تقلید معاصر افزون بر حد مشترک می‌گویند مردان باید تن و جاهای نامتعارف بدنشان را از زن نامحرم بپوشند. مثلاً به فتوای آنها مردان نمی‌توانند پیش زن نامحرم پیراهن آستین‌کوتاه بپوشند یا با شلوارک‌های ورزشی ظاهر شوند. احکام نگاه کردن نیز بسیار اختلافی است ولی طبق فتوای مراجع تفلید معاصر، به جز زن و شوهر به طور کلی هیچ‌کس نباید به قصد لذت به دیگری -محرم یا نامحرم و زن یا مرد- نگاه کند.
حجاب از نظر فقهای پیشین شیعه

در اکثر منابع فقهی گذشته، از اعضایی از بدن که لازم بود «در نماز» (ستر صلاتی) و «در برابر نامحرم» پوشانده شوند با نام «عورت» یاد می‌شده و معمولاً احکام یکسانی برای پوشش در این دو وضعیت مطرح می‌شده.[۷۳] مرتضی مطهری می‌گوید:

    ظاهراً اختلافی نیست در این که ستر صلاتی و غیر صلاتی از نظر مقدار و حدود پوشش با هم تفاوت ندارند... آن‌چه در نماز باید پوشیده شود همان است که در مقابل نامحرم باید پوشیده شود. و شاید اگر بحثی باشد در این است که آیا در نماز، زائد بر آن‌چه در مقابل نامحرم باید پوشیده شود لازم است پوشیده شود یا نه. اما در این که آن‌چه درنماز لازم نیست پوشیده شود، در مقابل نامحرم نیز لازم نیست پوشیده شود، بحثی نیست.

[۷۴]

شیخ جواد مغنیه، همین توافق بر سر یکسان بودن ستر صلاتی و غیر صلاتی را به کل علمای اسلام نسبت می‌دهد.[۷۵] البته گاه فقیهانی نیز بوده‌اند که احتمال به وجود تفاوت میان این دو سطح از پوشش داده‌اند. به هر روی، اکثر فقها در ذیل موضوع پوشش در هنگام نماز به حدود پوشش زنان پرداخته‌اند. گفتنی‌ست که در آرای به جا مانده فقیهان گذشته در این باره بعضاً تفاوت‌های فاحشی با آرای فقهای امروز دارد.

مخالفان وجوب حجاب معتقدند ابن جنید اسکافی، فقیه شیعهٔ بزرگ قرن چهارم، تنها پوشاندن عورتین (پشت و جلو) را برای زن مسلمان آزاد واجب می‌دانسته.[۷۶][۷۷][۷۸][۷۹] اما برخی از موافقان حجاب این ادعا را رد می‌کنند.[۸۰] ترکاشوند مدعی است تا پیش از قرن هشتم، به طور کلی فقهای شیعه معمولاً جز در موارد خاص سخنی دربارهٔ وجوب یا عدم وجوب پوشاندن مو به طور خاص (چه در نماز و چه خارج از آن) نمی‌گفتند.[۸۱] به گفتهٔ وی حتی صاحب جواهر، هنگام برشمردن موافقان پوشش مو، از هیچ فقیهی که پیش از شهید اول و قرن هشتم باشد نام نمی‌برد.[۸۲] عاملی، صاحب مدارک، (اوایل قرن ۱۱ ه. ق.) درباره ستر صلاتی می‌گوید:

    آگاه باش که در عبارت محقق حلی و نیز در کلام اکثر فقهای شیعه، نه تنها به وجوب پوشش موی سر پرداخته نشده، بلکه از ظاهر عبارت چنین بر می‌آید که پوشاندنش لازم و واجب نیست زیرا مو جزو جسد و بدن به حساب نمی‌آید.

[۸۳]

پس از مطرح شدن مسئلهٔ پوشش مو در میان فقهای شیعه، بسیاری از فقهای بزرگ شیعه، از جمله محقق سبزواری،[۸۴] ملا محسن فیض کاشانی،[۸۵] عاملی صاحب مدارک[۸۶] و مقدس اردبیلی[۸۷] در نوشته‌های فقهی خود دلایل موجود در حدیث و آیات را برای وجوب پوشش موی سر (بعضی در هنگام نماز و بعضی بدون قائل شدن به تفکیک) کافی ندانسته‌اند. با گذر زمان از اواخر دورهٔ صفوی به بعد تصریح علمای شیعه به واجب بودن پوشش مو (و گردن و برخی اعضای دیگر بدن) بیشتر شد. ترکاشوند می‌گوید ملا احمد نراقی، فقیه بزرگ دورهٔ قاجار، پوشاندن موی بیرون مانده از روسری را در هنگام نماز (بدون ذکر فتوای جداگانه برای حالت خارج از نماز) برای زنان واجب نمی‌دانست.[۸۸] سوزنچی انتساب این موضع به شخص نراقی را رد می‌کند و معتقد است که نراقی تنها توضیح داده که بدون اتکا به اجماع وجوب پوشش بیش از این حد قابل اثبات نیست.[۸۹]

از میان محققان شیعه، تنها احمد قابل[۹۰] صراحتاً وجوب حجاب را رد کرده است و محسن کدیور نیز آن را به شدت زیر سوال برده است.[۹۱] سایر فقهای معاصر شیعه و تمامی مراجع تقلید شناخته شده، حجاب تمام بدن و موها به جز صورت و دو دست را برای زن مسلمان غیرکنیز واجب می‌دانند.
فلسفه حجاب از دیدگاه مخالفان

برخی از مخالفان حجاب و به خصوص اجباری بودن آن، واجب نبودن حجاب بر کنیز را گواهی بر این نکته می‌گیرند که هدف از فرمان حجاب رعایت امنیت جنسی جامعه نبوده، چرا که کنیزان نیز، حتی گاهی بیش از زنان آزاد عرب، دارای جذابیت جنسی بودند.

گروه دیگری از مخالفان حجاب که به کارکرد جنسیتی آن معتقدند، ادعا می‌کنند که «حجاب زنان را تبدیل به یک شئ»[۹۲] و بلکه یک «شی جنسی» می‌کند[۹۳]. آنان در بهترین حالت حجاب را یک پارادوکس می‌دانند که «حتی اگر هدف از حجاب حفاظت از زنان تعریف شده باشد، قانون شرعی شیعیان به نام متعه همان حفاظت را براحتی از سر راه بر می‌دارد... چرا که ازدواجی ۱۰ دقیقه‌ای با فاحشگی هیچ تفاوتی ندارد.»[۹۴] و در بدترین حالت حجاب را ابزاری برای سرکوب زنان میدانند.[۹۵] از دید آنان[۹۶]:

    حجاب صرفاً زن را نوعی وسیلهٔ هیجان‌آور معرفی می‌کند، و مرد را موجودی می‌داند که ذاتاً توانایی کنترل شهوات خویش را ندارد، و لذا از احساس وظیفه نسبت به کنترل شهوت خود معافش می‌کند. در واقع زنان باید جور ناتوانی کنترل شهوت مردان را بکِشند، و لذا حجاب قانونی از جانب مردان برای مردان است.

به گفته مخالفان حجاب: از دیدگاه فلسفهٔ حجاب، زن سرچشمهٔ تهییج شهوت‌های جنسی مردان است[۹۷] چراکه اسلام تمام یا اکثر بدن زن را عورت می‌داند،[۹۸] و لذا باید پوشیده شود.

مخالفین حجاب اذعان می‌دارند که حجاب حتی در برخی مواقع می‌تواند باعث افزایش تنش‌های جنسی شود چنانکه در سینمای هند از حجاب بعنوان نوعی وسیله برای تهییج جنس مخالف استفاده می‌شود.[۹۹]
منع حجاب
ترکیه
نوشتار اصلی: حجاب در ترکیه

در ترکیه داشتن حجاب اسلامی در دانشگاه‌های دولتی ممنوع بود، اما در سال ۲۰۰۸ پارلمان ترکیه رای به لغو این قانون داد.[۱۰۰]
ایران
نوشتار اصلی: کشف حجاب در ایران

رضا شاه در ۱۷ دی ۱۳۱۴ قانون کشف حجاب را رسمی کرد اما این قانون پس از دوران رضاشاه پی‌گیری نشد.[۱۰۱] این قانون پس از پایان حکومت رضا شاه در شهریور بیست، به فراموشی سپرده‌شد و اجرا نگردید.[۱۰۲]
فرانسه
قانون ممنوعیت استفاده از نشان‌های مذهبی در فرانسه

قوانین کشور فرانسه از سال ۲۰۰۴ دختران را از داشتن حجاب اسلامی در مدرسه‌ها، دانشگاه‌ها و مکان‌های دولتی منع کرد.[۱۰۳]
جمهوری‌های قفقاز

ممنوعیت رعایت حجاب در مدارس آذربایجان، تاجیکستان و قرقیزستان وجود دارد. این محدودیت از زمان حکومت کمونیستی شوروی وجود داشت و هرگز لغو نشد.[۱۰۴]
فلسفهٔ حجاب از دیدگاه موافقان حجاب

گروهی از مسلمانان ادعا دارند حجاب وسیله‌ای برای محدود کردن زن به خانه نیست بلکه حجاب وسیله‌ای برای حضور سالم زن در اجتماع است.[۱۰۵] ضرورت دیگر وجود حجاب از دیدگاه بسیار ی از مسلمانان محدود کردن ارضای میل جنسی به محیط خانواده برای جلوگیری از فساد و بی بند و باری در جامعه است؛ از نظر مرتضی مطهری:

    اگر بی حجابی تمدن است پس حیوانات از همه متمدن تر هستند.

    علت اینکه در اسلام دستور پوشش اختصاص به زنان یافته است این است که میل به خودنمائی و خودآرائی مخصوص زنان است. از نظر تصاحب قلبها و دلها مرد شکار است و زن شکارچی، همچنانکه از نظر تصاحب جسم و تن، زن شکار است و مرد شکارچی. میل زن به خودآرائی از این نوع حس شکارچیگری او ناشی می‌شود. در هیچ جای دنیا سابقه ندارد که مردان لباسهای بدن نما و آرایشهای تحریک کننده به کار برند. این زن است که به حکم طبیعت خاص خود می‌خواهد دلبری کند و مرد را دلباخته و در دام علاقه به خود اسیر سازد. لهذا انحراف تبرج و برهنگی از انحرافهای مخصوص زنان است و دستور پوشش هم برای آنان مقرر گردیده است.

[۱۰۶]

از نظر آیت‌الله جوادی آملی، قرآن وقتی درباره حجاب سخن می‌گوید، می‌گوید: حجاب عبارت است از احترام گذاردن و حرمت قائل شدن برای زن که نامحرمان او را از دید حیوانی ننگرند؛ بنابراین، نظر کردن به زنان غیر مسلمان را بدون قصد تباهی جایز می‌داند.[۱۰۷] حرمت زن نه اختصاص به خود زن دارد، نه شوهر و نه ویژه برادر و فرزندانش است. همه اینها اگر رضایت بدهند، قرآن راضی نخواهد بود، چون حرمت زن و حیثیت زن به عنوان حق‌الله مطرح است و خدای سبحان، زن را با سرمایه عاطفه آفرید که معلم رقت باشد و پیام عاطفه بیاورد.[۱۰۸]

به گزارش ایسنا، آیت‌الله احمد جنتی در خطبه‌های یکی از نمازجمعه‌های تهران دربارهٔ حجاب اعلام‌داشت که، حجاب نقش اثر گذاری در جامعه دارد و تنها مسئله‌ای شرعی نیست، چراکه حجاب فلسفه دارد که جلوی حرام‌زادگی را می‌گیرد.[۱۰۹]
حجاب اجباری
نوشتار(های) وابسته: چادر

گاه حکومت‌های اسلامی رعایت حجاب را در کشور خود اجباری اعلام کرده‌اند. در این زمینه می‌توان به عربستان سعودی، ایران و سومالی[نیازمند منبع] اشاره نمود:

ایران

بعدازانقلاب ایران، نظام تازه‌تاسیس جمهوری اسلامی با اجباری‌شدن حجاب، مخالفت برخی صاحب‌نظران را برانگیخت. برای نمونه محمود طالقانی پس از اعلام اجباری شدن پوشش سر برای زنان در ادارات دولتی توسط روح‌الله خمینی به موضع‌گیری علیه آن پرداخت. روزنامهٔ اطلاعات به نقل از وی در شماره ۲۰ اسفند ۱۳۵۷ نوشت:[۱۱۰]
مصاحبه با آیت‌الله طالقانی در صفحه اول روزنامه اطلاعات ۲۰ اسفند ۱۳۵۷

    حتی برای زن‌های مسلمان هم در حجاب اجباری نیست چه برسد به اقلیت‌های مذهبی... ما نمی‌گوییم زنها به ادارات نروند و هیچ کس هم نمی‌گوید... زنان عضو فعال اجتماع ما هستند... اسلام و قرآن و مراجع دین می‌خواهند شخصیت زن حفظ شود. هیچ اجباری هم در کار نیست. مگر در دهات ما از صدر اسلام تا کنون زنان ما چگونه زندگی می‌کردند؟ مگر چادر می‌پوشیدند؟... کی در این راهپیمایی‌ها زنان ما را مجبور کرده که با حجاب یا بی حجاب بیایند؟ این‌ها خودشان احساس مسئولیت کردند. اما حالا اینکه روسری سر کنند یا نکنند باز هم هیچکس در آن اجباری نکرده است.

هرچند موافقان حجاب اجباری در آن دوران با توسل به دلایل و برهان‌هایی موافقت خود را با «اجباری‌کردن حجاب» اعلام می‌کردند.

نهایتاً حجاب در ایران اجباری گشت و به اعتراض زنان توسط افراد لباس شخصی و طرفداران حجاب حمله شد. از سال ۱۳۵۷طبق دستور خمینی از ورود زنان بدون حجاب به ادارات دولتی ممنوع شد[۱۱۱] و درسال ۱۳۶۳ با تصویب قانون مجازات اسلامی در مجلس شورای اسلامی ایران عدم رعایت حجاب در معابر عمومی موجب حکم حد شرعی ۷۲ ضربه جاری شد[۱۱۲]. گاه افراد بدحجاب دستگیر به جریمه نقدی محکوم شدند.

احزاب

سوره احزاب سوره ۳۳ از قرآن است و ۷۳ آیه دارد. سورهٔ احزاب در جزء ۲۱ قرآن کریم حزب ۱٫۲ واقع است. این سوره دارای ۱۳۰۷ کلمه می‌باشد. این سوره مدنی است و نامگذاری آن به دلیل این است که بخش مهمی از سوره به اتفاقات جنگ احزاب (خندق) اختصاص دارد. از محتوای این سوره به نکوهش رسم جاهلی ظهار و پسرخواندگی می‌پردازد. پس از شرح ماجرای جنگ احزاب و نکوهش منافقان به مسئلهٔ همسران پیامبر می‌پردازد و آنان را الگوی زنان مسلمان معرفی می‌کند. سپس داستان زینب بنت جحش اشاره کرده و در مورد حجاب نیز سخن می‌گوید. موضوع معاد آخرین مبحث این سوره است.

خاتم‌الانبیا

خاتَم‌الانبیاء یا خاتَم النبیین یا خاتم‌الرسل از لقب‌های محمد پیامبر اسلام است. این اصطلاح در آیهٔ ۴۰ سورهٔ احزاب آمده: «ما کان محمد ابا احد من رجالکم و لکن رسول الله و خاتم النبیین و کان الله بکل شیء علیما».

خاتم در زبان عربی به معنای «مُهر، انگشتری و پایان» است[۱] و این واژه هم به معنی «واپسین پیامبران» و هم به «نگین پیامبران» ترجمه شده‌است.

عبدالله بن عبدالمطلب

عبدالله (۷۸ - ۵۳ قبل از هجرت)، پدر محمّد (پیامبر اسلام) است. وی پسر عبدالمطلب بن هاشم و فاطمه دخترعمرو بن عائذ می باشدواز تجار قریش و مقیم شهر مکه بود.

وی در سفری به مدینه، به طرز مشکوکی مریض شد و دو ماه قبل از تولد فرزندش محمد ، در جوانی درگذشت. از او برای محمد، پنج شتر به ارث رسید. نام «محمد بن عبدالله» به معنای محمد پسر عبدالله از این سبب بر روی وی ماند.

رسول

در ادبیات قرآنی رَسول در لغت به معنی «فرستاده» می‌باشد و جمع آن «رُسُل» است و این واژه در زبان فارسی نیز در دوران بعد از اسلام مصطلح گردیده است. در آیین اسلام، رسول به معنای فرد دارای پیام مهم است یا به معنای واسطه در انجام کار است و به فرستاده یا پیغمبری گفته می‌شود که موظف به ماموریت و رسالتی از جانب خداست.

رسول اخص از نبی (پیک الهی) است و رسول پیک ویژه است که ملک وحی بر او نازل میشود و او ملک را میبیند و با او سخن میگوید و مأمور به ابلاغ است. طبق حدیثی ۳۱۳ نفر از انبیای الهی رسول بودند.

محتویات

    ۱ رسول در قرآن
    ۲ رسول خدا
    ۳ جستارهای وابسته
    ۴ پانویس
    ۵ منابع

رسول در قرآن

آیات قرآن حداقل دوازده نفر را (نوح[۱]، هود[۲]، صالح [۳]، ابراهیم[۴]، لوط[۵]، اسماعیل[۶]، شعیب[۷]، موسی[۸]، الیاس[۹]، یونس[۱۰]، عیسی[۱۱] و محمد[۱۲]) رسول خوانده است. لیکن، جدای این دوازده نفر، قرآن از نزول وحی بر انبیاء و افراد بسیار دیگری و همچنین فرشتگان نیز سخن می‌راند.

قرآن از پنج تن به نامهای اسماعیل، داوود، موسی، عیسی و محمد با عنوان رسولانی یاد می‌کند[۱۳] که رسالت آنها اصل شریعت و کتاب است و آنها را اولوالعزم می‌داند.
رسول خدا

ترکیبی عربی-فارسی است از «رسول» عربی و «خدا» فارسی؛ و در ترجمه عبارت عربی «رسول الله»(فرستاده خدا) آمده است. این ترکیب عربی-فارسی احتمالا پس از حمله اعراب به ایران ایجاد و در زبان فارسی مصطلح گردیده است.

نزد مسلمانان فارسی زبان، «رسول خدا» به طور خاص به محمد پسر عبدالله اطلاق می‌شود زیرا در اعتقاد مسلمانان و بر اساس قرآن، محمد فرستاده و پیامبر خداوند است معنای اصلی رسول نوری است که از طرف خدا جهت آگاهی دادن به مردم آمده است.